Kontent qismiga oʻtish
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦

Najaf

ZiyoSfera, erkin ensiklopediya
Нажаф

ٱلنَّجَف
Йирик шаҳар
Мамлакат Ироқ
Аҳолиси
 (2019-йил)
 847 000
Вақт минтақаси УТC+3

Нажаф (арабча: ٱلنَّجَف‎‎) ёки Ан-Нажаф ал-Ашраф (арабча: ٱلنَّجَف ٱلْأَشْرَف‎‎) — Ироқ пойтахти Бағдод шаҳридан 160 км жанубда жойлашган шаҳар. Фурот дарёсининг ўнг соҳилида. 2019-йил ҳолатига аҳолиси 847 000 киши[1]. Нажаф муҳофазасининг маъмурий маркази. Нажаф шиаларнинг энг муқаддас шаҳарлари ва унинг маънавий пойтахтларидан бири ҳисобланади. Ҳозир ҳам Ироқдаги шиа сиёсий ҳокимятининг асосий маркази бўлиб қолмоқда[7]. Шаҳарга ВИИИ аср ўрталарида асос солинган. ХИ асрда девор билан ўралган. Нажаф — шиаларнинг муқаддас шаҳарларидан. Нажафда халифа Али масжид-мақбараси (Аббосийлар даврида қурилган) бор[8]. Бу ерда, шунингдек, дунёдаги энг катта қабристонлардан бири Водий ас-салом жойлашган. Қабристон шиаларнинг асосий зиёратгоҳларидан бири ҳисобланади

Этимологияси

Араб лексикографи Ибн ал-Манзурнинг фикрича, „нажаф“ (نجف) сўзи тўртбурчак, атрофида сув тўпланган баландлик, бироқ сув ушбу баландликкача чиқа олмайдиган жой деган маънони билдиради. Бироқ сув ушбу баландликкача чиқа олмайди[9]. Шайх ас-Содиқ Имом Содиқ (а.с.)дан келган ҳадисга таяниб, „Нажаф“ сўзи „най денгизи қуриди“ маъносини билдирадиган „най жафф“ иборасидан келиб чиққан бўлиб, аста-секин „Нажаф“га айлангани ҳақида ёзади[10].

„Нажаф“ одатда „ал-Ашраф“ (қадрли) сифати билан бирга келади. „Ал-Ҳавза ал-’илмийя фи л-Нажаф ал-ашраф“ асари муаллифининг ёзишича, бу шаҳарда энг улуғ зотлардан бири Ҳазрати Али (р.а.) дафн этилгани учундир.

Бошқа номлари

Шаҳар номи манбаларда Ал-Ғарий ёки ал-Ғорийён, Ҳадд ал-Азҳра, ал-Ҳивар, ал-Жудий, Водий ас-салом, аз-Заҳр, Заҳр ал-Куфа (Куфа ортида), ар-Рабва, Баниқия ва Машҳад номлари билан ҳам учрайди.

Тарихи

Ан-Нажаф ҳудуди қадимги Бобил шаҳридан 30 км жанубда ва қадимги Ур шаҳридан 400 км шимолда жойлашган. Шаҳарнинг ўзи милодий 791-йилда Аббосийлар халифаси Ҳорун ар-Рашид томонидан Ҳазрати Али ибн Абу Толибнинг зиёратгоҳи сифатида асос солинган[11].

Энг қадимги давр

Нажаф шаҳри кўриниши, 1914-йил
Нажафдаги диний байрамдаги одамлар, 1914-йил
1932-йил Имом Али масжиди

Археологик кашфиётлар милоддан аввалги И асрга оид аҳоли манзилгоҳлари мавжудлигини кўрсатади. Нажаф яқинидаги энг катта насронийлар қабристонларидан бири бўлган. Кейинги асрлардаги тадқиқотлар шуни исботладики, Нажаф ҳам турфа маданиятли ва кўп динли шаҳар. Нажаф муҳофазаси Таъсирлар бўйича инспекция директори Муҳаммад ал-Маялининг таъкидлашича, „Биз кўп йиллар давомида олиб бораётган қазишмалар Нажафда майдони 1416 акр (573,04 гектар) бўлган Ироқдаги энг катта насроний қабристони борлигини тасдиқлайди. Биз қабрлардаги хочлар ва тошларда Масиҳга ўхшаш ўймакорлик тасвирлари орқали насронийлик белгиларини топдик. Шунингдек, сосонийлар даврига оид ёдгорликлар ҳам бор. Шунингдек, қазиш жараёнида шиша саноати ривожланганидан далолат берувчи далиллар топилди. Хоч билан безатилган, шунингдек, иброний ёзувлари турли дин вакиллари биргаликда яшашаган жамиятни бўлганлигини кўрсатади“.

Водий ас-салом яҳудийлар учун муқаддас қабристон бўлган ва ўша пайтда шаҳар Баниқия деб аталган ва бу Нажафнинг биринчи номи бўлиши мумкин[12][13].

Иброҳим бир кунда бу қишлоққа келиб, бир-икки кун қолиб, кейин Месопотамиядан Арабистонга саёҳатини давом эттиргани ёзилган баъзи матнларда Баниқия номи ҳам учрайди[14][15].

Исломда шаҳар тарихи Ҳазрат Али билан бошланади. Алининг кўмилган жойи сир бўлиб қолиши ҳақида кўрсатма берилган, чунки унинг душманлари кўп бўлиб, жасади қандайдир ҳақоратга дучор бўлишидан қўрқардилар. Ривоятларга кўра, Алининг жасади Куфадан йўлга чиққан туянинг устига қўйилган. Туя жасад яширинча кўмилган шаҳардан бир неча чақирим ғарбда тўхтаган[16]. У ерга қабр тоши ўрнатилмаган ва дафн этилган жой ҳақида бир неча ишончли одамлардан бошқа ҳеч ким билмас эди. Ривоят қилинишича, орадан юз йилдан ошиқроқ вақт ўтиб Аббосийлар халифаси Ҳорун ар-Рашид Куфа яқинида жайрон овига чиққан ва жайронлар бир тепаликка чиққанларида уларнинг изидан бораётган итларни қандайдир куч уларни тўхтатиб қолаверади. Ҳорун ар-Рашид бунинг сирини билишга қизиққанда, маҳаллий аҳоли бу ерни муқаддас зиёратгоҳ эканлигини айтади. Халифа ўша ерда мақбара қуришни буюрди ва вақт ўтиши билан мақбара атрофида Нажаф шаҳри пайдо бўлди[манба керак].

Ўрта асрлар ва замонавий тарихи

Нажафдаги харидорлар, 2017
Нажафдаги дўкон, 2017

ХИВ аср бошларида сайёҳ Ибн Баттута Макка зиёратидан кейин Ироққа қилган сафари чоғида Али ибн Абу Толиб дафн этилган жойга ташриф буюрган. Бу даврда Нажаф Машҳад Али деб аталган. Ибн Баттута ўзининг арабча Риҳласида шундай дейди[17]:

Хатолик: Но техт гивен фор қуотатион (ор эқуалс сигн усед ин тҳе аcтуал аргумент то ан уннамед параметер)

ХВИ асрда Нажаф Усмонлилар империяси томонидан босиб олинган. Эрондаги Сафавийлар сулоласи бу шиа масканига доимий қизиқиш билдирган. Усмонли-Сафавийлар уруши (1623-1639) пайтида улар шаҳарни икки марта босиб олишга муваффақ бўлишди, аммо 1638-йилда яна Усмонлиларга бой беришди.

Усмонлилар империяси ҳукмронлиги даврида чўлдаги кўчманчи араб қабилалари ва Форс қўшинларининг бир неча марта босқинлари натижасида сув танқислиги ва ишончли сув таъминоти йўқлиги сабабли Нажаф оғир қийинчиликларга дуч келди. ХВИ аср бошига келиб шаҳардаги уй-жойлар сони 3000 тадан атиги 30 тагача камайди.)[манба керак].

Португалиялик сайёҳ Педро Тексейра 1604-йилда Нажафдан ўтганида, у шаҳарни харобалар орасида топган, унда 500 дан сал кўпроқ одам истиқомат қилган[18]. Бунга сабаб, асосан, Фурот дарёси оқимининг шарққа, Ҳилла йўналиши бўйича ўзгариши Нажаф ва Куфани баландликда ва қуруқ қолдириб, аввалги бой маҳаллий қишлоқ хўжалигининг йўқ бўлиб кетишига, буғланиш натижасида ер ости сувларининг шўрланиши билан хурмозорлар ва боғларнинг вайрон бўлишига олиб келди.

ХВИИИ асрда Нажафнинг илмий ҳаётида Эрондан келган форсийзабон „уламолар“ (арабча: عُلُمَاء‎‎, олимлар) ҳукмронлик қилди[19].

Сув танқислиги ниҳоят 1803-йилда Фурот яна шаҳар томон оқимини ўзгартириши билан ҳал қилинди. Дарё оқимининг ўзгариши Усмонлиларнинг хазоил каби ботқоқликдаги қабилаларни давлат назоратидан қочиш имконини берувчи сувли муҳитдан маҳрум қилиш учун дарё оқимини ўзгартиришга қаратилган бир асрлик саъй-ҳаракатлари маҳсулидир. Ушбу узоқ муддатли саъй-ҳаракатлар натижасида 1793-йилда Фурот оқимини янада ўзгартирган Ҳиндийя каналининг қурилишини муваффақиятли амалга оширилди. Ушбу гидрологик ўзгаришлар диний оқибатларга олиб келиши керак эди. Энг муҳим ўзгариш шиаликнинг мустаҳкамланиши ва тарқалиши эди. Муқаддас шаҳар Нажаф яна сувга кириш имконига эга бўлгач, унинг зодагонлари ва муқаддас кишилари бу ҳудудда катта кучга эга бўла бошладилар[20]. 1811-йилда охирги шаҳар девори тикланди[21].

Усмонлилар 1915-йилдаги қўзғолонда қувиб чиқарилди, шундан сўнг шаҳар Британия империяси ҳукмронлиги остига ўтди. Нажаф шайхлари 1918-йилда исён кўтариб, шаҳарнинг инглиз губернатори Сайид Маҳди Ал-Авадийни ўлдиришди ва инглизлар билан иттифоқдош бўлган Аназза қабиласига дон етказиб беришни тўхтатдилар. Бунга жавобан инглизлар шаҳарни қамал қилиб, сув таъминотини тўхтатдилар. Қўзғолон бостирилиб, шайхлар ҳукмронлиги зўрлик билан тугатилди. Шиа уламоларининг кўп қисми Форсга қувғин қилинди ва улар Нажаф ўрнига Қум шаҳрининг шиа илми ва ҳокимияти маркази сифатида юксалишига асос солди. Нажаф Қумдаги диний устунлигини йўқотди ва бу мавқени ХХИ асргача, 2003-йилдан кейин Ироқда шиалар устун бўлган ҳукумат ўрнатилишигача қайта тиклолмади.

ХХ асрда бир қатор модернизация ташаббуслари натижасида Эски шаҳарнинг катта қисми қайта қурилди. 1950-йиллардан бошлаб Содиқ, Зайнилобиддин, Расул ва Тусий кўчаларини қуриш учун кўплаб тарихий бинолар ва ёдгорликлар, жумладан, зиёратгоҳга туташган бинолар бузиб ташланди. 1958-йилда шаҳар девори бузиб ташланди ва ўрнига ҳалқа йўли қурилди. 1980-йилларда зиёратгоҳ ва шаҳарнинг ғарбий чеккаси ўртасидаги бутун майдон бузиб ташланган ва аҳоли шаҳар ташқарисига кўчиб ўтган, буни маҳаллий аҳоли Муҳаммад Боқир ас-Садр бошчилигидаги шиа қўзғолони учун ҳукуматнинг репрессияси сифатида қабул қилган[21].

Баас режимидан кейинги давр

2003-йилда АҚШнинг Ироққа бостириб кириш пайтида Нажаф босқинчи кучларнинг асосий нишони бўлган. Шаҳар 2003-йил 26-мартдаги шиддатли жангларда қуршаб олинган ва 2003-йил 3-апрелда босиб олинган.

2003-йил апрелида Бағдод қулаганидан кейин мухториятга даъво қилган Бағдоддаги Садр шаҳрининг шиа анклави руҳонийлари Нажафдаги юқори мартабали уламолардан ўз буйруқларини олаётганликларини даъво қилишди.

2004-йил 30-июн куни ҳокимят Ироқнинг янги ҳукуматига топширилиш арафасида Маҳдий армияси 2004-йил 4-апрел куни мамлакатнинг марказий ва жанубий қисмидаги мувофиқлаштирилган қўзғолоннинг бир қисми бўлган Нажафдаги Испания-Салвадор-АЛАРНГ базасига (Камп Голф, кейинчалик Камп Бейкер деб ўзгартирилди) ҳужум қилди. Қўзғолон испанларнинг шаҳардан чиқиб кетиши ортидан, америкаликларнинг шаҳарга келишига олиб келди. 2004-йилнинг августида АҚШ кучлари ва Ал-Садрнинг Маҳдий армияси ўртасида яна шиддатли жанглар бошланди[22]. Жанг уч ҳафта давом этди ва Ироқнинг юқори мартабали уламоси Оятуллоҳ Али ас-Систоний жангни тугатиш бўйича музокаралар олиб бориши билан якунланди[23].

Баас режимининг қулаши шиаларнинг зиёратига қўйилган чекловларни тўхтатди, бу эса Нажафда зиёратнинг кўпайишига олиб келди ва обектлар ва инфратузилмага талабнинг ошишига олиб келди. 2006-йилда ҳукумат зиёратчилар шаҳри лойиҳаси сифатида шаҳарнинг аввал бузилган ғарбий қисмини қайта қуришга ҳомийлик қилди[21].

2012-йилда Нажаф араб дунёси маданият маркази номини олди[24].

2021-йил 6-март куни Рим папаси Франсиск Ироққа тарихий ташрифи чоғида шаҳарга ҳам келди ва ас-Систоний билан динлараро мулоқот ўтказди ва у ерда мамлакатдаги мусулмонлар ва насронийлар ўртасида тинч-тотув яшаш ҳақидаги хабарни билдирди[25].

Диний аҳамияти

Нажаф шиалар учун муқаддас шаҳар саналади. Нажаф Муҳаммад (с.а.в.)нинг куёви ва амакиваччаси Имом Али ибн Абу Толиб дафн этилган жой сифатида машҳур. Шаҳар ҳозир бутун шиа ислом оламида зиёрат маркази ҳисобланади. Тахминларга кўра, фақат Макка ва Мадина Нажафдан кўпроқ мусулмон зиёратчиларни қабул қилади. Шиа исломининг энг муҳим арбобларидан бири дафн этилган жой сифатида[26] Имом Али масжиди шиалар томонидан учинчи энг муқаддас исломий маскан деб ҳисобланади[34]

Имом Али масжиди олтин зарҳал гумбазли ва деворларида кўплаб қимматбаҳо буюмларга эга бўлган улкан иншоотда жойлашган. Яқин атрофда дунёдаги энг катта Водий ас-Салом қабристони жойлашган[35]. Унда бир қанча пайғамбарларнинг қабрлари бор ва дунёнинг кўплаб диндорлари у ерга дафн этилишини, қиёмат куни Имом Али билан бирга тирилишини орзу қилади. Асрлар давомида зиёратгоҳ атрофида кўплаб ҳоспислар, мактаблар, кутубхоналар ва монастирлар қурилган ва бу шаҳарни шиаларнинг таълим ва илоҳиёт марказига айлантирган.

Нажаф семинарияси ислом оламидаги энг муҳим ўқув марказларидан биридир. Оятуллоҳ Ҳумайний 1964-йилдан 1978-йилгача у ерда маъруза ўқиган[36]. 1970-йилларда Ироқ, Эрон ва Ливанда пайдо бўлган янги ислом ҳаракатининг кўплаб етакчи намояндалари Нажафда таҳсил олишган [37].

Нажаф, Карбало билан бир қаторда, шиа мусулмонлари учун гуллаб-яшнаётган зиёратгоҳ ҳисобланади ва Саддам Ҳусайн ҳукмронлиги тугаганидан кейин шаҳарда зиёрат туризми жадал ривожланди[38]. Бироқ, АҚШнинг Эронга қарши санксиялари туфайли эронлик зиёратчилар сони сезиларли даражада камайган[39].

Манбалар

  1. ↑ Нажаф, Ирақ Популатион, 2020-03-04да асл нусхадан архивланди, қаралди: 2020-03-04
  2. ↑ Cордесман, Антҳонй Ҳ.; Кҳазаи, Сам. Ирақ ин Cрисис. Роwман & Литтлефиэлд, 4 Жун 2014 — 319-бет. ИСБН 9781442228566. 
  3. ↑ Cоcкбурн, Патриcк. Муқтада: Муқтада ал-Садр, тҳе Шиа Ревивал, анд тҳе Струггле фор Ирақ, иллустратед, Симон анд Счустер, 8 Апр 2008 — 146-бет. ИСБН 9781416593744. 
  4. ↑ Поллаcк, Кеннетҳ М.; Алкадири, Раад; Ж. Сcотт Cарпентер; Каган, Фредериcк W.; Кане, Сеан. Унфинишед Бусинесс: Ан Америcан Стратегй фор Ирақ Мовинг Форwард. Броокингс Институтион Пресс, 2011 — 103-бет. ИСБН 9780815721666. 
  5. ↑ Робинсон, Линда. Мастерс оф Чаос: Тҳе Сеcрет Ҳисторй оф тҳе Спеcиал Форcес, иллустратед, репринт, ПублиcАффаирс, 2005 — 260-бет. ИСБН 9781586483524. 
  6. ↑ „Али ал-Систани ис Ирақ'с бест ҳопе оф cурбинг Ираниан инфлуэнcе. Бут ҳе ис 85 анд ҳас но обвиоус суccессор“ (2015-йил 5-декабр). Қаралди: 2015-йил 6-декабр.
  7. ↑ [2][3][4][5][6]
  8. ↑ ЎзМЕ. Биринчи жилд. Тошкент, 2000-йил
  9. ↑ Ибн Манẓūр, Лисāн ал-ʿАраб, ундер тҳе wорд „Нажаф“
  10. ↑ Ṣадūқ, ʿИлал ал-шарāʾиʿ, вол. 1, 31-бет.
  11. ↑ Ринг, Трудй. Интернатионал Диcтионарй оф Ҳисториc Плаcес: Миддле Эаст анд Африcа. Тайлор & Франcис, 1996. ИСБН 9781884964039. Қаралди: 2023-йил 11-апрел. 
  12. ↑ ; Оппенҳеимер, НилиБетwеэн Роме анд Бабйлон: Студиэс ин Жеwиш Леадершип анд Соcиэтй. Моҳр Сиэбеcк, 2005 — 351-бет. ИСБН 9783161485145. 
  13. ↑ Брян Ҳилл. ["Wади Ал-Салам: Магнифиcент Анcиэнт Cеметерй ин Ирақ ис Ларгест ин тҳе Wорлд"], Анcиэнт Оригинс, 23 Жулй 2018.
  14. ↑ Брендан Коэрнер. ["Wҳй Ис Нажаф Со Ҳолй?"], Слате, 27 Април 2004.
  15. ↑ Имам Али Ҳолй Шрине. ["Баниқиа Артиcле ИД 4648"], Имам Али Нетwорк.
  16. ↑ Фараг, Георге. Диаспора анд Транситионал Администратион: Шиите Ирақи Диаспора анд тҳе Администратион оф Пост-Саддам Ҳуссеин Ирақ, 2007 — 133–4-бет. ИСБН 9780549410034. 
  17. ↑ Батута, Ибн; Леэ, Самуэл. Тҳе травелс оф Ибн Батūта;. Лондон, Принтед фор тҳе Ориэнтал транслатион cоммиттеэ, анд солд бй Ж. Муррай [этc.], 1829 — 31–33-бет. Қаралди: 2018-йил 11-июн. 
  18. ↑ Накаш, Йитзҳак. Тҳе Ши'ис оф Ирақ. Принcетон Университй Пресс, 2003. ИСБН 0691115753. Қаралди: 2023-йил 11-апрел. 
  19. ↑ Йитзҳак Накаш, Тҳе Ши’ас оф Ирақ (Принcетон: Принcетон Университй Пресс, 1994) 16-бет
  20. ↑ Ҳусаин, Фаисал (Оcтобер 2014). „Ин тҳе Беллиэс оф тҳе Маршес: Wатер анд Поwер ин тҳе Cоунтрйсиде оф Оттоман Багҳдад“. Энвиронментал Ҳисторй. 19-жилд, № 4. 638–664-бет. дои:10.1093/энвҳис/эму067.
  21. ↑ 21,0 21,1 21,2 Фарҳан, Сабеэҳ; Акеф, Венус; Насар, Зуҳаир (Деcембер 2020). „Тҳе трансформатион оф тҳе инҳеритед ҳисториcал урбан анд арчитеcтурал чараcтеристиcс оф Ал-Нажаф'с Олд Cитй анд поссибле пресерватион инсигҳц“. Фронтиэрс оф Арчитеcтурал Ресеарч. 9-жилд, № 4. 820–836-бет. дои:10.1016/ж.фоар.2020.07.005. ИССН 2095-2635.
  22. ↑ „УС троопс килл 300 ин Нажаф раид“. ТҳеГуардиан.cом (2004-йил 6-август).
  23. ↑ „Энд оф тҳе сиэге: Тҳе смоке cлеарс ин Нажаф“. Чристиан Сcиэнcе Монитор. 30 Аугуст 2004.
  24. ↑ „Нажаф, Ирақ“.
  25. ↑ „Попе Франcис меэц Ирақ'с Шиа леадер ал-Систани“. Ал Жазеэра. Ал Жазеэра Медиа Нетwорк (2021-йил 6-март). Қаралди: 2023-йил 11-апрел.
  26. ↑ 26,0 26,1 Невер Агаин! (Wайбаcк Мачине сайтида 2007-08-05 санасида архивланган) ШиаНеwс.cом
  27. ↑ Иран Диарй, Парт 2: Кноcкинг он ҳеавен'с доор Асиа Тимес Онлине
  28. ↑ Муслим Шиитес Саинт Имам Али Ҳолй Шрине - 16 Имагес. „архив нусхаси“. 2010-йил 18-сентябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2023-йил 11-апрел. Модарреси Неwс, Септембер 4, 2003
  29. ↑ Заман Онлине, Аугуст 13, 2004 (Wайбаcк Мачине сайтида Оcтобер 28, 2006, санасида архивланган)
  30. ↑ Wҳй 2003 ис нот 1991 Тҳе Гуардиан, Април 1, 2003
  31. ↑ Ирақи форcес ин Нажаф таке cовер ин импортант Шиа шрине, Бостон Глобе, Април 2, 2003. „Фор тҳе wорлд’с неарлй 120 миллион Муслим Шиитес, Нажаф ис тҳе тҳирд ҳолиэст cитй беҳинд Меccа анд Медина ин Сауди Арабиа.“
  32. ↑ Религиоус ривалриэс анд политиcал овертонес ин Ирақ CНН.cом, Април 23, 2003
  33. ↑ Годлас, Алан „Муслимс, Ислам, анд Ирақ“. www.уга.эду. 2011-йил 6-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2010-йил 15-октябр.
  34. ↑ [26][27][28][29][30][31][32][33]
  35. ↑ ; Cасо, ФранкА бриэф ҳисторй оф Ирақ. Инфобасе Публишинг, 2009 — 140-бет. ИСБН 978-0-8160-5767-2. Қаралди: 2010-йил 18-октябр. 
  36. ↑ Ринг, Трудй „Нажаф“. Глобал Сеcуритй (1996). Қаралди: 2009-йил 13-сентябр.
  37. ↑ Маллат, Чибли. Тҳе Ренеwал оф Исламиc Лаw: Муҳаммад Бақер Ас-Садр, Нажаф анд тҳе Ши'и Интернатионал. Cамбридге Университй Пресс, 2004. ИСБН 9780521531221. Қаралди: 2009-йил 13-сентябр. 
  38. ↑ „Ирақ'с ҳолй cитиэс энжой боом ин религиоус тоурисм“. Ал Арабия (2023-йил 11-апрел).
  39. ↑ „Ирақ'с cитй оф Нажаф суфферс ас Ираниан тоурист нумберс дроп“. Тҳе Натионал (2023-йил 11-апрел).

Ҳаволалар



"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/19914441" dan olindi