Namibiya

Намибия (инглизча: Намибиа), Намибия Республикаси (инглизча: Републиc оф Намибиа) – Африканинг жануби-ғарбий қисмида жойлашган давлат. Майдони - 825,418 км². Аҳолиси - 3 млн. киши (2025). Пойтахти – Виндҳук шаҳри. Маъмурий жиҳатдан 13 туман (дистриcт)ра бўлинади.

Намибия Республикаси Републиc оф Намибиа
Байроқ Герб
Шиор: Унитй, либертй, жустиcе
Мадҳия: "Намибиа, Ланд оф тҳе Браве"
Пойтахт	Виндҳук
Расмий тил(лар)	Инглиз тили
Ҳукумат	Президентлик Республика
• Президент	Ҳификепуне Поҳамба
Мустақиллик (Жанубий Африкадан)
• Сана	21 март 1990
Майдон
• Бутун	825,418 км2 (34-ўрин)
Аҳоли
• 2002-йилги рўйхат	2,030,692 (144-ўрин)
• Зичлик	2/км2
ЙИМ (ХҚТ)	2005-йил рўйхати
• Бутун	АҚШ$16,580 мил. (120-ўрин)
• Жон бошига	АҚШ$8,165
Пул бирлиги	Намибиан Доллар (НАД)
Вақт минтақаси	УТC+2
• Ёз (ДСТ)	УТC+2
Қисқартма	WА
Телефон префикси	264
Интернет домени	.на

Давлат тузуми

Намибия – республика. Амалдаги конституцияси 1990-йил 9-февралда қабул қилинган, унга кейинчалик тузатишлар киритилган. Давлат бошлиғи – президент (1990-йилдан Сем Нуёма). Конституцияга биноан у умумий тўғри овоз бериш йўли билан 5 йил муддатга сайланади, яна бир муддатга қайта сайланиши мумкин. Аммо конституцияга 1998-йилда киритилган тузатишга мувофиқ Сем Нуёма учун президент лавозимида бўлиш муддатини чеклаш бекор қилинди. Қонун чиқарувчи ҳокимият – икки палатали парламент (Миллий ассамблея ва Миллий кенгаш). Ижроия ҳокимиятни президент ва ҳукумат амалга оширади. Президент бош вазир ва ҳукумат аъзоларини тайинлайди.

Табиати

Намибиянинг қирғоқ чизиғи текис. Ер юзасининг аксари қисми баландлиги 900–1500 м ясситоғлик бўлиб, дарё водийлари ва тектоник ботиқлар мавжуд. Энг баланд жойи 2600 м.(Брандберг тоғи). Ясситоғликнинг шарқий ва шимолий чеккалари қия, ғарбий чеккаси эса соҳил бўйи текислиги – Намиб чўлига тик тушган. Намибиянинг маркази ва жанубидаги кенг букилма қуйи кембрий ётқизиқлари билан тўлган. Фойдали қазилмалардан мис, германий, қўрғошин-ванадий, марганец, қалай, волфрам конлари бор. Олтин, кумуш, уран рудалари, олтингугурт, рух, соҳилдан ва денгизнинг соҳилга яқин қисмидан олмос хам қазиб олинади.

Иқлими тропик, жуда қуруқ. Энг иссиқ ойи – январнинг ўртача температураси 18—27°, энг салқин ойи – июлники 12—16°. Йиллик ёғин соҳилда 10–15 мм., шимоли-шарқида 500 – 700 мм. Кўпгина дарёларида фақат ёмғир ёққан вақтда сув оқади. Йирик дарёлари: Оранж, Замбези ва Кунене. Намибия ҳудудининг кўп қисмида тропик чўл ва қизғиш қўнғир тупроқ. Намиб чўлида ўсимлик жуда сийрак. Ясситоғликлар ксерофит бутазорлар билан қопланган. Баландроқ жойлар чала чўл ва чўл саваннасидан иборат. Ҳайвонлардан эндемик кемирувчилар, ҳашаротхўрлар, найтиш яшайди. Виверралар, кийик, сиртлон учрайди. Ҳайвонларнинг айрим турлари фақат миллий боғлар ва қўриқхоналарда сақланиб қолган, миллий боғларнинг энг каттаси – Этоша миллий боғи.

Аҳолиси

Намибия туб жой аҳолисининг аксари қисми банту тиллари оиласига мансуб элатлардан иборат. Готтентот, тоғлик дамара ва бушменлар ҳам яшайди. Европаликлар аҳолининг 7%ни ташкил этади. Расмий тили – инглиз тили. Аҳолининг 90% христианлар, қолган қисми маҳаллий анъанавий динларга эътиқод қилади. Шаҳар аҳолиси 25%. Йирик шаҳарлари: Виндҳук, Уолфиш-Бей, Сумеб, Китмансхуп, Очиваронго.

Тарихи

Қадим замонларда Намибия ҳудудида овчилик ва ёввойи дарахт меваларини териш билан шуғулланувчи бушменлар, кўчманчи чорвачилик билан шуғулланувчи готтентотлар ҳамда тоғлик дамаралар яшаган. Тахминан ХВИ асрдан Намибия ҳудудига бантулар (гереро, амбо, каванго, ее, цвана ва бошқалар) кириб кела бошлади. Герероларнинг асосий машғулоти чорвачилик бўлган. ХВИИИ аср охирларида уларни деҳқончилик ва чорвачилик билан шуғулланувчи амболар жан.га суриб юборди. Намалар билан тоғлик дамаралар (готтентотларнинг бир гуруҳи) эса мамлакат жанубида ўрнашиб олди. ХИХ аср бошларида Кап мустамлакасидан кўчиб келган орламлар кўпгина гереро қабилаларини ўзларига бўйсундириб олди. Ҳозирги Намибия соҳилига дастлаб 1484-йилда португал денгизчилари келиб тушганлар, шундан сўнг бир неча асргача европаликлар бу ерлар билан деярли қизиқмаганлар. Фақат 1802-йилдан инглизлар Оранж дарёсидан шимолроқда ўзларининг даст-Виндҳук шаҳри кўчаларида.лабки миссияларини туздилар. 1878-йилда Буюк Британия Окаханжада қалъа қуриб, Уолфиш-Бей атрофини ўз мулки деб эълон қилди. 1884-йилда Германия Намибия ҳудудини Германия Жанубий-Ғарбий Африкаси (ЖҒА) номи билан ўзининг протекторатига айлантирди. Мустамлакачилар ўз ҳукмронлигини ўрнатишда африкалик қабила бошлиқларининг ўзаро адоватидан фойдаландилар. Готтентот, мбандеру ва коуа қабилалари мустамлакачиларга энг кўп қаршилик кўрсатдилар. Биринчи жаҳон уруши даври (1914—18)да ЖҒАни Жанубий Африка Иттифоқи (ЖАИ) босиб олди. Урушдан кейин у Миллатлар Лигаси ихтиёридаги мандатлар таркибига киритилди. 1920-йилда ЖҒАни бошқариш мандати ЖАИга берилди. Шу вақтдан ЖАИдаги ирқий тартиблар ЖҒАга ҳам жорий бўлди. 1925-йилда ЖҒАда Қонун чиқарувчи ассамблея тузилиб, депутатликка фақат оқ танлилар сайланди. Иккинчи жаҳон уруши (1939—1945)дан кейин барча мандат ҳудудлари БМТнинг халқаро васийлиги таркибига киритилишига қарамай, ЖАИ (1961-йилдан – ЖАР) ЖҒАни БМТ васийлигига беришдан бош тортиб келди. 1949-йилда эса бу ҳудудни ЖАРнинг вилояти деб эълон қилди. 1946-йилдан ЖҒА масаласи БМТнинг турли органларида муҳокама қилиниб, ЖАРнинг ЖҒАга нисбатан мустамлакачилик сиёсати қораланди.

1966-йилда Бош Ассамблея қабул қилган резолюсияда ЖҒА халқининг ўз тақдирини ўзи ҳал қилиш ва мустақилликка бўлган ҳуқуқлари қайд қилин-ди, ЖҒАни бошқариш учун ЖАРга берилган мандат бекор қилиниб, бундан кейин бу ҳудудни бошқариш БМТга юклатилди. 1967-йилда ЖҒАни бошқариш учун БМТнинг махсус Кенгаши тузилди ва комиссар тайинланди (аммо 1990-йилгача Намибияни ЖАР бошқарди). 1968-йилда БМТ Бош Ассамблеяси ЖҒА халқининг истагини ҳисобга олиб, ЖҒА номини Намибия деб аташ тўғрисида қарор қабул қилди ва БМТга аъзо давлатларни намибиялик ватанпарварларга ёрдам беришга даъват этди.

1960-йилда тузилган СВАПО (Жануби-Ғарбий Африка халқ ташкилоти) туб жой аҳолининг миллий озодлик ҳаракатига бошчилик қилди. 70-йилларнинг охирларидан бу ташкилотнинг фаоллиги кучайди. У Н.га дарҳол мустақиллик берилишини ва демократик халқ ҳукумати тузилишини талаб қилди. Ниҳоят, 1990-йил 21-мартда Намибия мустақил деб эълон қилинди ва Намибия Республикаси деб юритила бошлади. Намибия – 1990-йилдан БМТ ва Африка Бирлиги ташкилоти аъзоси. 1991-йил 25-декабрда Ўзбекистон Республикаси суверенитетини тан олган. Миллий байрами – 21-март – Мустақиллик эълон қилин-тан кун (1990).

Сиёсий партиялари, касаба уюшмалари

Жануби-Ғарбий Африка халқ ташкилоти (СВАПО), партия, 1960-йилда асос солинган; Турихалле демократик алянси, партия, 1977-йилда тузилган; Демократлар конгресси, партия, 1999-йилда ташкил этилган; Бирлашган демократик фронт, 1989-йилда тузилиб, 1993-йилда партияга айлантирилган. Намибия ишчилари миллий иттифоқи касаба уюшма бирлашмаси, 1971-йилда тузилган.

Хўжалиги

Намибия кончилик саноати ривожланган аграр мамлакат. Кончилик саноати Намибия иқтисодиётининг негизидир. Ялпи ички маҳсулотда кончилик саноати 21,6%, қишлоқ хўжалиги ва балиқчилик 15,4%, қайта ишлаш саноати 6,2%ни ташкил этади. ХХ асрнинг 90-йилларида ҳар йили салкам 800 минг карат олмос, 1600 кг олтин, 90 тоннадан зиёд кумуш, 72 минг тонна рух, 33 минг тонна мис, 35 минг тонна қўрғошин, шунингдек, кўп миқдорда уран рудалари, қалай, марганец, волфрам, ванадий, олтингугурт қазиб олинди. Рангли металлургия корхоналари қурилган. Йилига ўртача 1 млрд. кВт-соат электр энергия ҳосил қилинади. Виндхук, Сумеб ва УолфишБейда йирик иссиклик электр стансиялари бор. Кунене дарёсида 320 МВт кувватга эга бўлган ГЕС қурилган.

Кончиликка боғлиқ бўлмаган ишлаб чиқариш саноати унчалик яхши ривожланмаган. Четдан келтирилган қисмлардан машина ва ускуналар йиғадиган заводлар, ёғочсозлик корхоналари, балиқ уни ва консервалари ишлаб чиқариладиган заводлар, тюлен ёғини қайта ишлайдиган фабрика, озиқ-овқат, енгил саноат корхоналари мавжуд.

Қишлоқ хўжалигида механизациялашган йирик товар фермер (асосан, чорвачилик) хўжаликлари устун. Қоракўлчилик асосий ўринни эгаллайди. Қорамол ҳам боқилади. Мамлакат ҳудудининг 46% ўтлоқ ва яйловлар билан банд. Ерларнинг атиги 1% сунъий суғоришсиз экин экишга яроқли. Буғдой, маккажўхори, тариқ, супурги, сабзавот етиштирилади. Денгиз бўйи аҳолиси балиқчилик билан шуғулланади.

Темир йўллар узунлиги 2,4 минг км, автомобил йўллари узунлиги 41,9 минг км, шундан қаттиқ қопламали йўллар – 4,5 минг км. Денгиз портлари: Уолфиш-Бей, Лудериц. Виндҳук яқинида халқ-аро аэропорт бор. Ўз маҳсулотининг экспорт қилинади. Саноат ва истеъмол товарларига бўлган эҳтиёжнинг 80% импорт ҳисобига қондирилади. Четга минерал хомашё (олмос, уран, турли металлар), чорвачилик маҳсулотлари (гўшт, гўшт консервалари, балиқ) чиқаради. Четдан машина ва асбоб-ускуна, кенг истеъмол моллари, қурилиш материаллари келтиради. Ташқи савдодаги асосий мижозлари: ЖАР, Буюк Британия, АҚСҲ. Пул бирлиги – Намибия доллари.

Замонавий тиббиёт ва маориф тизимлари эндигина йўлга қўйила бошлади. Виндҳукда Техника коллежи бор. Ил-мий муассасалари: Виндҳукда Илмий жамият, Меъморлик институти, Уолфиш-Бейда Экология тадқиқоти департаменти, Виндҳукда қишлоқ хўжалиги департаменти. Виндҳукда халқ кутубхонаси, Архив ва унинг кутубхонаси, Давлат музейи, Свакоп-мунд ва Людериц шаҳрида музей бор.

Матбуоти, радиоэшиттириши ва телекўрсатуви

Намибияда нашр этиладиган асосий газета ва журналлар: „Алгемайне сайтунг“ („Умумий газета“, немис тилида чиқадиган кундалик кечки газ., 1915-йилдан), „Намиб тайме“ („Намиб вақти“, инглиз, немис, африкаанс ва пор-тугал тилларида ҳафтада 2-марта чикадиган газ., 1958-йилдан), „Намибиан“ („Намибиялик“, инглиз тилида чика-диган газ., 1985-йилдан), „Ню ира“ („Янги давр“, инглиз тилида ҳафтада 2-марта чиқадиган ҳукумат газ.), „Републикейн“ („Республикачи“, африкаанс, инглиз ва немис тилларида чиқадиган кундалик газ., 1977-йилдан), „Намибия тудей“ ["Бугунги Намибия", икки ҳафтада 1-марта Луанда (Ангола)да чика-диган журнал, 1977-йилдан], „СВАПО информейшн буллетин“ („СВАПО ахборот бюллетени“, ойига 1-марта чикали). Намибия ахборот агентлиги (НАМПА) 1987-йилда ташкил этилган. Намибия радиоэшиттириш корпорацияси, радиоэшиттириш ва телекўрсатув маҳкамаси, 1979-йилда тузилган.

Халқ санъати

Намибия ҳудудидан қад. қоя расмлари топилган. Улар маъдан бўёқлар билан ёки ўйма усулда бажарилган. Бир неча минг йиллар аввал бушменлар ва уларнинг аждодлари чизган бу расмларда хилма-хил ҳаётий воқеалар (ов ва жанг манзаралари, диний маросимлар, афсона қаҳрамонларининг ишлари) тасвирланган. 1907-йилда Брандберг тоғи яқинидаги Маак ғоридан топилган қоя нақши жаҳонга машҳур бўлиб, милоддан аввалги 2-минг йилликнинг ўрталарига мансублиги аниқланди ва у „Оқ аёл“ деб номланди. Намибияда анъанавий турар жойлар ибтидоий (доира шаклидаги деворлари ўт, шох-шабба, ҳайвон терилари билан ёпилган) чайлалардан иборат. Чайла ўртасига устун қўйилиб, томи похол билан ёпилади. Намибияда бадиий ҳунармандчилик (кулолчилик, каштачилик), металлдан қурол, зеб-зийнат (тақинчоқ ва ҳоказо) ясаш кенг тарқалган.