Нанкин шартномаси - 1842-йил 29-августда Буюк Британия ва Хитойнинг Син сулоласи ўртасидаги Биринчи афюн урушини (1839—1842) тугатган тинчлик шартномаси эди.

Нанкин шартномаси

дсдсадс
Имзоланган санаси1842-йил 29-август
Имзоланган жойиНанкин, Син империяси
Кучга кириши1843-йил 26-июн
ТомонларСин империяси
Британия империяси
ТиллариИнглиз, хитой
Тўлиқ матн
Нанкин шартномаси (Викиманбада)

Хитойнинг ҳарбий мағлубиятидан сўнг, Британия ҳарбий кемалари Нанкинга ҳужум қилишга тайёр эди, Британия ва Хитой расмийлари шаҳарга лангар ташлаган ҲМС Cорнwаллис бортида музокаралар олиб боришди. 29-август куни Британия вакили сер Генри Поттингер ва Син вакиллари Сийинг, Йилибу ва Ниу Жиан ўн уч моддадан иборат шартномани имзоладилар. Шартнома 27-октабрда император Даогуанг ва 28-декабрда қиролича Виктория томонидан ратификация қилинган. Ратификация 1843-йил 26-июнда Гонконгда алмашилди. Шартнома хитойликлардан товон тўлашни, Гонконг оролини инглизларга мустамлака сифатида беришни, ушбу порт билан савдони чеклаб қўйган кантон тизимини амалда тугатишни ва Бешта шартнома портларида савдо қилишга рухсат беришни талаб қилди. Ундан кейин 1843-йилда Экстерриториаллик ва энг маъқул миллат мақомини берувчи Богуэ шартномаси имзоланди. Бу кейинчалик Хитой миллатчилари Тенгсиз Шартномалар деб атаган биринчи шартнома эди.

Тарихи

ХВИИИ аср охири ва ХИХ аср бошларида Англия Хитой билан ўсиб бораётган савдо тақчиллигига дуч келди. Британия Хитойга чой ва чинни каби Хитой товарлари импортининг ортиб боришига мос равишда ҳеч нарса таклиф қила олмади. Британия Ҳиндистонида афюн плантацияларда етиштирилиб, савдогарларга ким ошди савдосида сотилган, кейин улар Хитой қонунлари афюнни олиб кириш ва сотишни тақиқлаган бўлса-да, уни Хитойга контрабанда йўли билан олиб келиб хитойликларга сотишган.  Лин Зеху бу хусусий афюнни тортиб олиб, Хуменда йўқ қилишни буюрганида, Британия биринчи навбатда товон тўлашни талаб қилди, сўнгра Биринчи афюн уруши деб номланувчи урушни эълон қилди. Буюк Британия яқинда ихтиро қилинган ҳарбий технологиядан фойдаланиши натижасида ажойиб ғалабага эришди ва унга ўзига нисбатан саховатли шартлар билан бир томонлама шартнома тузишга имкон берди.[1]

Шартнома моддаларининг биринчи ишчи лойиҳаси 1840-йил феврал ойида Лондондаги Ташқи ишлар вазирлигида тайёрланган. Ташқи ишлар вазирлиги хитой ва инглиз матнларини ўз ичига олган шартномани тайёрлашни алоҳида эътиборга олиш кераклигини яхши билар эди. Мамлакатларни бир-биридан ажратиб турадиган масофани ҳисобга олган ҳолда, шартномаларни тайёрлашда бироз мослашувчанлик ва белгиланган тартибдан четга чиқиш талаб қилиниши мумкинлиги тушунилди.[2]

Шартлар

Ташқи савдо

Шартноманинг асосий мақсади 1760-йилдан бери амалда бўлган Кантон тизими томонидан ўрнатилган ташқи савдо қоидаларини ўзгартириш эди. В моддасига кўра, шартнома Кохонг ва уларнинг Кантондаги ўн учта факторияларининг монополиясини бекор қилди. Кантон (1859-йилдан 1943-йилгача Шамин ороли) ёнида ташқи савдо учун тўртта қўшимча " шартнома портлари " очилди: Амой (Хиамен 1930-йилгача), Фучовфу (Фучжоу), Нингпо (Нингбо) ва Шанхай (1943-йилгача),[3][4] бу ерда хорижлик савдогарлар хоҳлаган киши билан савдо қилишлари мумкин эди. Англия, шунингдек, шартнома портларига маҳаллий Хитой амалдорлари билан бевосита мулоқот қилиш ҳуқуқига эга бўлган консулларни юбориш ҳуқуқини қўлга киритди (ИИ-модда). Шартномада шартнома портларидаги савдога Британия ва Син ҳукуматлари ўртасида келишилган қатъий тарифлар қўлланиши кўрсатилган (Х-модда).[5]

Компенсация ва демобилизация

Хитой ва инглиз саҳифалари, Нанкин шартномаси

Син ҳукумати 1839-йилда Лин Зеху томонидан мусодара қилинган афюн учун Британия ҳукуматига олти миллион кумуш доллар тўлашга мажбур бўлди (ИВ модда), Кантондаги савдогарларнинг инглиз савдогарларига қарзлари учун товон пули 22 миллион доллар (В модда) 22 миллион доллар. Жами 20 миллион доллар уруш харажатлари учун товон пулини (ВИ модда) уч йил давомида бўлиб-бўлиб тўлаш ва ўз вақтида тўланмаган маблаглар учун Син ҳукуматидан йиллик 4 фоизлик фоиз ставкаси ундирилиши керак эди (ВИИ модда).[5]

Син ҳукумати барча британиялик ҳарбий асирларни озод қилиш (ВИИИ модда) ва уруш пайтида инглизлар билан ҳамкорлик қилган барча хитойлик фуқароларга умумий амнистия беришни ўз зиммасига олди (ИХ модда).[5]

Император шартномага розилик берганидан кейин инглизлар ўз қўшинларини Нанкиндан, Буюк каналдан ва Синхайдаги ҳарбий постдан олиб чиқишга, шунингдек, Хитой савдосига умуман аралашмасликка рози бўлдилар. (ХИИ модда). Инглиз қўшинлари Син ҳукумати товон тўловларини тўлиқ тўламагунча Гулангю ва Чжаобаошанда қолади (ХИИ модда).[5]

Гонконгнинг бўлиниши

1841-йилда вакил Чарлз Эллиот раҳбарлигида шартноманинг тахминий режаси юборилди. Унда "оролларнинг ўтиши" сўзидан кейин бўш жой бор эди. Поттингер ороллар сўзидан кейин Гонконг сўзи қўйилган эски шартнома лойиҳасини қирғоққа юборди.[6] Гонконг ғазначиси Роберт Монтгомери Мартин расмий ҳисоботида шундай деб ёзган:

Тинчлик шартлари ўқилгандан сўнг, катта комиссар Элепоо яна ниманидир кутган ҳолда тўхтаб қолди ва "ҳаммаси шуми?" дея Жаноб Моррисон подполковник Малколмдан (Поттингернинг котиби) бошқа бирор нарса бор-йўқлигини сўради ва саволига салбий жавоб олди, Элепоо дарҳол хушмуомалалик билан музокарани якунлади: " Ҳаммасига рухсат этилади - ҳал бўлди - бу шундай тугатилди."[6]

Син ҳукумати Гонконг оролини империя мустамлакасига айлантиришга рози бўлди ва уни абадий Буюк Британия қироличаси Викторияга берди[7], инглиз савдогарларини "кемаларига ғамхўрлик қилишлари ва таъмирлашлари ва шу мақсадда дўконларни сақлашлари" мумкин бўлган бандаргоҳ билан таъминлаш (ИИИ-модда) вазифаси ҳам юклатилди. Кейинчалик Поттингер Гонконгнинг биринчи губернатори этиб тайинланди.

1860-йилда Пекин Конвенциясига мувофиқ Коулун ярим оролининг олиниши билан мустамлака кенгайтирилди[8] ва 1898-йилда Пекиннинг Иккинчи Конвенциясига кўра янги ҳудудларнинг 99 йилга ижарага берилиши билан мустамлакани янада кенгайтирди.[9] 1984-йилда Буюк Британия ва Хитой Халқ Республикаси (ХХР) ҳукуматлари Гонконг масаласи бўйича Хитой-Британия қўшма декларациясини имзоладилар. Унга кўра Гонконг ороли ва Коулун (жанубий) билан биргаликда ижарага олинган ҳудудларнинг суверенитети белгиланди. Пекин конвенцияси (1860) бўйича белгиланган чегаралар 1997-йил 1-июлда ХХРга ўтказилди[10]

Оқибат

ҲМС Cорнwаллис ва Нанкингдаги Британия эскадрони шартнома имзоланиши билан табриклашмоқда

Шартнома инглизлар учун таржимон Жон Роберт Моррисон ва хитойлар учун Ван Тажин томонидан имзоланган. Моррисон қўл остида бўлган хитойлик талаба Гарри Паркес маросим ҳақида ўз ҳисоботини айтди:

Шартноманинг тўрт нусхаси имзоланган ва муҳрланган эди. Улар ишланган сариқ ипак билан боғланган, инглиз тилида битта Шартнома ва хитой тилида бир хил тикилган ва бир нусхада боғланган. Бу тугагач, ҳамма кабинадан чиқиб, тиффинга ўтиришди ва турли офицерлар кўплаб меҳмонлар билан, стол атрофида ўтиришди. Шартнома имзолангандан сўнг деярли тўғридан-тўғри Хитойнинг асосий қисмида Англия учун сариқ байроқ ва бир вақтнинг ўзида йигирма бир қуролдан иборат қироллик саломлари айтилди.[11]

Император Даогун 8-сентабрда шартномага розилик берди.[2] Унинг розилиги 15-сентабр куни Нанкинга келганидан сўнг, Поттинернинг котиби Жорж Александр Малколм га берилди. Эртаси куни эрталаб Окленд пароходида қиролича Виктория томонидан ратификация қилиш учун нусхаси билан юборилди.[12] Император шартномани 27-октабрда ратификация қилди ва қиролича Виктория 28-декабрда ёзма розилигини билдирди. Ратификация 1843-йил 26-июнда Гонконгда алмашилди[2]

Поттингер кейинги йили Абердин графига ёзган мактубида айтишича, Сийин билан ратификацияни нишонлаган зиёфатда икки оила ва икки халқ ўртасидаги узоқ муддатли дўстлик маросимини якунлаш учун тантанали равишда бир-бирининг оила аъзоларининг миниатюра портретларини алмашишганини таъкидлади. Поттингер хотинининг миниатюра портретини олгач, Поттингер Сийин "миниатюрани бошига қўйди - менга айтишларича, бу ҳурмат ва дўстликнинг энг юқори белгисидир - бир қадаҳ шароб тўлдирди ва суратни юзига тутди., паст овозда баъзи сўзларни ғўлдиради, шароб ичди, яна расмни бошига қўйди ва кейин ўтирди" дея таъкидлайди.[13] Ушбу ғайриоддий ҳолат "эротик... ўзаро муносабатларни кўрсатиш" сифатида таҳлил қилинди[14]

Нанкинг шартномасининг қисқалиги ва унинг шартларида фақат умумий шартлар сифатида ифодаланганлиги сабабли, Британия ва Хитой вакиллари муносабатларда батафсилроқ қоидаларни ўрнатиш учун қўшимча шартнома тузиш керак деган фикрга келишди. 1843-йил3-октабрда томонлар Кантон ташқарисидаги Бокка Дажлада қўшимча Богуэ шартномасини туздилар.

Шунга қарамай, 1842—1843-йиллардаги шартномалар бир қанча ҳал қилинмаган масалаларни очиқ қолдирди. Хусусан, улар афюн савдоси ҳолатини Британия империяси фойдасига ҳал қилмадилар. 1844-йилда америкаликлар билан Вангия шартномаси америкаликларга афюн сотишни аниқ тақиқлаган бўлса-да, савдо давом этди, чунки инглиз ва америкалик савдогарлар фақат рухсат берувчи консулларнинг қонуний назорати остида эди. Кейинчалик афюн савдоси Иккинчи афюн уруши Хитойнинг Син сулоласи мағлубияти натижасида имзоланган Тянсин шартномаларида қонунийлаштирилди.

Ушбу шартномалар узоқ муддатли таъсирга эга эди. Нанкин шартномаси 1843, 1858 ва 1860-йиллардаги шартномалар билан биргаликда 1760-йилда яратилган Кантон тизимини тугатди. Ушбу шартномалар Хитойнинг ташқи алоқалари ва ташқи савдоси учун янги асос яратди, бу деярли юз йил давом этди ва кейинчалик миллатчилар Хитойнинг " хўрлик асри " деб атаган даврнинг бошланишини белгилади. Замонавий хитой миллатчилари нуқтаи назаридан, энг зарарли шартлар қаттиқ савдо тарифи, экстерриториаллик, энг қулай давлат қоидалари ва Хитой халқи учун ижтимоий ва иқтисодий оқибатларга олиб келадиган Британия афюнининг импортини қонунийлаштириш эди. Бу шартлар инглизлар томонидан ўрнатилди ва энг қулай давлат мақомига эга бўлган бошқа Ғарб кучларига татбиқ этилди. Ҳукмрон Син сулоласи томонидан давом этаётган ҳарбий мағлубиятларнинг олдини олиш учун ва энг кўп маъқул келадиган хорижликларни бир-бирига қарши қўяди деган умидда қабул қилинди. 1920-йилларда Хитой тарифлар автономиясини тиклаган бўлса-да, Хитойда 1943-йилги Хитой-Британия Экстратерриториал ҳуқуқлардан воз кечиш тўғрисидаги шартномага қадар экстратерриториаллик расман бекор қилинмади.[15]

Манбалар

  1. ↑ Ҳа-Жоон Чанг, "Бад Самаританс: Тҳе Мйтҳ оф Фреэ Траде анд тҳе Сеcрет Ҳисторй оф Cапиталисм, " (Неw Ёрк: Блоомсбурй Публишинг, 2008), п. 24
  2. ↑ 2,0 2,1 2,2 Wоод, Р. Дерек (Май 1996). "Тҳе Треатй оф Нанкинг: Форм анд тҳе Фореигн Оффиcе, 1842–43 ( ат тҳе УК Wеб Арчиве 11-март 2010-йил санасида архивланган)". Тҳе Жоурнал оф Империал анд Cоммонwеалтҳ Ҳисторй
  3. ↑ Жоҳн Дарwин, Афтер Тамерлане: Тҳе Глобал Ҳисторй оф Эмпире, п. 271. (Лондон: Аллен Лане, 2007) "Ундер тҳе 1842 Треатй оф Нанкинг, фиве 'треатй порц' wере опенед то Wестерн траде, Ҳонг Конг исланд wас cедед то тҳе Бритиш, тҳе Эуропеанс wере аллоwед то статион cонсулс ин тҳе опен порц, анд тҳе олд Cантон сйстем wас реплаcед бй тҳе фреэдом то траде анд тҳе промисе тҳат но море тҳан 5 пер cент дутй wоулд бе чаргед он фореигн импорц."
  4. ↑ Жоҳн Дарwин, Афтер Тамерлане: Тҳе Глобал Ҳисторй оф Эмпире, п. 431. (Лондон: Аллен Лане, 2007) "Ин 1943 тҳе ремнанц оф Чинаъс унеқуал треатиэс wере ат ласт сwепт аwай wҳен тҳе Бритиш абандонед тҳеир сурвивинг привилегес тҳере ас со муч уселесс лумбер."
  5. ↑ 5,0 5,1 5,2 5,3 Треатй оф Нанкинг
  6. ↑ 6,0 6,1 Мартин, Роберт Монтгомерй (1847). Чина: Политиcал, Cоммерcиал, анд Соcиал; Ин ан Оффиcиал Репорт то Ҳер Мажестй'с Говернмент. Волуме 2. Лондон: Жамес Мадден. п. 84.
  7. ↑ „"Треат оф Нанкинг". Wикисоурcе.орг. Чинесе Империал Говернмент, Бритиш Говернмент. Ретриэвед 21 Април 2022. Ҳис Мажестй тҳе Эмперор оф Чина cедес то Ҳер Мажестй тҳе Қуээн оф Греат Бритаин, &c., тҳе Исланд оф Ҳонг-Конг, то бе поссессед ин перпетуитй бй Ҳер Британниc Мажестй, Ҳер Ҳеирс анд Суccессорс, анд то бе говернед бй суч Лаwс анд Регулатионс ас Ҳер Мажестй тҳе Қуээн оф Греат Бритаин, &c., шалл сеэ фит то диреcт.“.
  8. ↑ Эндаcотт, Г. Б.. А биограпҳиcал скетч-боок оф эарлй Ҳонг Конг. Ҳонг Конг Университй Пресс [1962], 2005. ИСБН 978-962-209-742-1. 
  9. ↑ „Эндаcотт, Г. Б.; Cарролл, Жоҳн М. (2005) [1962. А биограпҳиcал скетч-боок оф эарлй Ҳонг Конг. Ҳонг Конг Университй Пресс. ИСБН 978-962-209-742-1.“]. 1-июл 2017-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 28-май 2022-йил.
  10. ↑ Cонститутионал анд Маинланд Аффаирс Буреау, Тҳе Говернмент оф тҳе ҲКСАР. "Тҳе Жоинт Деcларатион" анд фоллоwинг пагес, 1 Жулй 2007.
  11. ↑ Лане-Пооле, Станлей (1894). Тҳе Лифе оф Сир Ҳаррй Паркес. Волуме 1. Лондон: Маcмиллан анд Cо. пп. 47–48.
  12. ↑ Тҳе Чинесе Репоситорй. Волуме 11. Cантон. 1842. п. 680.
  13. ↑ Коон, Еэwан „Тҳе Фаcе оф Дипломаcй ин 19тҳ-Cентурй Чина: Қийинг'с Портраит Гифц“, . Нарративес оф Фреэ Траде: Тҳе Cоммерcиал Cултурес оф Эарлй УС-Чина Релатионс Жоҳнсон: . Ҳонг Конг Университй Пресс, 2012 — 131–148-бет. 
  14. ↑ Коон, Еэwан „Тҳе Фаcе оф Дипломаcй ин 19тҳ-Cентурй Чина: Қийинг'с Портраит Гифц“, . Нарративес оф Фреэ Траде: Тҳе Cоммерcиал Cултурес оф Эарлй УС-Чина Релатионс Жоҳнсон: . Ҳонг Конг Университй Пресс, 2012 — 139–140-бет. 
  15. ↑ Ҳсу, Тҳе Рисе оф Модерн Чина: 190–92.

Адабиётлар

 

  • Фаирбанк, Жоҳн Кинг. Траде анд Дипломаcй он тҳе Чина Cоаст: Тҳе Опенинг оф тҳе Треатй Порц, 1842–1854. 2 волс. Cамбридге, МА: Ҳарвард Университй Пресс, 1953.
  • Тêнг Ссу-йü. Чанг Ҳси анд тҳе Треатй оф Нанкинг, 1842. Чиcаго: Университй оф Чиcаго Пресс, 1944.
  • Р. Дерек Wоод, 'Тҳе Треатй оф Нанкинг: Форм анд тҳе Фореигн Оффиcе, 1842–1843', Жоурнал оф Империал анд Cоммонwеалтҳ Ҳисторй (Лондон) 24 (Май 1996), 181–196 онлине (Wайбаcк Мачине сайтида 2021-11-21 санасида архивланган).

Ҳаволалар