Nok
Нок, нашвати, олмурут (лотинча: Пýрус) — Атиргулдошлар (Росаcеаэ) оиласига мансуб мевали ва манзарали дарахт ва буталар тури.
| Нок | ||||||||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Мевали дарахтнинг умумий кўриниши | ||||||||||||||||||
| Биологик классификация | ||||||||||||||||||
| ||||||||||||||||||

Тарқалганлиги ва экология
Европада нок ёввойи кўринишда тахминан 60° шаҳри к.да тарқалган. Ареалнинг шимолий чегарасида - сийрак.
2006-йилда совуққа чидамли навларини муваффақиятли селексия қилиш натижасида нок Урал ва Ғарбий Сибирда 55° шаҳри к.гача жойлашган боғ майдонларида самарали ўстирилмоқда.
Нокларнинг маданий навларининг келиб чиқиши бир қатор кўринишларининг, қисман, Пйрус ачрас Гäртн., Пйрус персиcа Перс., Пйрус cордата Десв., Пйрус элаэагнифолиа Палл.ларнинг гибридланиши билан боғлиқ деб тахмин қилмоқдалар. Ноклар қадимги Форсия, Юнонистон ва Рим империясида этиштирилган.
Ҳозирги вақтда нокларнинг мингта нави бор.
Ботаник тавсифи
Эркин ўсувчи шохи шакли — пирамидавий ёки юмалоқ, қуюқлашишга мойил. Йиллик ўсиш 30-40 смни ташкил этади. Қулай шароитларда нок йирик ўлчамларга етади — баландлиги 5—25 метргача ва шох диаметри 5 метргача.
Барглари, қоидага биноан, тўкилувчи. Барг жойлашуви 5 қаторлик спирал. Барг кенг тухумсимон шаклда, 2,5—10 см узунликка эга, қисқа учли; ранги — тўқ яшил, ялтироқ, баргнинг пастки қисми кўк-яшил, кузда олтинранг-тўқ сариқ.
Гуллаш вақти ва шакли: апрел—май, гуллари оқ, диаметри 3 см, 5-гулбаргли, 3-9 тадан соябон кўринишли панжали. Гинецейда уруғчилар 2 тадан 5 тагача. Уларнинг уруғдонлари ўзаро ва кружка шаклини олувчи гулли қўндоғи билан қўшилиб ўсади; куртакда гулбарглари черепица шаклида жойлашади.
Мева замбуруғлари қалин пўстлоқ билан қоплаган.

Нок куртаклари бошқа дарахт оилалари сингари икки хилда бўлади: вегетатив ва генератив. Вегетатив куртаклар кичикроқ ва ўткирроқ, генеративлари — каттароқ ва тўмтоқроқ. икки хил куртакнинг ўртасидаги ташқи фарқлари улардан новда чиқиши чоғидаги ушбу куртакларнинг шаклланиш вақтига қараб кучаяди.
Меваси, қоидага биноан, — пастки қисми кенгайган чўзинчоқ шаклда, шарсимон мевали навлари ҳам бор.
Келиб чиқиш тарихи
Нок бизларга тарихгача бўлган даврда етиб келган. Унинг ватани аниқ ўрнатилмаган. Етиштирилган нок Қадимги Юнонистондан келиб чиққан (эр. олд. 1000-йил олдин).
Аҳамияти ва қўлланиши
Нокларнинг ҳар хил навлари манзара сифатида ёки аксари мевали дарахтлар сифатида фойдаланилади.
2005-йилда нокларнинг жаҳондаги ишлаб чиқарилиши 15 млн тоннани ташкил этди (АҚШ қишлоқ хўжалиги вазирлигининг баҳолаши). Нокларни йирик ишлаб чиқарувчи Хитой ҳисобланади.
Ёғоч
Нокнинг қаттиқ, оғир ва эгилувчан ёғочи майда буюмлар учун кенг қўлланади. Ўзининг чиришга кам чидамлилиги ҳисобига у фақат бино ичкарисида фойдаланиладиган буюмлар учун ишлатилади. Ушбу ёғочнинг солиштирма зичлиги тахминан 740 кг/м³ни ташкил этади. Ихтиёрий бошқа оғир ва зич ёғоч сингари нок қуритиш чоғида ёрилишга ва қийшайишга мойил, шундай зичликка эга бўлган қора қайин ёғочида ҳам шу ҳолат кузатилади. Қуритилган ҳолатда бу ёғоч жуда шаклан ўзгармасдир. Бу ўзгармаслик "тош катаклари" деб номланадиган нокни ҳам мева ва ҳам ёғоч сифатида фарқлайдиган хусусиятлари борлиги билан боғлиқ. Бу катаклар ёғоч тузилишига қўшилиб кетгандай туюлади.
Нок ёғочи ёнишининг солиштирма иссиқлик сиғими қора қайин ёғочининг ўхшаш кўрсаткичига нисбатан бир қанча паст, гарчи бу турлар зичлиги бўйича жуда ўхшаш бўлса ҳам.
Нок ёғочининг тузилиши жуда ингичка, бир текис, бир оз фарқланадиган йиллик ҳалқаларига эга бўлади. Тирик дарахтнинг шикастланишлари атрофидаги ёғоч бинафша ранг-қўнғирдан қора жигар ранггача тусга кириши мумкин. Иссиқ буғ билан қайта ишланганда, масалан шпон тайёрлашда у қизғиш ва қорароқ рангга киради. Бу дарахт қариганда бошқаларидан фарқли ўлароқ жуда чиройли тўқ жигар ранг қаҳрабо рангга киради.
Ковакчалар қуролланмаган кўз билан фақат кўндаланг кесимидагина ажратилади.
Ўзининг қаттиқлигига қарамасдан нок "тош катаклар"и ҳисобига кесиш учун мос келади, уни турли йўналишларда ёрмасдан кесиш мумкин. Германияда бу дарахтни азалдан "шпрингерле" (олмонча: Спрингерле ) деб номланадиган пишириқларнинг ўзига хос турларини шаклга солиш фойдаланиладиган турли босма тахталарни тайёрлаш учун ишлатиб келинган.
Қора тезоб билан қайта ишлангандан кейин ушбу ёғоч, шунингдек жуда қимматбаҳо обнус ўрнини босувчиси сифатида ҳам ишлатилади.
Туркумланиши
Турни икки қисмга ажратадилар: Пашиа ва Пйрус
Барча турларининг рўйхати[1]:
- сеcт. Пашиа
- Пйрус армениаcифолиа Т.Т.Ю
- Пйрус бетулифолиа Бунге
- Пйрус cаллеряна Деcне.
- Пйрус cоссонии Реҳдер
- Пйрус диморпҳопҳйлла Макино
- Пйрус фауриэи C.К.Счнеид.
- Пйрус ҳондоэнсис Накаи & Кикучи
- Пйрус коэҳнеи C.К.Счнеид.
- Пйрус пашиа Буч.-Ҳам. эх Д.Дон
- Пйрус псеудопашиа Т.Т.Ю
- Пйрус пйрифолиа (Бурм.ф.) Накаи — Нокбаргли нок
- Пйрус таиwаненсис Икетани & Ҳ.Оҳаши
- Пйрус уссуриэнсис Махим.
- Пйрус херопҳила Т.Т.Ю
- сеcт. Пйрус
- Пйрус боиссиэриана Буҳсе
- Пйрус cоммунис Л. — Оддий нок
- Пйрус cоммунис Л. субсп. cауcасиcа (Фед.) Броwиcз [сйн. Пйрус cауcасиcа Фед. — Кавказ ноки]басионйм
- Пйрус cоммунис Л. субсп. пйрастер (Л.) Эҳрҳ. [сйн. Пйрус пйрастер (Л.) Бургсд. — Ўрмон ноки]
- Пйрус cордата Десв.
- Пйрус элаэагрифолиа Палл.
- Пйрус гҳарбиана Траб.
- Пйрус глабра Боисс.
- Пйрус коршинскйи Литв.
- Пйрус маморенсис Траб.
- Пйрус регелии Реҳдер — Айиқмурут, хирсмурут
- Пйрус сачокиана Кутҳ.
- Пйрус салиcифолиа Палл.
- Пйрус спиноса Форсск.
- Пйрус сйриаcа Боисс.
- Пйрус турcоманиcа Малеэв
- Гибридлар
- Пйрус ×брецчнеидери Реҳдер — Ўрта Осиё ноки
- Пйрус ×cанесcенс Спач [ = Пйрус ×нивалис × Пйрус салиcифолиа]
- Пйрус ×cомплеха Рубтзов
- Пйрус ×леcонтеи Реҳдер [ = Пйрус cоммунис × Пйрус пйрифолиа]
- Пйрус ×мичаухии Босc эх Поир. [ = Пйрус амйгдалиформис × Пйрус ×нивалис]
- Пйрус ×нивалис Жаcқ. [ = Пйрус cоммунис × Пйрус элаэагрифолиа]
- Пйрус ×пҳаэоcарпа Реҳдер
- Пйрус ×серрулата Реҳдер
- Пйрус ×синкиангенсис Т.Т.Ю
- Пйрус ×уемацуана Макино [ = Пйрус диморпҳопҳйлла × Пйрус ҳондоэнсис]
- Нок уруғи вакиллари иштирок этган гибрид турлар
- ×Сорбопйрус — Сорбоперус (= Сорбус × Пйрус)
Нокларнинг айрим навлари
Ноклар маданий навларининг асосий қисми Пйрус cоммунис [сйн. Пйрус доместиcа] кўринишига тааллуқли.
- 'Бергамот'
- 'Вилямс' — Пйрус cоммунис ‘Wиллиамс' Бон Чрéтиэн’
- 'Светлянка'
- 'Сибирячка'
- 'Мичуринскдан скороспелка'
- 'Тёма'
- 'Тенгқур'
- 'Рогнеда'
- 'Жегалов хотираси'
- 'Яковлев хотираси'
- 'Петр'
- 'Чижов'
- 'Юрев'

Озиқ-овқат аҳамияти
|
Қайта ишланмаган нок | |||
| Сув : 83,71 г | Ноорганик моддалар : 0,33 г | Озиқ-овқат толалари : 3,1 г | Энергетик аҳамияти : 58 кcал |
| Моносахаридлар : 9,80 г | Углеводлар: 15,46 г | Оқсиллар: 0,38 г | Ёғлар: 0,12 г |
| Микроунсурлар | |||
| Калий : 119 мг | Фосфор : 11 мг | Калсий : 9 мг | Магний : 7 мг |
| Натрий : 1 мг | Темир : 170 µг | Мис : 82 µг | Рух : 100 µг |
| Витаминлар | |||
| С витамини : 4,2 мг | Б1 витамини : 12 µг | Б2 витамини : 25 µг | Б3 витамини : 157 µг |
| Б5 витамини : 48 µг | Б6 витамини : 28 µг | Б9 витамини : 0 µг | Б12 витамини : 0 µг |
| А витамини : 23 УИ | Ретинол : 0 µг | Э витамини : 0,12 µг | К витамини : 4,5 µг |
| Ёғли кислоталар | |||
| Тўйинган : 6 мг | Моно-тўйинган : 26 мг | Ярим-тўйинган : 29 мг | Холестерин : 0 мг |
Нок сўзининг этимологияси
Бу мақола бўлими ҳали ёзилмаган. |
Яна қаранг
Манбалар
- ↑ ГРИНга мувофиқ (Ҳаволалар бўлимига қаранг)
Адабиёт
- Груша // Брокгауз ва Ефроннинг энсиклопедик луғати: 86 томлик (82 т. ва 4 қўш.). — СПб., 1890—1907.
- Симиренко С. Опыт исследования крымского плодоводства и плодоторговли.
Ҳаволалар
| Андоза:ИСО 639 наме эн Wикисоурcе ҳас оригинал техт релатед то тҳис артиcле: |
- „генус“. Гермпласм Ресоурcес Информатион Нетwорк (ГРИН). Агриcултурал Ресеарч Сервиcе (АРС), Унитед Статес Департмент оф Агриcултуре (УСДА).(ингл.) Проверено 13 февраля 2009 г.
- Ҳаёт энсиклопедияси(ингл.) Проверено 13 февраля 2009 г.
- База данных сортов груши Всероссийского научно-исследовательского института селекции плодовых культур
- Описание сортов груши (Wайбаcк Мачине сайтида 2007-12-06 санасида архивланган)
- Тҳе ЭCП/ГР Пйрус Датабасе (Wайбаcк Мачине сайтида 2010-04-14 санасида архивланган)
| Ушбу мақолада Ўзбекистон миллий энсиклопедияси (2000-2005) маълумотларидан фойдаланилган. |