Navigatsiya

Навигация (лотинча: навиго — кемада сузаман) — 1) кемаларда сузиш, учиш аппаратларида учиш; кемаларни (денгиз Н.си), учиш аппаратлари — самолёт, вертолёт ва бошқаларни (ҳаво Н.си), космик аппаратлар — космик кемаларни (космик Н.) бошқаришнинг назарий асослари ва амалий усулларини ишлаб чиқиш билан шуғулланадиган фан. Асосий вазифалари: энг хавфсиз ва қулай йўлни (курени) танлаш; Н. асбоблари ёрдамида ҳаракат йўналиши ва ўтган йўлни аниқлаш; аппаратларни бошқариш учун энг қулай харитафафик проексияларни ўрганиш ва танлаш; Н. ма-салаларини аналитик ва график усулларда ечиш; аппаратнинг танланган йўлдан оғишига сабаб бўладиган ташқи омилларни ҳисобга олиш; сунъий йўлдошлар ва Ердаги нишонлар ёрдамида аппарат ўрнини аниклаш ҳамда бу маълумотларнинг аниклигини текшириш. Н.нинг вазифалари геодезия, харитаграфия, гидрография, океанология ва метеорология усулларидан фойдаланиб ҳал этилади.

Денгиз Н.си кадимдан маълум. Кемаларни бошқаришнинг оддий усуллари қад. Шарқ халқларига маълум бўлган. Кема курсини магнит мили ёрдамида аниқлаш усули топилгач (ХИ аср), тенг бурчакли тўфи силиндрик проексиялаш усулини қўллаб харита тузилгач (ХВИ аср), механик лаг (кеманинг ўтган йўлини аниқлайдиган асбоб) кашф қилингач (ХИХ аср), ҳозирги Н.га асос солинди. ХИХ аср охири —ХХ аср бошларида физика фанининг тараққий этиши натижасида кемаларни бошқаришнинг электр Н. ва радиотехника асбоблари яратилди. Л. Эйлер, М. В. Ломоносов ва бошқа олимлар Н. масалаларини ишлаб чиқишда катта рол ўйнадилар. А. С. Попов радиони ихтиро қилгандан сўнг Н. тараққиётининг янги босқичи шаклланди. Н.да импулсли, импулсфазали ва фазали радионавигация тизимлари ёки секторли радиомаяклардан фойдаланилди. Очиқденгиздаги Н. учун глобал радионавигация тизимлари ишлаб чиқилди. Бу мақсадда навигация сунъий йўлдошлари тизимидан фойдаланиш анча самарали.

Фаннинг ривожланиши ва техниканинг такомиллашиши натижасида Н. маълумотларини олиш, ишлаб чиқиш ва бевосита бошқариш тизимига узатиш ишларини автоматлаштиришга имкон туғилди; 2) маҳаллий иклим шарцҳароитларни ҳисобга олган ҳолда, денгиз, дарё ва бошқа сув ҳавзаларида кемачиликка имкон берадиган мавсум.