Nayman sahifasining manbasini koʻrish

'''Nayman''' — [[Oʻzbeklar|oʻzbek]], [[Qoraqalpoqlar|qoraqalpoq]], [[Qozoqlar|qozoq]], [[Qirgʻizlar|qirgʻiz]], [[Noʻgʻaylar|noʻgʻoy]] va oltoy xalqlari tarkibiga kirgan turk urug‘laridan biri.

Rus etnografi A. D. Grebenkinning 1870-yillarida bergan maʼlumotiga koʻra, oʻzbek naymanlari [[Zarafshon vodiysi]] (63 ta qishlogʻida), [[Fargʻona vodiysi]], [[Xorazm vohasi]], [[Qoraqalpogʻiston]], [[Qashqadaryo viloyati|Qashqadaryo]] va [[Surxondaryo viloyati|Surxondaryoning]] [[Termiz tumani]]da [[qoʻngʻirot (qabila)|qoʻngʻirotlar]] bilan birga yashab kelishgan. Keyinchalik dastlab [[Afgʻoniston]]ning [[Balx viloyati]]ga, soʻngra [[Zarafshon vodiysi]]ga koʻchib ketishgan.

Oʻzbek naymanlari XIX asr oxirida 3 ta yirik uruqqa boʻlingan: qoʻshtamgʻali, sadirbegi, uvaxtamgʻali. Bulardan tashqari, naymanlarda bir qancha urugʻ boʻlimlari ham mavjud boʻlgan: agran, ayronchi, badir, biya, bogʻanali, boltali, bukalay, burunsov, jagalboyli, jostovon, jilonli (ilonli), jumaloq bosh, olti ota, olti oʻgʻil, oq tunli, segiz uruv (sakkiz urugʻ, sarinayman, turtul (toʻrt oʻgʻil), toʻrttamgʻali, urguch, ukrash, changali, choʻmichli, gʻozoyoqli, qoragadoy, qorasirak, qargʻali, qiltamgʻali, kultamgʻali va boshqalar. [[Narpay tumani]]dagi naymanlar: poʻlatchi, ulus, zarman, kichkildik, osnayman, achchili nayman, kattaki, nayman, toʻrgʻoq nayman, uyshun naymanlarga qam boʻlingan.

Oʻzbek nayman avlodlarini boshqa qavmlar tarkibidan ham uchratish mumkin. Masalan, oʻzbek [[saroy]]larining eng yirik toʻrt urugʻidan biri naymansaroy deb nomlangan. Shuningdek, qipchoqsaroyda chorkusa nayman, qoʻshtamgʻali saroy va qoʻngʻirot saroyda ham nayman tarmogʻi bor. Hattoki oʻzbek [[kenagas]]lari va [[Yuz|juz]]<nowiki/>lari tarkibida ham nayman shoxobchasi uchraydi. Bu holat oʻzbek qavmlarining [[etnogenez]]<nowiki/>i mushtarakligidan, oʻzaro etnogenetik va etnomadaniy aloqalardan dalolat beradi.

Naymanlar [[Qozogʻiston]], [[Qirgʻiziston]], [[Tojikiston]], [[Boshqirdiston]], [[Tatariston]] va [[Moʻgʻuliston]] hududlarida ham yashaganlar.

Naymanlarning kelib chiqishi munozarali. Bir guruh olimlar (I. N. Berezin, V. V. Bartold, B. Y. Vladimirsov va boshqalar) naymanlarning etnogenezini [[moʻgʻullar]] bilan bogʻlaydilar. Ular "nayman" soʻzining etimologiyasini ([[Mongol tili|moʻgʻulcha]] "sakkiz", "sakkiz qabila") oʻz fikrlariga dalil qilib koʻrsatadilar. Ikkinchi bir guruh esa (N. A. Aristov, X. Xovorst, S. A. Amanjolov va boshqalar) esa naymanlarni [[Turklar|turk]] deb hisoblaydilar. Qadimgi Sharq qoʻlyozmalarida hamda [[Oʻrxun yozuvlari]]<nowiki/>da "sakkiz oʻgʻuz" qabilasi ittifoqi tilga olinadi. Ular yashagan yerlarni X asr oʻrtalarida [[kidonlar]] ishgʻol etganlar. Sakkiz oʻgʻuzlar [[kidonlar]] tomonidan tobe etiladi, [[kidonlar]] ularni nayman deb atay boshlaganlar. Demak, naymanlar aslida [[turkiy xalqlar]]<nowiki/>dan boʻlganlar. Naymanlar VIII asr oʻrtalarida [[Baykal koʻli]]ning janubida yashaganlar. IX asr oʻrtalarida ular Oʻrxun daryosining yuqori qismidan to [[Tarim]] va [[Qora Irtish]]gacha boʻlgan yerlarni egallaydilar. Keyinchalik naymanlar egallab turgan yerlarning chegarasi [[Xonboy]] va [[Oltoy togʻlari]]gacha yetgan. Ular sharqda, kerayitlar, shimolda [[qirgʻizlar]], gʻarbda [[Qangʻli|qangʻlilar]], janubda esa [[uygʻurlar]] bilan chegaradosh boʻlganlar. XII asrning oʻrtalarida naymanlar kuchayib, [[Markaziy Osiyo]]da oʻz hukmronliklarini oʻrnatdilar. [[Naymanlar davlati]] XIII asr boshigacha, yaʼni [[moʻgʻullar istilosi]]ga qadar mavjud boʻlgan. Naymanlarning oxirgi xoni — [[Tayanxon]]ning poytaxti [[Jarshiznaur]] degan ([[Qoraqurum]]ga yaqin) joyda joylashgan.

1204-yilda naymanlarning katta bir qismi [[Mongollar|moʻgʻullar]]<nowiki/>ga tobe boʻladi. [[Mongollar|Moʻgʻullar]]<nowiki/>ga itoat etmagan naymanlar esa [[Balxash koʻli]]ning gʻarbidagi [[choʻl]]<nowiki/>larda, janubda [[Olakoʻl]] boʻylarigacha boʻlgan yerlarda, [[Sirdaryo]] boʻylarida, [[Ulugʻtogʻ]] hamda [[Ishim daryosi]] boʻylarida yashaganlar. [[Sirdaryo]] boʻylaridagi naymanlarning katta qismi keyinchalik [[Xorazm]]ga va [[Movarounnahr]]ga koʻchib kelib oʻrnashganlar. Ular asta-sekin oʻtroqlashib, yerlik xalqlarga aralashib ketganlar.

[[Dashti Qipchoq]]da koʻchib yurgan naymanlarning bir qismi [[Shayboniyxon]]ning [[Movarounnahr]]<nowiki/>ga qilgan yurishlarida faol qatnashgan. XV asrning oxiri — XVI asrning boshlarida ular hozirgi [[Oʻzbekiston]] hududlariga koʻchib oʻrnashgan. Naymanlarning [[Dashti qipchoq|Dashti Qipchoq]]<nowiki/>da qolgan qismi esa [[Qozoqlar|qozoq]], [[Qoraqalpoqlar|qoraqalpoq]] va [[noʻgʻaylar]] tarkibiga kirgan. Naymanlarning deyarli koʻpchiligi XIII asr boshlarigacha [[Xristianlik|xristian dini]]<nowiki/>da boʻlgan. Ularning bir qismi esa qora [[kidonlar]] taʼsirida [[Buddizm|budda dini]]<nowiki/>ni ham qabul qilganlar. Ammo naymanlar eʼtiqodida ibtidoiy dinlarning, xususan [[Shomonlik|shamanizm]] qoldiqlari kuchli boʻlgan. XIII—XIV-asrlar davomida naymanlar [[Islom|islom dini]]<nowiki/>ni qaʼbul qilganlar.

Oʻzbek naymanlarining koʻpchilik qismi [[Zarafshon vodiysi]]<nowiki/>da ([[Pastdargʻom tumani|Pastdargʻom]] va [[Narpay tumani|Narpay tumanlarida]]) oʻtroq holda yashab, koʻpincha [[dehqonchilik]] bilan mashgʻul edi. Ular tomli ([[paxsa]], choʻpkori) uylarda yashaganlar. Oʻtroq naymanlarning boylari [[chorvachilik]] bilan ham shugʻullanganlar. [[Jom choʻli]], Oʻrtachoʻl, [[Zirabuloq togʻlari|Zirabuloq togʻida]] yashovchi naymanlarning asosiy mashgʻuloti [[chorvachilik]] hisoblangan. Bular koʻpincha [[Qorakoʻl qoʻy zoti|qorakoʻl qoʻylari]], togʻ va togʻ bagʻirlarida yashaganlari esa jaydari [[qoʻy]]<nowiki/>lar, [[qoramol]], [[tuya]] va [[ot]] saqlaganlar. Chorvador naymanlar [[oʻtov]]<nowiki/>larda yashaganlar. XIX asrning oxiri — XX asrning boshlarida oʻzbek naymanlari ham boshqa qabilalar kabi oʻtroq [[oʻzbeklar]] tarkibiga singib, mazkur xalqning shakllanishida faol qatnashganlar.<ref>[[OʻzME]]. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil</ref>

== Manbalar ==
{{manbalar}}

== Adabiyotlar ==
* Rashidaddin., Sbornik letopisey, t. 1., vip. 1., M. -L., 1962;
* Norboyev N., Oʻzbek elining qabila va urugʻlari haqida, T., 1997.

{{OʻzME}} 
{{Oʻzbek urugʻlari}}

[[Turkum:Oʻzbek qabilalari]]
[[Turkum:Oʻzbek urugʻlari]]


{{chala}}