Неапол шеваси ҳақида

Неапол шеваси - (бошқача "неаполитан шеваси) Италиянинг Неапол вилоятида тарқалган шевадир. Бу шева о'зининг қадимийлиги билан ажралиб туради. УНЕСCО ташкилотининг қарорига асосан неапол шеваси "о'либ бораётган" тил сифатида номоддий мерослар ро'йхатига киритилган.

Неаполитан шевасининг қурилиши

Неополитан диалектини ўрганиш италян тилидан хабари бор ўқувчи учун у даражада муаммо яратмайди, аммо ба’зи бир жиҳатлари борки, уни фақат неапол диалекти соҳиби тушунтириб бериши мумкин. Неаполитан диалекти бир қарашда тушунарсиз товушлар йи’ғиндисидай кўринади. Лекин бу диалектнинг ҳам ўзига яраша гап қурилиши тартиби, грамматикаси ва бошқа қоидалари мавжуд.

Неаполитан алифбоси 26 ҳарфдан иборат ва ундошлар талаффузи қайсидир ма’нода италян тилидаги ундошлар билан мос тушади, лекин унлилар талаффузи ўзгачадир. Мисол учун, “о” ҳамда “э” ҳарфлари сўз охирида ё умуман талаффуз қилинмайди ё бошқа унлига айланади.

Мисол учун, “парло” (гапиряпман) сўзидаги “о” ҳарфи франсуз тилидаги “э”га монанд талаффуз қилинади, я’ни “парле”, ёки умуман талаффуз қилинмайди. Неаполитан диалекти товушлари билан ҳам танишиб чиқсак:

Товушлар Талаффузи
c Италян тилидаги каби талаффуз қилинади: cи [чи], cе [че] ва ч [к]
ê ва ô Узун унлилар
й “й” товушидек талаффуз қилинади [иэри]
à, ì, ò Италян тилидаги каби талаффуз қилинади
é “виcерé” сўзидаги каби ёпиқ унли
è “cаффè” сўзидаги каби очиқ унли
э Италян тилидаги каби, лекин сўз охирида франсуз тилидагидек ёки “ё” шаклида талаффуз қилинади [напуле]
Ҳ Сўз бошида талаффуз қилинади

Орфография томондан Неаполитан тилида ундошлар тез-тез иккиланиб туради. Мисол учун, италян тилидаги “фаме” (оч) сўзи неаполитан тилида “фамме” кўринишида, “cамиcе” (кийим) сўзи эса “cаммеcе” тарзида ёзилади.
Неаполитан диалектида отлар 3 та родга эга: мужской, женский ва средний. Ҳар бир род учун қуйидаги артикллар ишлатилади:

Род Артикл
Мужской род бирликда ‘о
Женский род бирликда ‘а
Средний род бирликда ‘о (средний роддаги отларни бошидаги иккиланган ундош ёрдамида ажратиш мумкин)
Унли билан бошланувчи ҳамма род лл’, л’
Мужской род кўпликда ‘е
Женский род кўпликда ‘е (сўз бошида ундош иккиланади)

Мужской род отлари кўпинча “о” билан, женский род отлари эса “а” билан тугалланади. Кўплик шаклда ҳамма отларнинг ҳам сўнг ҳарфи ўзгармайди. Энг яхши усул отнинг артиклига қараш.
Неаполитан диалектининг ноаниқ артикллари қуйидагилар: на – ундош билан бошланувчи бирликдаги женский род отлари олдидан; ну - ундош билан бошланувчи бирликдаги мужской род отлари олдидан; н’ – унли билан бошланувчи исталган род отлари олдидан. Мисол учун, ну сиcчио (ун сеcчио), н'àcено (ун чиccо) ва на фéммена (уна донна), н'аммèннола (уна мандорла).

Неаполитан диалектида асосий предлоглар а, 'а, cу, д' / 'э, пе, тра, нфино а, адду. Қуйидаги истиснолардан ташқари бу диалектда предлоглар артикллар билан қўшилишмайди:

â = а + 'а = алла ê = а + 'э = аи, агли, алле ô = а + 'о = ал, алло

Неаполитан диалектида сифатлар шахс-сон, родга кўра ўзгаради, масалан: ‘а сcигна жанcа – “ла сcиммиа бианcа” (оқ маймун).

Олмошлар ҳам италян тили олмошларидан озми-кўпми фарқ қилади. Олмошлар шахс-сон ҳамда отнинг родига қараб турланади. Мисол учун, кишилик олмошлари ио, ту, эсса/иссе, нуже, вуже, иссе/лоро, италян тили кишилик олмошлари эса мос равишда ио, ту, леи/луи, нои, вои, лоро. Кўриб турганимиздек, орфографик жиҳатдан фарқ мавжуд. Бундан ташқари неаполитан тилида олмошларнинг яна беш тури мавжуд. Эгалик олмошларида эса ма’лум бир ўхшашлик сақланиб қолган, я’ни неаполитан диалектида мио, тужо, сужо, нуосто, вуосто, (л)лоро ва италян тилида мос равишда мио, туо, суо, ностро, востро, лоро бўлади ҳамда ўзбек тилида эгалик олмошлари кишилик олмошларига қаратқич келишигини қўшиш орқали ҳосил бўлади. Кўрсатиш олмошлари имлосида ва талаффузида ба’зи бир ўзига хосликлар мавжуд. Кўрсатиш олмошлари матн контексидан келиб чиқган ҳолда сифатларнинг ўрнида ишлатилиши мумкин.

Неаполитан диалектида ҳам фе’лларнинг 3 шакли мавжуд бўлиб, тўлиқсиз шаклида -à, -é ёки -эре ва -í билан якунланади. Эслатиб ўтиш лозимки, италян тилида тўлиқсиз фе’ллар –аре, -эре ва -ире суффикслари билан якунланади. Тусланишнинг икки тури мавжуд. Булар –à билан якунланувчи фе’ллар учун ҳамда қолган фе’л шакллари учун. Неаполитан диалектида асосий 3 фе’л замони мавжуд бўлиб, ҳозирги замондан бошқа замонлар италян тили каби замон таркибидаги замонларга бўлинади. Ҳар бир замон учун фе’ллар шахс ва сонда тусланади. Инглиз, франсуз, испан тиллари каби италян тилида ҳам, шу жумладан неаполитан диалектида ҳам фе’лларнинг тўғри ва нотўғри шакллари бор.

Неаполетан лаҳжасида ёзилган матнларнинг лингвистик таҳлили

Юқорида биз неаполитан диалектининг грамматикаси тўғрисида озми-кўпми ма’лумотга эга бўлдик. Энди эса неаполитан тилида ёзилган матнларнинг лингвистик таҳлилига э’тибор қаратамиз, я’ни диалектда ёзилган гапларнинг италян тилига таржимаси қандай бўлиши ва қандай ўзгаришлар бўлишига э’тибор қаратамиз.

Масалан, неаполитан тилидаги қуйидаги гапни олайлик:

Сì белл, ма нун аббалл

Бу гап италиян тилига “сеи белло, ма нон сеи балларе” деб таржима қилинади, я’ни “сен гўзалсан, бироқ сен рақс тушмас экансан”. Кўриниб турибдики, неаполитан диалекти билан унинг италян тилидаги кўриниши орасида бироз фарқ бор. Гап бошида келган “сì” биз ўрганётган “ҳа” ма’носида келмаяпти, у “эссере” фе’лининг иккинчи шахс бирлик шаклидир ва “-сан” деган ма’нода келяпти. “Эссере” фе’ли неаполитан диалектида “сонго, сì, é, симмо, сите, сонго” шаклларида тусланади. “Белл” сўзида товуш тушиши содир бўлган. “Аббалл” эса “балларе” фе’лининг неаполитанча кўринишидир. Кейинги мисолга ўцак:

Т’аттигг э т’амаригг ма те cуносc’н а Паригги

[татижж э тамарижж ма те кунускна Парижж]

Бу гап италян тилига “ти аттегги э ти амарегги ма ти cоносcоно а Париги?” дея таржима қилинади. Ўзбек тилига мажозан “сен ўзингни кўп нарсани билгандай тутасан, лекин Парижни биласанми?” деб ўгирилади. Гапни таҳлил қиладиган бўлсак, орфографик жиҳатдан сўзлар италян тилидаги сўзларга ўхшаб кетади. Талаффуз қилишда қулай бўлиши учун неаполитан диалектига хос бўлган сўзларнинг бирлашиши кузатилади. Бу гапда ҳам шу ҳодисага гувоҳ бўлишимиз мумкин. Гап бўлаклари ўз ўрнида келган, я’ни олдин олмош, кейин эса фе’л ҳамда от. Кейинги мисолга э’тибор қарацак:

             ну матримони напулитан, си аccумменc огги фрнесc риман

[ну матримони напулитан, си аккуменч ожж врнеш риман]

машҳур ашуладан олинган бу парчанинг италян тилидаги кўриниши қуйидагича:

Ун матримонио наполетана, се cоминcиа огги финисcе домани

Неаполитан тилида ажойиб қўшиқлар ёзилган. Бунга мисол қилиб, ҳозирда ҳам машҳур ҳисобланган “О соле Мио” қўшиғи айнан неаполитан диалектида ёзилган. Қўшиқ матни қуйидагича:

Че белла cоса на журната ‘е соле,
н’ариа серена доппо на темпеста!
Пе’ лл’ариа фресcа паре гиа’ на феста
Че белла cоса на журната ‘е соле.Ма н’ату соле
cчиу’ белло, ои не’.
‘О соле мио
ста ‘нфронте а те!
‘О соле, ‘о соле мио
ста ‘нфронте а те,
ста ‘нфронте а те!Лùcене ‘е лластре да фенеста тоиа;
‘на лаваннара cанта э се не ванта
э пе’ траменте торcе, спанне э cанта
лùcене ‘е лластре д’а фенеста тоиа.
Ма н’ату соле
cчиу’ белло, ои не’.
‘О соле мио
ста ‘нфронте а те!
Қуанно фа нотте э ‘о соле се не сcенне,
ме вене қуасе ‘на малинcуниа;
сотто ‘а фенеста тоиа рестарриа
қуанно фа нотте э ‘о соле се не сcенне.
Ма н’ату соле
cчиу’ белло, ои не’.
‘О соле мио
ста ‘нфронте а те!

Манбалар

студйиталиано.ру - италян тили о'ргатувчи портал