Ziyosfera

Nektar

Камелия нектари
Гречка гулларида тўқ сариқ-сариқ нектарлар ва яшил рангли нектар
Австралиялик капалак гул нектарини озиқлантирмоқда
Гймнадениа cонопсеа гуллари нектар билан тўлдирилган

Нектар шакарга бой суюқлик бўлиб, нектар ёки нектарин деб аталадиган безлардаги ўсимликлар томонидан чанглатувчи ҳайвонларни ўзига жалб қиладиган гуллар ичида ёки ўсимликларини ҳимоя қилишни таъминлайдиган нектар томонидан ишлаб чиқарилади. Кўпинча, нектар истеъмол қиладиган чанглатувчиларга чивинлар, ҳоверфлиэс, арилар, асаларилар, капалаклар ва оялар, колибрилар, асаларичилар ва ярасалар киради. Нектар озуқа иқтисодида ва нектар еювчи турларнинг эволюциясида ҳал қилувчи рол ўйнайди. Масалан, нектар излаш хулқ-атвори, асосан, африкалик асал асалариларнинг дивергент эволюцияси учун жавобгардир. 

Нектар иқтисодий жиҳатдан муҳим моддадир, чунки у асал учун шакар манбаи ҳисобланади. У қишлоқ хўжалиги ва боғдорчиликда ҳам фойдалидир, чунки баъзи йиртқич ҳашаротлар нектар билан озиқланади. Масалан, бир қатор паразит арилар (Апоиcа флависсима ижтимоий ари турлари) асосий озиқ-овқат манбаи сифатида нектарга таянади. Ўз навбатида, бу арилар ўзларининг болалари учун озиқ-овқат сифатида қишлоқ хўжалиги зараркунандаларини овлайдилар[1].

Этимология

Нектар юнон тилидан олинган бўлиб, абадий ҳаётнинг афсонавий ичимликидир[2]. Баъзилар бу сўзнинг нé- ёки нē- „йўқ“ ва „ўлдириш“ сўзларидан келиб чиққани айтишади, „ўлдириб бўлмайдиган“, шунинг учун „ўлмас“ деган маънони англатади. „Гуллардаги ширин суюқлик“га ишора қилиш учун „нектар“ сўзининг умумий қўлланиши биринчи марта милодий 1600-йилда қайд этилган[2].

Гул нектарлари

Нектар ёки нектарин – бу гулнинг турли жойларида жойлашган гул тўқимаси ва мос равишда нектар, мой ва ҳид ишлаб чиқарадиган элаиофорлар ва осмофорларни ўз ичига олган бир нечта секретор гул тузилмаларидан биридир. Ушбу тузилмаларнинг вазифаси потенциал чанглатувчиларни жалб қилишдан иборат бўлиб, улар орасида ҳашаротлар, жумладан, асаларилар ва куя ва умуртқали ҳайвонлар, масалан, колибри ва ярасалар бўлиши мумкин. Нектарлар ҳар қандай гул қисмида пайдо бўлиши мумкин, аммо улар ўзгартирилган қисм ёки янги тузилишни ҳам ифодалаши мумкин[3]. Турли хил гул нектарларига қуйидагилар киради[4]:

  • идиш (қабул қилувчи: экстрастаминал, интрастаминал, интерстаминал)
  • гипантий (гипантиал)
  • тепалар (перигонал, тепал)
  • сепал (сепал)
  • гулбарг (баргбарг, гулбарг)
  • стамен (стаминал, андроэcиал: филамент, антҳер, стаминодал)
  • пистил (гиноэcиал: стигматик, стиллар)
    • пистиллодалар (пистиллодал, карпелодиал)
    • тухумдонлар (тухумдон: септал бўлмаган, септал, гиноплеврал)

Ламиаcеаэ аъзоларининг кўпчилиги тухумдон асосини ўраб турган ва ривожланаётган тухумдон тўқималаридан келиб чиққан нектарифер дискга эга. Кўпчилик Брассиcаcеаэъда нектар стамен филаментининг тагида жойлашган. Кўпгина бир паллали ўсимталарнинг тўғридан-тўғри нектарлари мавжуд бўлиб, улар карпелларнинг бирлаштирилмаган четларида жойлашган. Бу нектарларни гинексий юзасидаги майда тешиклардан чиқаради. Нектарларнинг ранги, сони ва симметрияси ҳам фарқ қилиши мумкин[5] . Нектарларни структуравий ёки структуравий бўлмаган деб ҳам ажратиш мумкин. Структуравий нектарлар нектар чиқарадиган тўқималарнинг ўзига хос жойларига, масалан, илгари санаб ўтилган гул нектарларининг турларига тегишли. Структуравий бўлмаган нектарлар камдан-кам ҳолларда табақаланмаган тўқималардан нектар ажратади[4]. Ҳар хил турдаги гул нектарлари ўсимлик нектарлари билан озиқланадиган чанглатувчига қараб ўзаро эволюциялашган . Нектар зич ситоплазмага эга бўлган нектарларнинг эпидермал ҳужайраларидан трихомалар ёки ўзгартирилган стомалар орқали чиқарилади. Қўшни қон томир тўқималари флоэмани ўтказади ва шакарларни секретор ҳудудга олиб келади, у ерда эндоплазматик ретикулум билан ўралган весикулалар орқали ҳужайралардан чиқарилади[6]. Қўшни субепидермал ҳужайралар ҳам секретор бўлиши мумкин[3]. Узунроқ нектарларга эга бўлган гуллар баъзан узоқроқ масофага ташишда ёрдам бериш учун нектарда томир ипига эга[7][3].

Чанглатувчилар нектар билан озиқланади ва нектарнинг жойлашган жойига қараб чанглатувчи ўсимликнинг уруғлантирилишига ва ташқарига чиқишига ёрдам беради, чунки улар ўсимликнинг жинсий аъзоларига, стамен ва пистилага қарши тарашади ва гулчангларни йиғади ёки тўплайди[8]. Гул нектарларидан нектар баъзан ўсимликни йиртқичлардан ҳимоя қиладиган чумолилар каби ҳашаротлар учун озиқ сифатида ишлатилади. Кўпгина гулли оилалар нектар спурини ривожлантирдилар. Бу шохчалар турли узунликдаги проекциялар бўлиб, турли тўқималардан ҳосил бўлади, масалан, гулбарглар ёки сепалс. Улар чанглатувчиларнинг чўзилган тўқималарга тушишига имкон беради ва нектарларга осонроқ етиб боради ва нектар мукофотини олади[5]. Спурнинг турли хил хусусиятлари, масалан, унинг узунлиги ёки гулдаги ҳолати, гулга ташриф буюрадиган чанглатувчи турини аниқлаши мумкин[9].

Ўтхўрликдан ҳимоя қилиш кўпинча ўсимликдан ташқари нектарларнинг ролларидан биридир. Ҳимояда гул нектарлари ҳам иштирок этиши мумкин. Нектарда мавжуд бўлган шакарларга қўшимча равишда, гул нектарлари томонидан чиқариладиган нектарда маълум оқсиллар ҳам бўлиши мумкин. Тамаки ўсимликларида бу оқсиллар микробларга қарши ва антифунгал хусусиятларга эга бўлиб, гинексийни маълум патогенлардан ҳимоя қилиш учун ажралиб чиқиши мумкин[10].

Гул нектарлари гулларга ташриф буюрадиган турли хил чанглатувчилар туфайли турли хил нектарларга айланди . Меластоматаcеаэ да турли хил гул нектарлари эволюцияга учраган ва кўп марта йўқолган. Аждоддан нектар ҳосил қилган ва нектарлари бўлган гуллар чанглатувчилар, масалан, асалариларнинг айрим турлари томонидан нектар истеъмол қилмаслиги туфайли нектар ишлаб чиқариш қобилиятини йўқотган бўлиши мумкин. Бунинг ўрнига улар полен ишлаб чиқариш учун энергия ажратишга эътибор қаратдилар. Нектарларга эга бўлган ангиоспермларнинг турлари қушлар ва капалаклар каби нектарни истеъмол қиладиган чанглатувчиларни жалб қилиш учун нектардан фойдаланадилар[11]. Бромелиаcеаэда септал нектарлар (гиносиал нектарнинг бир шакли) ҳашаротлар ёки қушлар чангланадиган турлари кенг тарқалган. Шамол билан чангланадиган турларда нектарлар кўпинча йўқ, чунки озиқ берадиган чанглатувчи йўқ[12]. Баъзи чивинлар, куя, капалаклар ва қушлар каби узоқ тилли организмлар томонидан чангланадиган гулларда, тухумдонларда нектарлар кенг тарқалган, чунки улар чанглатиш пайтида нектар озиғига эриша оладилар. Сепал ва гулбарг нектарлари кўпинча гул ичига етиб бора олмайдиган қисқа тилли ҳашаротлар томонидан чангланадиган турларда кўпроқ учрайди[13].

Секреция

Гулга чанглатувчилар келиши билан нектар секрецияси ортади. Чангланишдан кейин нектар тез-тез ўсимликда қайта сўрилади[14] . Ҳар қандай вақтда гуллардаги нектар миқдори кўпгина омилларга, жумладан гул ёши[15], ўсимликнинг жойлашиши[16] ва яшаш муҳитини бошқаришга боғлиқ ҳолда ўзгарувчан бўлади[17].

Экстралорал нектарлар

Экстралорал нектарлар (шунингдек, экстрануптиал нектарлар деб ҳам аталади) гуллардан ташқарида ривожланадиган ва чангланишда иштирок этмайдиган махсус нектар ажратувчи ўсимлик безлари бўлиб, одатда, барг ёки барг баргларида (барг нектарлари) ва кўпинча баргларнинг веналаниши билан боғлиқ[3][18] . Улар шакли, жойлашуви, ҳажми ва механизми жиҳатидан жуда хилма-хилдир. Улар ўсимликнинг деярли барча ер усти қисмларида тасвирланган, шу жумладан стипулалар, котиледонлар, мевалар ва поялар ва бошқалар. Улар бир ҳужайрали трихомалардан тортиб, томирланган ёки бўлмаслиги мумкин бўлган мураккаб чашка ўхшаш тузилмаларгача ўзгаради. Гул нектарлари сингари, улар безли трихомалар гуруҳларидан иборат ёки чўзилган секретор эпидермис ҳужайралари. Иккинчиси кўпинча қон томир тўқималари билан боғлиқ. Улар махсус чўнтаклар (доматиа), чуқурлар ёки баланд ҳудудлар билан боғлиқ бўлиши мумкин (масалан Эупҳорбиаcеаэ). Баъзи тропик эудикотларнинг барглари (масалан Фабаcеаэ) ва магнолиидлар (масалан Пипераcеаэ) марварид безлари ёки чумолиларни жалб қилиш учун ихтисослашган глобуляр трихомалар бўлган танага эга. Улар, айниқса, углеводлар, оқсиллар ва липидларга бой бўлган моддаларни ажратадилар[3] [19].

Ёш Дрйнариа қуэрcифолиа баргининг пастки юзасида ўсимликдан ташқари нектарларда чумолилар
Лохура атймнус капалаклари ва сариқ ақлдан озган чумолилар Спатҳоглоттис плиcата куртакларининг гулдан ташқари нектарларидан ажралиб чиққан нектарни истеъмол қиладилар.
Нйландериа флавипес чумолиси Сеннанинг гулларидан ташқари нектарларига ҳам боради

Бошқа гул секреция тузилмалари

Баъзи ҳашаротлар билан чангланадиган ўсимликларда нектар йўқ, лекин бошқа секреция тузилмалари орқали чанглатувчиларни жалб қилади. Элаиофорлар нектарларга ўхшайди, аммо ёғ чиқаради. Осмофорлар учувчан ҳидларни ишлаб чиқарадиган ўзгартирилган структуравий тузилмалардир. Оркиде бу феромон хусусиятларга эга. Осмофорлар қалин гумбазсимон ёки папилласимон эпидермис ва зич ситоплазмага эга. Опҳрйс лабелла гумбазсимон, папилласимон, осмофорларни ҳосил қилувчи қуюқ рангдаги эпидермис ҳужайраларига эга. Нарcиссус тождан чанглатувчи ўзига хос учувчи моддалар чиқаради[3].

Яна қаранг

Манбалар

  1. ↑ „Киллер Беэс“. www.cолумбиа.эду. Қаралди: 2022-йил 17-январ.
  2. ↑ 2,0 2,1 „Неcтар“. Онлине Этймологй Диcтионарй, Доуглас Ҳарпер (2018). Қаралди: 2018-йил 28-май.
  3. ↑ 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 3,5 Рудалл 2007.
  4. ↑ 4,0 4,1 Ниcолсон эт ал 2017.
  5. ↑ 5,0 5,1 Wиллмер, Пат. Поллинатион анд флорал эcологй. Принcетон Университй Пресс, 2011.
  6. ↑ Фаҳн, Абраҳам. „Он тҳе Струcтуре оф Флорал Неcтариэс“. Ботаниcал Газетте, вол. 113, но. 4, 1952, пп. 464–470.
  7. ↑ Wаллаcе, Гарй Д. „Студиэс оф тҳе Монотропоидеаэ (Эриcаcеаэ). Флорал неcтариэс: анатомй анд фунcтион ин поллинатион эcологй“. Америcан Жоурнал оф Ботанй (1977): 199–206.
  8. ↑ Ҳеил, Мартин. „Неcтар: генератион, регулатион анд эcологиcал фунcтионс“. Трендс ин плант сcиэнcе 16.4 (2011): 191–200.
  9. ↑ Паcини, Э. Н. М. В. Ж., М. Непи, анд Ж. Л. Весприни. „Неcтар биодиверситй: а шорт ревиэw“. Плант Сйстематиcс анд Эволутион 238.1–4 (2003): 7–21.
  10. ↑ Тҳорнбург, Роберт W., эт ал. „А мажор фунcтион оф тҳе тобаccо флорал неcтарй ис дефенсе агаинст миcробиал аттаcк“. Плант Сйстематиcс анд Эволутион 238.1–4 (2003): 211–218.
  11. ↑ Стеин, Бруcе А., анд Ҳироши Тобе. „Флорал неcтариэс ин Меластоматаcеаэ анд тҳеир сйстематиc анд эволутионарй имплиcатионс“. Анналс оф тҳе Миссоури Ботаниcал Гарден (1989): 519–531.
  12. ↑ Флорал анатомй оф Бромелиаcеаэ, wитҳ партиcулар референcе то тҳе эволутион оф эпигйнй анд септал неcтариэс ин cоммелинид моноcот, Сажо, М. Г., П. Ж. Рудалл, анд C. Ж. Прйчид. „Флорал анатомй оф Бромелиаcеаэ, wитҳ партиcулар референcе то тҳе эволутион оф эпигйнй анд септал неcтариэс ин cоммелинид моноcоц“. Плант Сйстематиcс анд Эволутион 247.3–4 (2004): 215–231.
  13. ↑ Рудалл, Паула Ж., Жоҳн C. Маннинг, анд Петер Голдблатт. „Эволутион оф флорал неcтариэс ин Иридаcеаэ“. Анналс оф тҳе Миссоури Ботаниcал Гарден (2003): 613–631.
  14. ↑ Тҳорнбург 2001.
  15. ↑ Cорбет, Сараҳ А. (2003-01-01). "Неcтар сугар cонтент: эстиматинг стандинг cроп анд сеcретион рате ин тҳе фиэлд" (эн). Апидологиэ 34 (1): 1–10. дои:10.1051/апидо:2002049. ИССН 0044-8435. 
  16. ↑ Плеасанц, Жоҳн М.; Зиммерман, Мичаэл (1979-08-01). "Патчинесс ин тҳе дисперсион оф неcтар ресоурcес: Эвиденcе фор ҳот анд cолд споц" (эн). Оэcологиа 41 (3): 283–288. дои:10.1007/БФ00377432. ИССН 1432-1939. ПМИД 28309765. ҳттпс://дои.орг/10.1007/БФ00377432. 
  17. ↑ Геэст, Эмилй А.; Баум, Кристен А. (2022). "Тҳе Импаcт оф Фире он Неcтар Қуалитй анд Қуантитй фор Инсеcт Поллинатор Cоммунитиэс". Тҳе Америcан Мидланд Натуралист 187 (2): 268–278. дои:10.1674/0003-0031-187.2.268. ИССН 0003-0031. ҳттпс://биооне.орг/жоурналс/тҳе-америcан-мидланд-натуралист/волуме-187/иссуэ-2/0003-0031-187.2.268/Тҳе-Импаcт-оф-Фире-он-Неcтар-Қуалитй-анд-Қуантитй-фор/10.1674/0003-0031-187.2.268.фулл. 
  18. ↑ Ҳеил, М.; Фиала, Б.; Бауманн, Б.; Линсенмаир, К.Э. (2000). "Темпорал, спатиал анд биотиc вариатионс ин эхтрафлорал неcтар сеcретион бй Маcаранга танариус". Фунcтионал Эcологй 14 (6): 749. дои:10.1046/ж.1365-2435.2000.00480.х. ҳттпс://арчиве.орг/детаилс/фунcтионал-эcологй_2000-12_14_6/паге/749. 
  19. ↑ Wебер, М. Г.; Кеэлер, К. Ҳ. (2012). "Тҳе пҳйлогенетиc дистрибутион оф эхтрафлорал неcтариэс ин планц". Анналс оф Ботанй 111 (6): 1251–1261. дои:10.1093/аоб/мcс225. ПМИД 23087129. ПМC 3662505. //www.пубмедcентрал.ниҳ.гов/артиcлерендер.фcги?тоол=пмcентрез&артид=3662505.  
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/19914441" dan olindi