Немезида ёки Немесида (қадимги юнонча: Νέμεσις, „қасос“) — қадимги юнон мифологиясида ижтимоий ва ахлоқий тартибларни бузганлик учун жазоловчи қанотли қасос маъбудаси[1]. Нюкта[2] ва Кроннинг[3] қизи ёки (Аттика версиясига кўра) Океаннинг қизи[4]; ёки бошқа манбаларга кўра, Фемида ва Зевс. Баъзан нимфа деб ҳисобланади. „Одиссей“да (ИИ 64) эслатиб ўтилган, лекин шахсан тасвирланмаган[5][6].

Бир қатор афсоналар Немезидани Зевсдан бўлган Еленанинг онаси[7] (ёки Диоскурларнинг онаси) деб аташади. Стасиннинг сўзларига кўра, Зевс уни эгаллаб олишга уриниб, уни ҳам қуруқликда[8], ҳам сувда (у балиққа айланган) таъқиб қилган[9][10].

Еврипид ҳикоясига кўра, Афродита Зевснинг илтимосига биноан бургутга айланиб, оққушга айланган маъбудани таъқиб қилади[11] (ёки Гермес бургутга айланади ва оққуш Ледани ўғирлайди)[12]. Немезида тиз чўкиб, раҳмини келтирган оққушни яширади ва ухлаб қолади ва ухлаётганида Зевс уни эгаллаб олади. Мифографларнинг фикрича, у ғозга айланиб, тухум қўйган, Зевс оққуш ва бургутни юлдуз туркумига айлантирган[13][14].

Кейинчалик бу тухумни ёки Леда топган, ёки уни чўпонга келтириб беришган ёки ниҳоят Гермес экиб қўйди. Кейинчалик бу тухумдан Елена ва ака-ука Диоскурлар пайдо бўлди.

Афсонанинг баъзи тахминларига кўра, оққуш Зевс Леданинг ўзи билан яқин бўлган, Немезидани илоҳийлаштирилган Леда деб ҳисоблашади (Леда ўлимидан кейин Немезидага айланди[15]). Фемида ва Зевснинг қизи ҳисобланган мифологик меросда у Адрастеяга тенглаштирилган ёки камида яқинлаштирилган.

Унинг ибодатхонаси Рамнунтда жойлашган, унинг ҳайкалини Фидий[16] яратган (Рамнусиада, Ῥαμνουσιάς, яъни Рамнунтлик Немесида); ёки бу Диодот ёки Агоракрит[17] яратган ҳайкалидир.

Назорат об’эктлари (тарози, жилов), жазо (қилич ёки қамчи) ва тезлик (қанотлари, гриффинлар томонидан боғланган арава), шунингдек, эгилган қўл тирсаги билан тасвирланган — қадимги даврларда узунлик ўлчови — муқаррар жазо синонимидир. Немезидага тегишли бўлган тарози, кўпинча тарози буржининг прототипи деб ҳисобланган.

Помпейдаги антиқа фрескада ташлаб кетилган Ариадна, Купидон ва Немезида тасвирланган. Неапол миллий археология музейи

Смирнада Никта[18] қизлари — иккита Немезидалар ҳурматга сазовор эди. ЛХИ Орфиc мадҳияси унга бағишланган. Ишқий шеърларда тилга олинган[19]. Кратиннинг „Немезида“ комедияси ҳам мавжуд.

Қадимги Римда у армияда ҳурматга сазовор бўлган ва гладиаторларнинг ҳомийси ҳисобланган.

1872-йилда кашф этилган астероид (128) Немезида, шунингдек, эҳтимолий Қуёшга ҳамроҳ Немезида юлдузи унинг номи билан аталган.

Усмонлилар империясининг арман геноцидини уюштиришда иштирок этган юқори амалдорларини йўқ қилиш бўйича Дашнакцутюн партияси томонидан олиб борилган „Немезис“ операцияси ҳам маъбуда номи билан аталган.

Манбалар

  1. ↑ Псевдо-Аполлодор. Мифологическая библиотека ИИИ 10, 7; см.: Нонн. Деяния Диониса ХВ 428.
  2. ↑ Гесиод. Теогония 223
  3. ↑ Гигин. Мифи. Введениэ 1
  4. ↑ Павсаний. Описаниэ Эллади И 33, 3; ВИИ 5, 3
  5. ↑ Цицерон М. Т. (унспеcифиэд титле)
  6. ↑ Псевдо-Гигин (унспеcифиэд титле)
  7. ↑ Павсаний. Описаниэ Эллади И 33, 7
  8. ↑ Стасин. Киприи, фр.9 Бернабе
  9. ↑ Любкер Ф. Немесис // Реальный словарь классических древностей по Любкеру / под ред. Ф. Ф. Зелинский, А. И. Георгиевский, М. С. Куторга, Ф. Гельбке, П. В. Никитин, В. А. Канский, пер. А. Д. Вейсман, Ф. Гельбке, Л. А. Георгиевский, А. И. Давиденков, В. А. Канский, П. В. Никитин, И. А. Смирнов, Э. А. Верт, О. Ю. Клеменчич, Н. В. Рубинский — СПб.: Общество классической филологии и педагогики, 1885. — С. 912.
  10. ↑ Павсаний (унспеcифиэд титле)
  11. ↑ Еврипид. Елена 17-21
  12. ↑ Первий Ватиканский мифограф И 77, 1
  13. ↑ Псевдо-Эратосфен. Катастеризми 25; Гигин. Астрономия ИИ 8
  14. ↑ Псевдо-Аполлодор. Мифологическая библиотека ИИИ 10, 7; см.: Нонн. Деяния Диониса ХВ 428.
  15. ↑ Лактансий. Божественниэ установления И 21, 23
  16. ↑ Павсаний. Описаниэ Эллади И 33, 2
  17. ↑ Страбон. География ИХ 1, 17 (стр.396); Плиний Старший. Естественная история ХХХВИ 17 (Агоракрит создал по заказу статую Афродити, но эё не приняли, и он назвал эё Немезидой)
  18. ↑ Павсаний. Описаниэ Эллади ВИИ 5, 3
  19. ↑ Мелеагр. Эпиграмми 90, 96


Адабиётлар

  • Немесида, Немезида / А. А. Тахо-Годи // Мифы народов мира : энциклопедия : в 2 т.. — 2-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1988. — Т. 2 : К—Я. — С. 209.
  • Немесида, Немезида // Мифологический словарь / гл. ред. Е. М. Мелетинский. — М. : Советская энциклопедия, 1990. — С. 386. — ИСБН 5-85270-032-0.