Neorealizm

Неореализм (нео ва реализм) — 1) ХХ асрнинг 40-йиллари ўртасидан 50-йиллар ўртасигача Италия киносида мавжуд бўлган оқим. Демократик миллий санъат учун кураш жараёнида таркиб топган. Ижтимоий адолат ва оддий инсоннинг қадр-қиммати ғояларини ҳимоя қилади. Ҳаётий фактлар асосида қурилган филмлар аксарият номутахассис ижрочилар иштирокида яратилди. Н.нинг бадиий манифеста Р.Россе-линининг "Рим — очиқ шаҳар"и (1945) филмидир. Ч. Дзаваттини, Л. Висконти, В. Де Сика, Ж. де Сантис, П. Жер-ми кабилар Н.нинг кино санъатидаги асосий вакилларидир. Н. Италия кинематографияси ва бошқа мамлакатларнинг илғор киноси ривожига катта таъсир кўрсатди; 2) адабиётда Н. ёзувчилари ижоди демократик йўналиши, озодлик идеаллари ва ижтимоий адолатга инсоний ишончи билан ажралиб туради. Қаршилик кўрсатиш ҳаракати, фашизмга қарши кураш мавзуи В. Пратолинининг лирик эсдаликларида, Р. Вигано, И. Калвино романларида, Ж. Бассани ва бошқаларнинг қиссаларида ҳаққоний акс эттирилган. Н. намояндалари ижодида ўткир ижтимоий масалаларга бағишланган асарлар ҳам бор: В. Пратолинининг "Камбағал севишганлар қиссаси" (1947) ҳамда "Метел-ло" романи (1954); К. Леви очерклари; Э. де Филиппонинг "Неапол — миллионер" комедияси (1945); П. П. Пазолини шеърияти ва бошқа; 3) Италия тасвирий санъати (1940—50 йиллар)даги йўналиш; Италия киноси, адабиёти ва театридаги оқим ва айни бир вақтдаги йўналишлардан ном олган. Иккинчи жаҳон уруши йиллари Қаршилик кўрсатиш ҳаракати натижасида умум демократик анъаналарнинг тикланиши, ХИХ—ХХ асрлар Европа санъатидаги турли оқимлар (жумладан, романтизм ва экспрессионизм)нинг бадиий усулларини ижодий қўллашлар Н.нинг шаклланишига омил бўлди. Неореалист-рассомлар (Р. Гуттузо, Г. Мукки, А. Пицсинато ва бошқалар) воқеаликни, унинг барча қарама-қаршиликлар кескинлигини санъатда янги руҳий қадриятлар ва янги қаҳрамонлар — меҳнат аҳли, унинг ҳаётий қатияти ва ички қудрати билан ҳаққоний акс эттиришга интилдилар. Н. га яқин анъаналар урушдан кейинги демократик тасвирий санъатда ва бошқа мамлакатлар (Мас, Франсияда Б. Таслицкий, А. Фужерон ва бошқалар)да ҳам намоён бўлди.

Неореализм ёки структуравий реализм халқаро муносабатлар назариясидаги тенденция бо'либ, уни 1979 йилда Кеннет Валцнинг "Халқаро сиёсат назарияси" китобининг нашр этилиши билан бог'лаш мумкин. Валс тизимли ёндашувни қо'ллаб-қувватлайди: халқаро тузилма давлат хатти-ҳаракатларини чеклаш вазифасини бажаради, шунда фақат натижалари кутилган ҳаракатлар доирасига кирувчи давлатлар омон қолади. Бу тизим микроиқтисодий моделга о'хшайди, унда фирмалар бозорга асосланган маҳсулотлар ва миқдорлар то'пламига нархларни белгилайдилар.

Асосан Америка сиёсацҳунослиги доирасида ишлаб чиқилган неореализм ЭҲ Карр, Ҳанс Моргентау ва Рейнхолд Нибурнинг сиёсий реализм ғояларини мустаҳкам ва ижобий социологияга айлантиришга интилади.

Асосий фикрлар

Валсда неореализм жаҳон сиёсатини тушунтириш учун “инсон табиати” каби эссенсист тушунчаларни тез-тез ишлатишдан қочади. Бунинг о'рнига, неореализм мафкурачилари тузилмавий чекловлар имтиёзлари стратегия ва мотивация-давлат агентларига бог'лиқ, деб та'кидлайдилар.

Валс учун дунё доимий халқаро анархия ҳолатида (тартибсизлик эмас, иэрархиянинг ё'қлиги сифатида аниқланади). Бундан ташқари, халқаро жамоатчилик фикрининг анархияси ички бозордан фарқ қилади. Маҳаллий даражада асосий иштирокчилар "олий судя" - давлат ёки ҳукуматга мурожаат қилишлари мумкин (ва керак), лекин халқаро миқёсда бундай қонуний куч манбаи мавжуд эмас. Халқаро сиёсатдаги анархия (я'ни марказий двигателнинг ё'қлиги) давлатларни биринчи навбатда о'з хавфсизлигини кафолатлайдиган тарзда ҳаракат қилишга мажбур қилади, чунки бу бошқа мақсадларга эришиш учун зарур шартдир. Бу туртки, о'зларининг хатти-ҳаракатларига та'сир қилувчи асосий омил давлатларга о'зларининг нисбий кучларини ошириш усули сифатида хорижий интервенсия учун ҳужумкор ҳарбий қобилиятларни ривожлантиришга имкон беради. Давлатлар о'ртасида ишончсизлик пайдо бо'лади, чунки улар бошқа давлатларнинг келажакдаги ниятларига ишончлари комил эмаслар. Бу уларнинг омон қолишларига таҳдид соладиган нисбий қувват ё'қотишларидан эҳтиёт бо'лишни талаб қилади. Ноаниқликка асосланган ишончсизлик " хавфсизлик дилеммаси " деб аталади: бир йирик давлатнинг хавфсизлигини ошириш бошқа кучларнинг хавфсизлигини муқаррар равишда камайтиради.

Валсга ко'ра, давлатлар эҳтиёжлар нуқтаи назаридан о'хшаш, аммо уларга эришиш имкониятлари эмас. Давлатларнинг дунёдаги мавқеи уларнинг имкониятлари ва салоҳиятини белгилайди. Имкониятларнинг таркибий тақсимоти (масалан, давлатлар о'ртасидаги ҳамкорлик) бошқа давлатлар эришган муваффақиятдан нисбий қо'рқиш ва шу давлатларга қарамлик эҳтимоли билан чекланади. Ҳар бир давлатнинг жаҳон майдонида о'з кучини максимал даражада оширишга интилиши халқаро муносабатларни вужудга келтирадиган кучлар мувозанатига олиб келади. Бу, шунингдек, барча давлатлар дуч келадиган хавфсизлик дилеммасини келтириб чиқаради. Давлатлар кучларни мувозанатлашнинг иккита усулига эга: ички мувозанат ва ташқи мувозанат. Ички мувозанат давлатларнинг о'з имкониятлари ва салоҳиятини ривожлантириши, иқтисодий о'сишни ва/ёки ҳарбий харажатларни ошириши туфайли юзага келади. Ташқи мувозанат, давлатлар кучлироқ давлатлар ёки бирлашмаларнинг кучига таяниш учун иттифоқ тузганда содир бо'лади.

Неореалистлар халқаро тизимда имкониятлар тақсимотидаги ўзгаришларга кўра буюк кучлар сони билан белгиланадиган учта мумкин бўлган тизим мавжудлигини та’кидлайдилар. Бир қутбли тизим фақат битта асосий кучни о'з ичига олади, биполяр тизим иккита асосий кучни о'з ичига олади ва ко'п қутбли тизим иккитадан ортиқ асосий кучларни о'з ичига олади. Ба'зи неореалистлар биполяр тизим ко'п қутбли тизимга қараганда барқарорроқ (давлатлар ҳокимият ва тизимли о'згаришлар учун курашга камроқ мойил) деган хулосага келишади, чунки мувозанатлаш фақат ички мувозанатдир, чунки иттифоқ тузиш учун қо'шимча буюк кучлар (супер кучлар) ё'қ. Биполяр тизим ташқи мувозанат эмас, фақат ички мувозанатга эга бо'лганлиги сабабли, ното'г'ри ҳисоблаш эҳтимоли ва буюк кучлар о'ртасидаги уруш эҳтимоли камаяди.

Неореализмнинг инновацияси

Неореализм Валснинг “классик реализмнинг камчиликларига” жавоби эди. Гарчи атамалар ба'зан бир-бирининг о'рнида ишлатилса-да, неореализм ва реализм ко'плаб асосий фарқларга эга. Неореализм халқаро муносабатлар назарияси ва жаҳон сиёсати назарияси бир хил нарса эмаслигини та’кидлайди. Неореализмга ко'ра, халқаро муносабатлар айнан давлатлараро муносабатлар, жаҳон сиёсати эса нодавлат суб'эктларнинг о'заро та'сиридир.

Неореализмнинг асосий қоидалари:

Халқаро муносабатлар муайян қонунларга мувофиқ фаолият юритувчи яхлит тизим сифатида қаралади. Фақат тизимли таҳлил халқаро муносабатларнинг моҳиятини очиб бериши мумкин.

Неореализм халқаро хулқ-атворни тушунтириш марказини халқаро тизим даражасига қо'яди, унинг таркибий хусусиятлари кичик ва о'рта давлатларнинг са'й-ҳаракатларига бог'лиқ эмас, балки буюк кучларнинг о'заро та'сири натижасидир. Буюк давлатлар ва бошқа давлатлар о'ртасидаги муносабатлар о'зига хос анархистик эмас, чунки улар биринчи навбатда буюк давлатларнинг иродасига бог'лиқ. Бундан ташқари, Валс халқаро муносабатлар тузилишининг учта асосий тамойилини ("структуравий триада") аниқлади. Биринчидан, давлатлар, биринчи навбатда, омон қолиш инстинкти томонидан бошқарилади. Иккинчидан, фақат актёрлар халқаро муносабатларда иштирок этишда давом этадилар, чунки бошқа иштирокчилар куч ва куч мавжудлигида этакчи кучларни қо'лга кирита олмадилар. Учинчидан, вазиятлар ҳетерожен бо'либ, уларнинг имкониятлари ва салоҳияти билан фарқланади.

Неореализм иқтисодий муносабатларни сиёсий муносабатлардан излаб топишга ва ажратиб олишга ҳаракат қилади.

Неореализм услубий қат'ийликка интилиш билан ажралиб туради.

Асосий иштирокчилар - давлатлар ва уларнинг иттифоқлари. Унинг асосий мақсадлари - миллий манфаатларни ҳимоя қилиш, давлат хавфсизлиги ва халқаро муносабатлардаги статус-квони сақлаш. Бу мақсадларга эришишнинг асосий воситаси куч ва иттифоқдир.

Халқаро муносабатларнинг ҳаракатлантирувчи кучи халқаро тизимнинг структуравий чекловларининг қаттиқ ва чекловчи та'сиридадир.

Неореализм ва сиёсий реализм о'ртасидаги о'хшашликлар:

Реалистлар ҳам, неореалистлар ҳам халқаро муносабатларнинг табиати минг йиллар давомида ўзгармаганлиги сабабли, келажакда улар бошқа характер касб этади, дейишга асос йўқ, деб ҳисоблайдилар.

Иккала назария ҳам либерал-идеалистик асосларга асосланган халқаро тизимни о'згартиришга қаратилган са'й-ҳаракатлар аввалдан муваффақияцизликка маҳкум, деб ҳисоблайди.

Неореализмнинг танқиди

Неореалистлар уруш халқаро тузумнинг анархистик табиатининг натижаси бо'лганлиги сабабли, у келажакда ҳам давом этади, деган хулосага келди. Улар халқаро тизим тамойиллари тартиби Фукидид давридан бери ядро қуроли пайдо бо'лиши билан тубдан о'згармаганлигини та'кидлайдилар.

Неореализм 1979 йилда пайдо бо'лганидан то Совуқ Урушнинг охиригача халқаро муносабатларнинг асосий назарияси бо'либ келган. Совет Иттифоқининг то'сатдан ва тинч ё'л билан парчаланишини тушунтира олмаслиги Валснинг биполяр тизимлар ко'п қутбли тизимларга қараганда барқарорроқ бо'лиши кераклиги ҳақидаги да'восини шубҳа остига қо'йди. Валс барқарорликни давомийлик билан аралаштириб юборишини, бу тинчлик дегани эмаслигини ва биполяр тизим иккинчи ма'нода ҳақиқатан ҳам барқарорроқ эканлигини айтди.

Неореализмнинг (ва умуман классик реализмнинг) яна бир муҳим танқиди Иккинчи жаҳон уруши эди. У буюк давлатнинг узоқ давом этган тинчлиги ва Иккинчи жаҳон урушидан кейин давлатлар ҳамкорлиги кучайганини тушунтириб бера олмаслиги ҳақида гапиради. Институтлар, ме'ёрлар ва ички режимларнинг ролига қаратилган муқобил тушунтиришлар реалистик ёндашувга муқобил таклиф қилишда давом этди, гарчи реалистик назариялар ҳозирги иш ва назарияга катта та'сир ко'рсатишда давом этмоқда.

Бошқа танқидчиларнинг та'кидлашича, давлатлар неореализм башорат қилганидек, хатти-ҳаракатларни мувозанатлашда иштирок этмайди ва бунинг о'рнига ко'пинча сайловда г'алаба қозонган томонни ёки халқаро инқирозда кучли томонни танлайди. Валснинг айтишича, унинг назарияси о'рта ва катта кучларнинг ҳаракатларини тушунтиради ва кичик заиф давлатлар сайловларда ҳақиқатан ҳам г'олиб бо'лади ва натижада уларнинг ҳаракатлари халқаро муносабатларнинг муҳим ё'налишини ташкил этмайди.