Никел (немисча Никел, лотинча Ниccолум), Ни — Менделеев даврий системасининг ВИИИ гуруҳига мансуб кимёвий элемент. Тартиб рақами 28, атом массаси 58,69. Табиий Никел 5 та барқарор изотоп 58Ни (67,88%), 60Ни (26,23%), 61Ни (1,19%), 62Ни (3,66%) ва МНи (1,04%) аралашмасидан иборат. Энг узоқ мавжуд бўлувчи сунъий радиоактив изотопи — 59Ни (Т1/2 = 105 йил).

Никел / Ниccолум (Ни)
Атом рақами 28
Кўриниши Кумуш ранг ялтироқ металл
Атом хоссаси
Атом массаси
(моляр массаси)
58,6934 м. а. б. (г/мол)
Атом радиуси 124 пм
Ионлашиш энергияси
(биринчи электрон)
736,2 (7,63) кЖ/мол (эВ)
Электрон конфигурацияси [Ар] 3д8 4с2
Кимёвий хоссалари
Ковалентлик радиуси 115 пм
Ион радиуси (+2э) 69 пм
Электрманфийлик
(полинг бўйича)
2,3<!-

Иониc Радиус (пм)-->

Электрод потенсиали 1,91
Оксидланиш даражаси 0
Термодинамик хоссалари
Зичлик 3, 2, 0 г/см³
Солиштирма иссиқлик сиғими 8,902 Ж/(К·мол)
Иссиқлик ўтказувчанлик 0,443 Вт/(м·К)
Эриш ҳарорати 90,9 К
Эриш иссиқлиги 1 726 кЖ/мол
Қайнаш ҳарорати 17,61 К
Қайнаш иссиқлиги 3 005 кЖ/мол
Моляр ҳажм 378,6 см³/мол
Кристалл панжараси
Панжара тузилиши 6,6
Панжара даври кубик марказлашган Å
Панжара/атом нисбати 3,520
Дебе ҳарорати н/а К
28
Никел
Ни
58,6934
3д84с2

Никел— кумуш каби оқ, яхши яссиланувчан ялтироқ металл. Бирикмалардан ажратиб олинган кукун ҳолидаги Никелнинг туси қорамтир.

Никелнинг 2 та модификацияси маълум: гексагонал панжарали ҳолда кристалланадиган а-Никел ва куб панжарали р-Никел а-Никел 250—300° да Р-Никел га айланади. Никел 0°дан 1200° га қадар, асосан, р-Никел шаклида бўлади. Никелнинг суюқланиш температураси 1455°, қайнаш температураси 2900°, зичлиги 8,9 г/см1.

Никел худди темир ва кобалт сингари ферромагнит моддалар жумласига киради. Никел кимёвий хоссалари жиҳатдан темир ва кобалтга, мис ҳамда асл металларга ўхшайди. Валентлиги 2 ва 3. Никелнинг жуда кўп комплекс бирикмалари маълум.

Тарихи

Никелни дастлаб 1751-йилда швед кимёгари Никел Кронстедт кашф қилган ва ном қўйган. „Никел“ номи купферникел минерали — Купферниcкел (НиАс) номидан олинган (нем. Купфер — мис. Ниcкел — жин). Бу минерал кўриниши билан мис рудаларига ўхшаб кончиларни кўп чалғитгани учун шундай ном олган. Немис кимёгари Никел Рихтер 1804-йил анча тоза Никел олишга муваффақ бўлган.

ХИХ асрнинг 80-йилларига қадар Никелдан фақат заргарликда ва танга пуллар тайёрлашда фойдаланилган. Янги Каледонияда ва Канадада Никел рудаларига бой конлар очилиб, пўлатга Никел қўшилганида пўлатнинг хоссалари яхшиланиши аниқланганидан кейин Никел ишлаб чиқариш саноати кенг ривож топди. Масса жиҳатидан Ер пўстининг 8,103%ини ташкил қилади. Никел табиатда пентландит (Фе, Ни) 9С8, миллерит — НиС, никелин — НиАс, хлоантин — НиАс2, герсдорфит — НиАсС, улманит — НиАсСб номли минераллар ҳолида ва бошқа металларнинг сулфидларига аралашган ҳолда учрайди. Никелнинг 50 дан ортиқ минерали маълум. Никел ишлаб чиқаришда, асосан, унинг сулфидли минераллари, сулфидли мисникел рудалари, гарниерит минерали (магний ва Никелнинг ўзгарувчан таркибли силикатлари) ҳамда магнитли колчедан катта аҳамиятга эга.

Ишлатилиши

Саноатда бошқа металлар билан қотишмалар ҳолида ишлатилади. Мис, темир, хром ва бошқа элементларнинг никелли қотишмалари коррозияга чидамли юқори механик, магнит, электр хоссаларга эга. Шунинг учун Никел қотишмалари атом реакторлари қуришда ишлатилади. Никелнинг талайгина миқдори ишқорли аккумуляторлар, коррозияга чидамли қопламалар, қувурлар учун кетади. Кимё саноатида кимёвий қурилмалар ва катализаторлар тайёрлашда ишлатилади.

Никел организм учун зарур микроэлементлардан ҳисобланади. Ўсимлик таркибида 5,010"5%, қуруқликдаги ҳайвонлар организмида л,0-10"6%, денгиз ҳайвонлари организмида 1,6104% Никел бўлади. Никел аргиназа ферметини фаоллаштиради ва оксидланиш жараёнига таъсир кўрсатади.

Никел бирикмалари

Никел галогенлар билан бирикиб, асосан, дигалогенидлар ҳосил қилади.

Никел дифторид, НиФ2 — яшилсарғиш тетрагонал панжарали кристаллар. Суюқланиш температураси 1452°, зичлиги 4,72 г/см³. Сувда оз эрийди. НиО, НиCл2 ёки никелнинг бошқа бирикмаларига фтор таъсир эттириб олинади. Кимёвий реаксияларда катализатор, ток манбаларида катод, лазер материалларнинг компоненти сифатида қўлланади.

Никел трифторид, НиФ3 — КҲФ2 эритмасини электролиз қилишда пушти рангли қолдиқ кўринишида ҳосил бўлади. Кучли оксидловчи, сувда парчаланиб, ундан кислород ажратиб чиқаради.

Никел дихлорид НиCл2 — яшил рангли тригонал панжарали кристаллар. Суюқланиш температураси 1009°, зичлиги 3,54 г/см³. Сувда яхши эрийди. Никеллашда, никел кукуни олишда, катализатор сифатида, шунингдек, термосезгир бўёқлар тайёрлашда ишлатилади.

Никел дибромид, НиБр2 — сарғиш жигарранг тригонал панжарали кристаллар. Суюқланиш температураси 963°, зичлиги 5,45 г/см³; гигроскопик, сувда, спиртда яхши эрийди. Сувли эрит-маларидан яшил рангли гексагидрат НиБр2-6Ҳ2О ҳолида ажралиб чиқади.

Никел диёдит, Нил2 — пўлат каби кулранг ёки қора рангли, тригонал панжарали кристаллар. Суюқланиш температураси 797°, зичлиги 5,83 г/см³, гигроскопик, сувда, спиртда яхши эрийди. Гексагидрат Нил2 6Н2О кўк-яшил рангли кристалл модда. Никел бромид ва никел диёдит катализаторлар ва термосезгир бўёқлар олишда қўлланади.

Никел оксидларидан никел монооксид, НиО тўғрисидагина ишончли маълумотлар бор. Олиниш усули ва ҳолатига қараб НиО оч яшилдан тўқ яшил ранггача ўзгаради. а- ва Р-шакллари мавжуд. Кучсиз асос хоссага эга, сувда эримайди. 2 валентли никел тузларини 1000—1100° да қиздириш ёки никелни кислородли муҳитда ёки ҳавода қиздириш йўли билан олинади.

Никел карбонат, НиCО3 — яшил (зичлиги 4,39 г/см³) ёки сариқ (зичлиги 4,6 г/см³) рангли кристаллар. 300°дан юқорида парчаланади. Керамика ва шиша ишлаб чиқаришда пигмент сифатида қўлланади.

Никел нитрат, Ни (НО3)2 — куб сингонияли яшил кристаллар. Қиздирилганда аввал 200—250° да Ни (НО2)2 гача, сўнгра 300—350° да НиО гача парчаланади. Никелли катализаторлар олишда, металларни никеллашда, рангли керамика ишлаб чиқаришда ишлатилади.

Никел сулфат, НиСО4— ромб панжарали оч сариқ рангли кристалл модда. Зичлиги 3,65 г/см³, сувда яхши эрийди. Ҳаводан нам ютиб аста-секин яшил тусга киради. Сувдаги эритмаларидан ромб панжарали зумрад тусли гўзал кристалл туз — Никел купороси НиСО4 7Н2О ҳолида ажралиб чиқади. Тоза никел олишда, галвано-техникада, металларни никеллашда ишлатилади.

Никел олтингугурт билан НиС, НиС2, Ни2С2, Ни3С4, Ни6С5, Ни7С6 каби сулфидлар ҳосил қилади. Никел сулфидлари табиатда миллерит — НиС. хизлевудит Ни3С2, годлевскит Ни7С6, полидимит Ни3С4, воэсит НиС2, пентландит Ни5 х Фе4+вС8 (0<х<0,5) кўринишида учрайди. Пентландит, миллеритли рудалар никел ишлаб чиқаришда хом ашё, НиС, Ни3С2 – гидрогенизация ва дегидрогенизация катализаторлари, НиС2 – органик синтезда катализатор сифатида қўлланади. Никел углерод §-оксид СО2 билан учувчан суюқ бирикма – никел тетракарбонил Ни(CО4) ҳосил қилади. Бу модда қиздирилганда Никел ажралиб чиқаради. Никел рудаларидан Никел ажратиб олиш усулларидан бири ана шу модданинг ҳосил бўлишига асосланган.

Адабиётлар

  • Перелман НикелНикел, Зворикин НикелЯ., Кобалт ва никел, Никел, 1975; Худяков НикелНикел, Тихонов НикелНикел, Деев В. И., Металлургия меди, никеля и кобалта, т.2, 2 изд., М, 1977.

Темиржон Отақўзиев.[1]

Никел — унсурлар даврий жадвалининг 28 унсури, металл.

Манбалар

  1. ↑ ЎзМЕ. Биринчи жилд. Тошкент, 2000-йил