Ниccолò Мачиавелли

Никколо Макиавелли (Мачиавелли, италянча: Ниccолò ди Бернардо деи Мачиавелли; 1469-йил 3-май Флоренсия — 1527-йил 22-июн, ўша ерда) — италян мутафаккири, сиёсатчиси, файласуф, ёзувчи, ғарб назариясига доир асарлар муаллифи. Макиавелли Флоренсия ҳукуматида қатор лавозимларда ишлаган, улардан энг муҳими, республика дипломатик алоқалари учун мас’ул бўлган иккинчи канселяриянинг котиблиги эди. Макиавеллининг асосий асари „Ҳукмдор“ саналади (италянча: Ил Принcипе, 1513-йиллар атрофида ёзилган). Бироқ, „Флоренсия тарихи“ ва „Тит Ливийнинг биринчи декадаси ҳақида мулоҳазалар“ асарлари унинг сиёсий қарашларини анча яхши акс эттиради. Ҳамда Макиавелли „ҳукмдорнинг кучли қўли“ ғоясини эмас, балки, республика ғоялари тарафдори эканлигини очиб беради. Макиавелли замонавий сиёсий фалсафа ва сиёсацҳунослик асосчиларидан бири ҳисобланади.

Ниccолò Мачиавелли

Биографияси

Макиавелли сиёсий ҳаётини икки босқичга ажратиш мумкин. Биринчи босқичда, 1498-йилда Флоренсия Республикасининг иккинчи котиби лавозимини эгаллаган ва асосан давлат ишлари билан шуғулланган. 1512-йилда Макиавелли сиёсатдан мажбуран четлаштирилгандан сўнг унинг иккинчи босқичи бошланади. Бу даврда Макиавелли ўзини машҳур қилган асарларини ёзган.

Болалик ва ёшлик

Никколо Макиавелли 1469-йил 3-майда Флоренсиянинг Виа Романа кўчасида (ҳозирги Виа Гуиccиардини) жойлашган ҳуқуқшунос Бернардо Макиавеллига тегишли оилавий саройда туғилган. Ушбу саройда Бернардо Макиавелли оиласидан ташқари сулоланинг бошқа аъзолари ҳам яшаган. Макиавелли болалиги қашшоқлик ва қийинчиликда ўтганини таъкидлаган бўлса-да, унинг оиласи бойлик жиҳатидан ўрта синфга мансуб эди. Бироқ, бу оилани келиб чиқишига кўра, ҳуқуққа эга бўлганидан пастроқ ижтимоий даражага қўйди. Макиавелли оиласи флоренсиялик сиёсатчилар, шу жумладан гонфалончилар ва приорлар билан узоқ вақтдан бери алоқада бўлган. Никколо дунёга келганда оила аъзоларининг сони камайиб, обрўси ҳам тушиб қолганди. Оиланинг энг камбағал аъзоси бўлган отаси ҳеч қачон юқори ва даромадли лавозимларда ишламаган. Бу ҳатто Макиавеллининг ноқонуний туғилган бўлиши мумкинлиги ҳақидаги тахминларга ҳам сабаб бўлди. У амалиётчи адвокат бўлиб, бир нечта дала ҳовли ва ерлардан даромад оларди. Аммо оиланинг даромади паст бўлиб, китоб сотиб олишга етмасди (Бернардо Макиавелли ўқишни яхши кўрар ва катта кутубхонага эга эди) ва ундан ҳам ёмони, Флоренсия элитаси ўз фарзандларига берган таълим — қадимги юнон тилини ўрганиш, хусусий ўқитувчилар, турли фанларда малака ошириш учун маблағ етарли эмас эди.

Макиавелли етти ёшидан бошлаб лотин тилини ўрганишни бошлаган. Никколо имкон қадар яхши таълим олди. У лотин ва италян классикаларини мукаммал билган. Тит Ливийнинг „Рим тарихи“ни яхши билган ва уни Сицерон ва Иосиф Флавий асарлари билан „Тит Ливийнинг биринчи ўн йиллигидаги нутқлар“ни ёзишга илҳомлантирган, юнон муаллифлари асарларининг таржималарини ўқиган. Унинг ҳаёти ва фаолияти университет даражасидаги маълумотни намоён этади, аммо унинг университетда ўқигани ҳақида аниқ маълумот йўқ. Бир талқинга кўра, у ҳуқуқни ўрганган ва Флоренсия университетининг юнон ва лотин нотиқлиги кафедраси мудири Марселло Адриани унга устозлик қилган. У Данте, Боккаччо, Петрарка ижодини юксак баҳолаган.

Тарихчи-биограф Роберто Ридолфи Макиавеллини ўрта бўйли, озғин одам сифатида таърифлайди: „Сочлари қора, териси оқ, боши кичик, юзи ингичка, пешонаси кенг эди. Жуда ёрқин кўзлар ва ингичка лаблар, унинг юзида доим нимтабассум бўлгандек туйиларди“.

Болалик ва ёшлик

Никколо Макиавеллининг ҳаёти хавфли, аммо қизиқарли даврда кечди. Рим папаси бутун бир армияга эга эди ва Италиянинг бадавлат, мустақил шаҳар-давлатлари қўшни давлатлар бўлмиш — Франсия, Испания ёки Муқаддас Рим империяси ҳукмронлиги остида эди. Бу тартибсиз тўнтаришлар, ишончсиз иттифоқлар ва ҳал қилувчи сўнгги дақиқада ўз ҳукмдорларини осонгина ўзгартира оладиган ёлланма аскарлар даври эди.

Пиазза делла Сигнориа майдонида Савонароланинг қатл этилиши

Макиавеллининг ёшлик даврларида Флоренсия расман республика ҳисобланган. Ҳамда Медичилар оиласи томонидан кўп йиллар давомида бошқариб келинар эди.

1494-йил ноябрда франсуз қироли Карл ВИИИ армияси Италияга кириб, Флоренсияга етиб келди. Ёш ҳукмдор Пиэро ди Лорензо Медичи музокараларга бориб, бир нечта асосий қал’аларни топширишни ва 200 000 флорин миқдорида катта бадал тўлаш буюрилган хўрловчи тинчлик шартномасини имзолашга муваффақ бўлди. Пиэро Флоренсия Сигнориалар розилигисиз бундай шартномани тузиш учун расмий ваколатга эга эмас эди. Ғазабланган халқнинг қўзғолонидан қўрқиб, Пиэро ўз акалари билан шаҳардан қочиб кетишади. Шу билан Медичи уруғининг ҳукмронлиги тугайди ва бу сулола вакилларига ўз ватанларига қайтиш тақиқланади. Флоренсия Республикаси қайта ташкил қилинади ва „Катта кенгаш“ ва „саксонталиклар кенгаши“ тузилади. Франсузлар билан олиб борилган музокаралар натижасида янада қулай шартларда тинчлик шартномаси тузилади, аммо Флоренсиянинг асосий порти Пиза қўлдан бой берилади. Музокараларнинг муваффақияти ва янги конституциянинг қабул қилинишида роҳиб Савонарола муҳим рол ўйнади, бу шаҳар сиёсатига таъсир кўрсатадиган фуқаролар доирасини кескин кенгайтирди. Бир неча йил давомида у ва унинг тарафдорлари „йиғлаётган“ деб номланган катта таъсирга эга бўлади.

Бу даврда Италия ва Флоренсия

Макиавелли сиёсатининг сақланиб қолган энг қадимги далиллари унинг иккита мактубидир. 1497-йил 2-декабрдаги мактуб кардинал Жованни Лопесу йўлланган бўлиб, ўз оиласининг баҳсли ерга бўлган ҳуқуқини тан олиш тўғрисидаги илтимосини ўз ичига олган; натижада Макиавелли фойдасига қарор қабул қилинган. 1498-йил 9-мартдаги иккинчи мактубида Флоренсиянинг Римдаги элчиси Рикардо Беккага берган ҳисоботида Никколо Жироламо Савонароланинг ҳаракатларини танқидий тавсифлайди.

Никколо Макиавелли. Рассом: Санти ди Тито.