Новартис АГ
Тйпе Очиқ (Актиэнгеселлсчафт)
ИСИН CҲ0012005267
Индустрй Фармасевтика
Предеcессорс
  • Cиба-Геигй
  • Сандоз (бирлашиш орқали)
Фоундед 1996-йил
Фоундерс
  • Жоҳанн Рудолф
  • Алехандер Cлавел
Ареа сервед
Глобал
Кей пеопле
Васант Нарасимҳан (CЕО)[2]
Продуcц Фармасевтик дорилар, умумий дорилар, рецепциз дорилар, ваксиналар, диагностика, контакт линзалар, ҳайвонлар саломатлиги (рўйхат...)
Ревенуэ АҚШ$51,63 млрд (2021)[3]
АҚШ$11,69 млрд (2021)[3]
Decrease АҚШ$24,02 млрд (2021)[3]
Тотал ассец АҚШ$131,79 млрд (2021)[3]
Тотал эқуитй АҚШ$67,82 млрд (2021)[3]
Нумбер оф эмплоеэс
110 000 (2021)[3]

Новартис АГ – Швейсария-Америка трансмиллий фармацевтика корпорацияси Базел (Швейсария) ва Кембриж, Массачусец, АҚСҲда (глобал тадқиқот)[1] жойлашган дунёдаги энг йирик фармацевтика компанияларидан бири.

Новартис клозапин (Cлозарил), диклофенак (Волтарен; 2015-йилда ГлахоСмитҳКлине компаниясига сотилган), карбамазепин (Тегретол), валсартан (Диован), иматиниб месилат (Глеэвеc/Гливеc), сиклоспорин (Неорозол) (Неоролемара) метилфенидат (Риталин; ишлаб чиқариш 2020-йил тўхтатилган), тербинафин (Ламисил), деферасирокс (Эхжаде) ва бошқа препаратларини ишлаб чиқаради.

1996-йил март ойида Cиба-Геигй ва Сандоз компаниялари Новартисни ташкил қилиш учун бирлашдилар; иккала компаниянинг фармацевтика ва агрокимёвий бўлинмалари Новартисни мустақил ташкилот сифатида ташкил этди. Бошқа Cиба-Геигй ва Сандоз корхоналари сотилди ёки Cиба Спеcиалтй Чемиcалс каби мустақил компаниялар сифатида ажралиб чиқди. Сандоз бренди уч йил давомида йўқ бўлиб кетди, аммо 2003-йилда Новартис ўзининг умумий дори-дармонлар бизнесини ягона шўба корхонага бирлаштириб, уни Сандоз деб номлаганидан сўнг қайта тикланди. Новартис ўзининг агрокимёвий ва генетик жиҳатдан ўзгартирилган экинлар бизнесидан 2000-йилда АстраЗенеcа билан ҳамкорликда Сйнгента компаниясининг ишлаб чиқарилиши билан воз кечди, у ҳам ўзининг агрокимёвий бизнесидан воз кечди.

Новартис Европа фармацевтика саноати ва ассоциациялари федерацияси (ЭФПИА)[4] Халқаро фармацевтика ишлаб чиқарувчилари ва ассоциациялари федерацияси (ИФПМА)[5] ва Америка фармацевтика тадқиқотлари ва ишлаб чиқарувчилари (ПҳРМА) нинг тўлиқ аъзоси[6].

Корпоратив тузилма

Новартис АГ – бу Новартис Гроуп орқали ишлайдиган Швейсария холдинг компанияси. Новартис АГ тўғридан-тўғри ёки билвосита Новартис гуруҳининг шўба корхоналари сифатида фаолият юритувчи бутун дунё бўйлаб барча компанияларга эгалик қилади[7].

Новартис корхоналари учта операцион бўлинмага бўлинган: Инновацион дорилар, Сандоз (генериклар) ва Алcон (кўзни парвариш қилиш)[8]. 2019-йилнинг апрел ойида Новартис Алcонни алоҳида компанияга айлантирди[9]. 2022-йил август ойида Новартис қайта қуриш доирасида Сандоз компаниясини тўхтатиб туриш режаларини эълон қилди[10]. Инновацион дорилар бўлими иккита бизнес бўлинмасини ўз ичига олади: Новартис Пҳармаcеутиcалс ва Новартис Онcологй[11].[12] Новартис тўғридан-тўғри шўба корхоналари орқали ишлайди, уларнинг ҳар бири бўлинмалардан бирига киради ва Новартис қуйидаги функсиялардан бирини ёки бир нечтасини бажаради: Холдинг/молия, савдо, ишлаб чиқариш ва тадқиқот[7][11]

Новартис АГ, шунингдек, 2022-йилгача Роче аксияларининг 33,3 фоизига эгалик қилди, бироқ у Роче устидан назоратни амалга оширмади[13]. Новартис шунингдек, Роче шўба корхонаси Генентеч билан иккита муҳим лицензия шартномасига эга[14]. Битта шартнома Луcентис учун; иккинчиси Холаир учун мўлжалланган[11]. 

2014-йилда Новартис Ҳиндистоннинг Ҳайдаробод шаҳрида ўзининг илмий-тадқиқот, клиник ишланма, тиббий ёзиш ва маъмурий функсияларини оффшорда олиб бориш мақсадида марказ ташкил қилди[15]. Марказ фармацевтика (Новартис), кўзни парвариш қилиш (Алcон) ва умумий дори воситалари (Сандоз) сегментларидаги дори-дармонларни қўллаб-қувватлайди[16].

Бозор сегментларида ўрни

Новартис 2019-йилдаги бозор капитали бўйича дунёдаги иккинчи йирик фармацевтика компаниясидир[17].

  • Алcон: Новартис Алcонни сотиб олган пайтда уларнинг йиллик савдоси 6,5 млрд долларни ташкил қилган[18]. 2019-йил апрел ойида Новартис Алcонни алоҳида тижорат ташкилоти сифатида ажратишни якунлади[19].
  • Сандоз: Сандоз дунёдаги иккинчи йирик дори ишлаб чиқарувчи компания сифатида тан олинган. Сандоз биосимилар ўз соҳасида етакчилик қилади ва Европа Иттифоқида биринчи биосимилар рухсатини олган 2018-йилда Сандоз 9,9 миллиард АҚШ доллари миқдорида соф сотилган[20]. 2022-йил август ойида Новартис Сандозни 2023-йилнинг иккинчи ярмигача ажратишни режалаштираётганини эълон қилди[10]
  • Ваксиналар ва диагностика бўлими: 2013-йилда Новартис ваксиналар ва диагностика бўлимини сотишни кўриб чиқаётганини эълон қилди[21]. Ушбу сотув 2015-йил охирида якунланди ва бўлинма CСЛнинг БиоCСЛ операциясига бирлаштирилди, бирлашган корхона Сеқирус сифатида савдога қўйилди[22][23]. 2018-йилда Новартис истеъмолчи соғлиқни сақлаш қўшма корхонасининг ваксиналар бўлинмасини ГлахоСмитҳКлине компаниясига 13,0 миллиард АҚШ долларига сотди[24].
  • Истеъмолчи: Новартис рецепциз дорилар ёки ҳайвонлар саломатлиги сегментларида етакчи эмас; унинг етакчи рецепциз савдо брендлари Эхcедрин ва Тҳерафлу, аммо АҚШдаги асосий ишлаб чиқариш заводидаги муаммолар туфайли сотувлар секинлашди.

2018-йилда Новартис тиббиётга кириш индексида иккинчи ўринни эгаллади[25]. Бу “компанияларни ўз маҳсулотларини дунёнинг камбағаллари учун қанчалик осонлик билан тақдим этишлари бўйича устунлик қилади”[26][27].

Йил Даромад
млн АҚСҲ доллари
Соф фойда
млн АҚСҲ доллари
Ҳар бир аксия нархи
АҚШ долларида
Ходимлар
2005-йил 29 753 6130 32.03
2006-йил 35 105 7175 36.99
2007-йил 38 947 11 946 37.10
2008-йил 42 584 8,195 35.44
2009-йил 45 103 8400 31.98
2010-йил 51 561 9 794 39.41
2011-йил 59 375 8940 44.42
2012-йил 51 971 9270 46.50
2013-йил 52 716 9175 61.40 135 696
2014-йил 53 634 10,210 76.50 133 413
2015- йил 50 387 17 783 86,92 122 966
2016- йил 49 436 6,712 71.10 122 985
2017-йил 50 135 7703 77.33 126 457
2018-йил 46 099 12 614 91.13 129 924
2019-йил 48 677 11 732 88.14 103 914
2020-йил 49 898 8 072 84.38 110 000
2021-йил 51 626 24 018 87.47 110 000

Тарих

Новартис 1996-йил март ойида Швейсария компаниялари Cиба-Геигй ва Сандоз Лабораториэс бирлашиши натижасида яратилган[28].

Cиба-Геигй

Cиба-Геигй 1970-йилда ЖР Геигй Лтд (1857-йилда Базелда ташкил этилган) ва CИБА (1859-йилда Базелда ташкил этилган) қўшилиши натижасида ташкил топган[28]. Cиба 1859-йилда, Александр Клавел (1805-1873) Базелдаги ипак бўяш учун фабрикасида фучсин ишлаб чиқаришни бошлаганида бошланган. 1873-йилга келиб, у ўзининг бўёқ заводини Биндсчедлер ва Бусч компаниясига сотди. 1884-йилда Биндсчедлер ва Бусч “Геселлсчафт фüр Чемисче Индустриэ Басел” (Кимё саноати Базел компанияси) номли аксиядорлик жамиятига айлантирилди. CИБА қисқартмаси 1945-йилда компания номи сифатида қабул қилинган[29].

Геигй учун асос 1857-йилда, Жоҳанн Рудолф Геигй-Мериан (1830-1917) ва Иоганн Мюллер-Пак Базелда бўёқ тегирмони ва бўёқ олиш заводини қурган жойни сотиб олганларида ташкил этилган. Икки йил ўтгач, улар синтетик фучсин ишлаб чиқаришни бошладилар[30]. 1901-йилда улар “Геигй” масъулияти чекланган жамиятини туздилар ва компания номи 1914-йилда Ж. Р. Геигй Лтд номига ўзгартирилди[31]. CИБА ва Геигй 1970-йилда бирлашиб, Cиба‑Геигй Лтд. (/ˌсиːбə ˈɡаɪɡи/)[32].

1990-йилларнинг ўрталаридаги тортишувлар

1990-йилларнинг ўрталарида штат ва федерал соғлиқни сақлаш ва атроф-муҳит агентликлари 1970-1995-йиллар оралиғида Ню-Жерси штатининг Томс Ривер шаҳрида болалар саратони билан касалланишнинг кўпайишини аниқладилар. Штат ва федерал атроф-муҳит ва соғлиқни сақлаш агентликлари томонидан олиб борилган кўплаб тадқиқотлар шуни кўрсатдики, саратон хавфининг ортиши мумкин бўлган манба 1952-йилдан бери ишлаётган Томс дарёси кимёвий заводидан (ўша пайтда Cиба-Геигй томонидан бошқариладиган) ифлосланишдир. Бу ҳудуд 1983-йилда заҳарли кимёвий моддаларнинг ер ости булути аниқлангандан сўнг, Қўшма Штатлар атроф-муҳитни муҳофаза қилиш агентлиги Суперфунд сайти сифатида белгиланган. Кейинги йили Бай Авенуэ ва Вон авеню бурчакларидаги чуқурликдан сув сизиб чиқаётгани аниқланганидан кейин чиқариш трубкаси ёпилди. Завод 1996-йилда ўз фаолиятини тўхтатди. 1996-2000 йиллардаги кейинги тадқиқот шуни кўрсатдики, саратон касаллиги кутилганидан кўра кўпроқ бўлган бўлса-да, бу кўрсаткичлар сезиларли даражада пасайган ва фарқ штат миқёсида оддий саратон ставкалари билан солиштирганда статистик жиҳатдан аҳамияциз эди. 1996-йилдан бери Томс дарёси сув тизими Ню-Жерсида энг қаттиқ сув синовидан ўтказилди ва истеъмол учун хавфсиз деб ҳисобланади. Ден Фегиннинг Томс дарёси: фан ва нажот ҳикояси, 2014-йилда Пулицер мукофоти совриндори бўлган китоби сайтдаги саноат ифлосланиши масаласини батафсил кўриб чиқди.

Сандоз

Сандоз бренди бугунги кунда Новартис шўба корхонаси сифатида мавжуд.

Сандоз – Новартиснинг умумий дори воситалари бўлими. 1996-йилда Cиба-Геигй билан Новартисни ташкил қилиш учун бирлашишидан олдин Сандоз Пҳармаcеутиcалс (Сандоз АГ) штаб-квартираси Швейсариянинг Базел шаҳрида жойлашган (Cиба-Геигй каби) фармацевтика компанияси бўлиб, турли дориларни ишлаб чиқиш билан машҳур эди.

Чемиэфирма Керн унд Сандоз (“Керн ва Сандоз кимё фирмаси”) 1886-йилда Алфред Керн (1850–1893) ва Эдоуард Сандоз (1853–1928) томонидан ташкил этилган. Улар томонидан ишлаб чиқарилган биринчи бўёқлар ализарин кўк ва аурамин эди. Керннинг ўлимидан сўнг, ҳамкорлик 1895-йилда Чемисче Фабрик вормалс Сандоз корпорациясига айланди. Компания ўша йили иситмани туширувчи антипиринни ишлаб чиқаришни бошлади. 1899-йилда компания шакар ўрнини босувчи сахарин ишлаб чиқаришни бошлади. Кейинги фармацевтика тадқиқотлари 1917-йилда Сандоз фармацевтика бўлими асосчиси бўлган Артҳур Столл (1887–1971) қўл остида 1917-йилда бошланган[33]. 1918-йилда Артҳур Столл эрготаминни эрготадан ажратиб олди; Охир оқибат, модда мигрен ва бош оғриғини даволаш учун ишлатилган ва 1921-йилда Гйнерген савдо номи остида киритилган.

Сандоз ўзининг биринчи хорижий ваколатхоналарини 1964-йилда очган. 1967-йилда Сандоз Wандер АГ (Овомалтине ва Исостар билан машҳур) билан бирлашди. Сандоз Делмарк, Wасабрöд (швециялик қаттиқ нон ишлаб чиқарувчи) ва Гербер Продуcц Cомпанй (болалар озиқ-овқат компанияси) компанияларини сотиб олди. 1986-йил 1-ноябрда ишлаб чиқариш заводининг омборхонасида ёнғин содир бўлди, бу Сандоз кимёвий моддаларининг тўкилишига ва Рейн дарёсининг юқори қисмига катта миқдорда пестициднинг тушишига олиб келди. Ушбу таъсир кўплаб балиқ ва бошқа сув ҳаётини мураккаблаштирди. 1995-йилда Сандоз ўзининг махсус кимёвий бизнесини тўхтатиб, Cлариантни ташкил қилди. 1997-йилда Cлариант Германиядаги Ҳоэчст АГ компаниясидан ажралиб чиққан махсус кимёвий бизнес билан бирлашди[34].

Бирлашиш

1996-йилда Cиба-Геигй Сандоз билан бирлашди ва иккаласининг фармацевтика ва агрокимёвий бўлинмалари Новартисни ташкил қилиш учун бирга қолди. Бошқа Cиба-Геигй ва Сандоз корхоналари мустақил компаниялар сифатида ажралиб чиқди. Қурилиш саноати учун кимёвий моддалар ишлаб чиқарувчи Сандозъс Мастер Буилдерс Течнологиэс компанияси Германиянинг ВИАГ энергетика компаниясининг шўба корхонаси бўлган СКW Тростберг АГ компаниясига сотилди, Шимолий Америкадаги маккажўхори гербицидлари бўйича бизнеси эса немис кимё ишлаб чиқарувчиси БАСФ таркибига кирди[35].

Бирлашишдан кейинги

Суфферн, Ню-Ёрк: Қўшма Штатлардаги Новартис фармацевтика ишлаб чиқариш заводларидан бири
Новартис Ҳиндистон бош қароргоҳи ҲИТЕC Сити, Ҳайдаробод

1998-йилда компания Калифорния университетининг Беркли ўсимлик ва микробиология бўлими билан биотехнология бўйича лицензия шартномасини тузди[36]. Шартнома танқидчилари келишув академик обективликни пасайтиради ёки генетик жиҳатдан ўзгартирилган ўсимликларни тижоратлаштиришга олиб келиши мумкин бўлган истиқболлардан хавотир билдирди[37], Шартнома муддати 2003-йилда тугаган[38].

2000–2010

2000-йилда Новартис ва АстраЗенеcа ўзларининг агробизнес бўлинмаларини бирлаштириб, янги Сйнгента компаниясини яратдилар[39].

2009-йилда Новартис Хитойнинг Зҳежианг Тианюан Био-Пҳармаcеутиcал Cо., Лтд. ваксина компаниясининг 85 фоиз улушини ушбу мамлакатда ваксина саноати етакчисини яратиш ва гуруҳнинг чекланган иштирокини кенгайтириш бўйича стратегик ташаббус доирасида сотиб олиш бўйича келишувга эришди. Ушбу таклиф қилинаётган сотиб олиш Хитойда ҳукумат ва тартибга солиш рухсатини талаб қилади[40].

2010-йилда Новартис кўзни парвариш қилиш бўйича дунёдаги энг йирик компания Алcонни тўлиқ сотиб олиш учун 39,3 млрд АҚШ доллари тўлашни таклиф қилд. Новартис 2008-йилда Алcоннинг 25 фоизини сотиб олган эди[41]. Новартис янги бўлинма яратди ва уни Алcон деб номлади, унинг остида ўзининг CИБА ВИСИОН шўба корхонасини ва Новартиснинг иккинчи йирик бўлимига айланган Новартис Опҳтҳалмиcсни жойлаштирди. Алконнинг умумий қиймати 60 миллиард долларни ташкил этди[42].

2011 – ҳозирги кунгача

2011-йилда Новартис тиббий лаборатория диагностикаси Геноптих компаниясини “бизнинг (Новартис) индивидуал даволаш дастурларимиз учун мустаҳкам асос бўлиб хизмат қилиш” учун сотиб олди[43]. 2021-йил сентабр ойида компания оптогенетик диапазонини кенгайтириб, ген терапияси бизнеси Арcтос Медиcални сотиб олишини эълон қилди[44]. Декабр ойида Новартис соғлиқни сақлаш инвестиция компанияси Сйнcона Лтддан Гйросcопе Тҳерапеутиcсни 1,5 миллиард долларгача сотиб олишини эълон қилди[45].

2022-йил феврал ойида Ню-Ёрк шаҳрида жойлашган Cамбриан Биопҳарма биотехнология компанияси Новартисдан мТОР ингибиторлари дастурларига лицензияланган ҳуқуқларга эга эканлигини эълон қилди[46]. Келишувнинг бир қисми сифатида Кембриан Торнадо Тҳерапеутиcс деб номланган шўба корхонасини ташкил қилди[46]. 2022-йил август ойида компания қайта қуриш доирасида очиқ савдога қўйилган бизнесни шакллантириш учун Сандоз умумий дори воситалари бўлинмасини чиқариш режасини э’лон қилди[10]. Бирлик билан 9,69 АҚШ доллари ишлаб чиқарилган 2021-йилда миллиард долларни ташкил этган бўлса, сотувлар бўйича Европадаги энг йирик умумий дори-дармон компаниясини яратади[47].

Сотиб олишлар тарихи

Тадқиқот

2019-йил ноябр ойида Массачусец штатининг Кембриж шаҳридаги Новартис.

Компаниянинг “Новартис Биотиббиёт тадқиқотлари институтлари (НИБР)” деб номланган глобал тадқиқот операциялари ўзларининг глобал штаб-квартираси Кембрижда, Массачусец, АҚШда жойлашган[48][49]. НИБР таркибида ривожланаётган мамлакатлардаги касалликларга йўналтирилган иккита тадқиқот институти жойлашган: сил, данг ва безгак билан шуғулланадиган Новартис Тропик касалликлар институти ва салмонелла тифи (тиф иситмаси) ва шигелла билан ишлайдиган Новартис ваксиналари глобал саломатлик институти[50].

Новартис беморлар учун клиникаларга жисмоний саёҳат қилиш ўрнига видеога асосланган телемедицина ташрифларига рухсат бериш учун Сcиэнcе 37 билан ишламоқда. Беморларни оғир шифохона сафарларидан озод қилиш учун мобил технологиялардан фойдаланган ҳолда уч йил давомида ўнта клиник синов ўтказишни режалаштирмоқда[51].

Маҳсулотлар

Истеъмолчилар саломатлиги

2014-йил апрел ойида Новартис ўзининг 3,5 миллиард долларлик активлари билан истеъмолчилар саломатлиги бўлимини ГлахоСмитҳКлине билан ГСК Cонсумер Ҳеалтҳcаре номли янги қўшма корхонага ажратди, унинг 36,5% улуши Новартисга тегишли[52]. 2018-йил март ойида ГСК Новартис билан Новартиснинг истеъмолчилар саломатлигини сақлаш бўйича қўшма корхонасидаги 36,5 фоиз улушини 13 миллиард долларга (9,2 миллиард фунт стерлинг) сотиб олиш бўйича келишувга эришганини эълон қилди[53].

Ҳайвонлар саломатлиги

Уй ҳайвонларини парвариш қилиш

  • Интерcептор (Милбемицин оксими), оғиз орқали қуртларни назорат қилиш маҳсулоти
  • Сентинел Флавор Табс (Милбемицин оксим, Луфенурон), оғиз бурга назорати маҳсулоти
  • Дерамахх (Дераcохиб), итларда остеоартритдан оғриқ ва яллиғланишни оғиз орқали даволаш
  • Cапстар (Нитенпйрам), бурга назорати учун оғиз таблетка
  • Милбемах (Милбемицин оксим, Празиқуантел), оғиз қуртларини даволаш
  • Дастур (Луфенурон), бурга назорати учун оғиз планшет

Чорвачилик

  • Аcаталк Дуостар (Флуазурон, Ивермеcтин), қорамоллар учун Шомил назорати
  • CЛиК (Диcйcланил), қўйлар учун чивин назорати
  • Денагард (Тиамулин), Брачйспира (илгари Серпулина ёки Трепонема) билан боғлиқ чўчқа дизентериясини даволаш учун антибиотик
  • Фасинех (Триcлабендазол), қорамоллар учун оғиз бўшлиғи, жигар шишишининг барча уч босқичини даволаш ва назорат қилиш учун ишлатилади.
  • ВираШиэлд, соғлом қорамолларда, шу жумладан, ҳомиладор сигирлар ва ғунажинларда, юқумли сигир ринотрахеити (ИБР), сигир вирусли диарея (БВД 1 ва БВД 2-тоифа), параинфлуэнза 3-тоифа (ПИ3) келтириб чиқарадиган касалликнинг олдини олишда ёрдам сифатида фойдаланиш.

Биологик ҳимоя (ҳашаротлар ва кемирувчиларга қарши кураш)

  • Актара (тиаметоксам)
  • Атразин (атразин)
  • Ларвадех (Cйромазине)
  • Непорех (Cйромазине)
  • Охйфлй (Ламбда-сиҳалотрин)
  • Вируснип (калий моноперсулфат)

Қарама-қаршиликлар ва танқидлар

Ҳиндистоннинг патент қонунларига эътироз

Новартис Ҳиндистонда Глеэвеcни патентлаш учун етти йиллик мунозарали кураш олиб борди ва ишни Ҳиндистон Олий судига қадар олиб борди, у ерда патент талабномаси ниҳоят рад этилди. Ишнинг марказида бўлган патент талабномаси Ҳиндистоннинг Новартис компанияси томонидан 1998-йилда Ҳиндистон Жаҳон Савдо Ташкилотига киришга ва ТРИПС шартномаси бўйича бутун дунё бўйлаб интеллектуал мулк стандартларига риоя қилишга рози бўлганидан кейин берилган. Ушбу шартноманинг бир қисми сифатида Ҳиндистон патент қонунига ўзгартиришлар киритди; энг каттаси, бу ўзгаришлардан олдин маҳсулотларга патентлар рухсат этилмаган, кейин эса чекловлар билан бўлса-да рухсат этилган. Ушбу ўзгаришлар 2005-йилда кучга кирди, шунинг учун Новартис патент аризаси Ҳиндистон ўтиш жараёнини бошқариш учун ўрнатган тартиб-қоидалар остида бошқалар билан “почта қутиси” ни кутди. Ҳиндистон, шунингдек, 2005-йилда, қонунлар кучга киришидан олдин, патент қонунига маълум тузатишлар киритди, бу патент талабномасини рад этишда асосий рол ўйнади[54].

ТРИПС шартномасида кўрсатилганидек, Новартис Ҳиндистон Патент идорасидан Глеэвеc учун Эксклюзив Маркетинг Ҳуқуқлари (ЭМР) учун ариза топширди ва ЭМР 2003-йил ноябр ойида берилди[55]. Новартис Ҳиндистонда Глеэвеcни ишга туширган баъзи умумий ишлаб чиқарувчиларга қарши буюртмалар олиш учун ЭМРдан фойдаланган. Новартис Глеэвеc нархини ҳар бир бемор учун ойига 2666 АҚШ доллари қилиб белгилади; умумий компаниялар ўз версияларини ойига ҳар бир бемор учун 177 дан 266 АҚШ долларига сотишган. Новартис, шунингдек, препаратнинг ўз версиясини сотиб олишга қодир бўлмаган беморларга ёрдам бериш дастурини ишга туширди.

Жинсий камситиш

2010-йил 17-майда Америка Қўшма Штатларининг Ню-Ёрк жанубий округи судида ҳакамлар ҳайъати Новартисга 3 367 250 доллар товон тўлаш тўғрисида қарор чиқарди ва компания 2002-йилдан бери ўн икки аёл савдо вакиллари ва бошланғич даражадаги менежерларга нисбатан жинсий камситиш содир этганлиги, ходимларнинг ҳомиладорлигини билганидан кейин иш ҳақи, лавозимга кўтарилиш ва даволаниш масалалари бўйича камситгани аниқланди[56].

Маркетинг қоидаларини бузиш

2008-йил сентабр ойида АҚШ озиқ-овқат ва фармацевтика идораси (ФДА) Новартис Пҳармаcеутиcалс компаниясига ДЕҲБ дори воситаси Фоcалин ХР рекламаси ҳақида билдиришнома юборди, бунда компания жамоатчилик ва тиббиёт мутахассисларига маркетинг қилишда унинг самарадорлигини ошириб юборган[57].

2005-йилда федерал прокурорлар Новартис компаниясининг бир нечта дори воситаларини сотиш бўйича тергов бошлади: Трилептал, тутилишга қарши дори; юрак касалликлари учун учта дори - Диован (компаниянинг энг кўп сотиладиган маҳсулоти), Эхфорге ва Тектурна; Сандостатин, ўсиш гормони бузилишини даволаш учун дори; ва Зелнорм, ирритабий ичак синдроми учун дори[58]. 2010-йил сентябр ойида Новартис 422,5 млн АҚШ доллари тўлашга рози бўлди[59]. Тҳе Неw Ёрк Тимес газетасига кўра, “Федерал прокурорлар Новартисни соғлиқни сақлаш соҳаси мутахассисларига маърузачилар дастурлари, маслаҳат кенгашлари, ўйин-кулги, саёҳат ва овқатланиш орқали ноқонуний пул тўлашда айбладилар. Аммо, Новартис феврал ойида эълон қилган шартномада нотўғри ном қўйишда айбдор деб тан олишдан ташқари, компания қонунбузарликни рад этди”[58].

Авастин

АҚШдан ташқарида Новартис ранибизумаб (савдо номи Луcентис) препаратини сотади, бу беваcизумаб (Авастин) каби бир хил сичқонча антитаналаридан олинган моноклонал антитана фрагментидир. Авастин ҳам, Луcентис ҳам Рочега тегишли Генентеч томонидан яратилган; Роче бутун дунё бўйлаб Авастинни сотади, шунингдек, Луcентисни АҚШда сотади. Луcентис бутун дунё бўйлаб нам макула насли ва ретинанинг бошқа касалликларини даволаш сифатида тасдиқланган; Авастин баъзи саратон касалликларини даволаш учун ишлатилади. Луcентиснинг нархи Авастинга қараганда анча юқори бўлгани сабабли, кўплаб офталмологлар дорихоналарда Авастинни кўзларга қўллаш учун ишлаб чиқаришни бошладилар ва беморларини Авастин билан даволашни бошладилар. 2011-йилда Буюк Британиядаги Миллий соғлиқни сақлаш хизматининг тўртта ишончли идораси пулни тежаш мақсадида Авастинни макуляр дегенерацияга қарши қўллаш учун фойдаланиш ва тўловни тасдиқловчи сиёсатни чиқарди, гарчи Авастин бу кўрсаткич учун тасдиқланмаган бўлса ҳам[60]. 2012-йил апрел ойида трастларни Авастин Луcентис каби хавфсиз ва самарали эканлиги нома'лумлигига ишонтира олмаганидан сўнг ва Луcентис бозорини сақлаб қолиш учун Новартис трестларни судга беришини эълон қилди[60][61].

Валсартан

2013-йил ёзида Япониянинг иккита университети статистик таҳлил ўзгартирилгани ва Новартис ходимининг тадқиқотда иштирок этгани аниқланганда Валсартаннинг (Диован маркаси) юрак-қон томир тизимига фойдаси борлигини кўрсатадиган бир қанча клиник тадқиқотлар нашрларини қайтариб олишди[62]. Натижада бир қанча япон касалхоналари препаратни қўллашни тўхтатди ва оммавий ахборот воситалари Япониядаги жанжал ҳақида хабарлар тарқатди[63]. 2014-йил январ ойида Япония Соғлиқни сақлаш вазирлиги Токио прокуратурасига Новартис ва номаълум ходимларга қарши, тадқиқотдан Диованнинг афзалликларини қўллаб-қувватлаш учун фойдаланган рекламалар орқали истеъмолчиларни чалғитгани учун жиноий иш қўзғатди[64]. 2014-йил 1-июлда прокуратура компания ва унинг ходимларидан бирини расман айблаётганини эълон қилди[65].

Коррупсия

Сенатнинг молия қўмитаси Мичаэл Cоҳеннинг Новартис билан алоқалари тўғрисидаги “Оқ уйга кириш ҳуқуқи сотилади” номли ҳисоботи

2018-йил январ ойида Новартис АҚШ ва Греция расмийлари томонидан 2006-2015 йилларда Греция давлат амалдорларига пора берганликда айбланиб, икки собиқ бош вазир, бир нечта собиқ соғлиқни сақлаш вазирлари, Неа Димократиа партиясининг кўплаб юқори мартабали аъзоларини ўз ичига олган схема бўйича тергов бошланди[66]. Новартиснинг Грециядаги филиали менежерига мамлакатни тарк этиш тақиқланди[67]. Вазир ўринбосари бу айбловларни “Юнон давлати ташкил этилгандан бери энг катта жанжал” деб та’рифлади, бу эса “давлатнинг тиббиётга йиллик харажатлари портлашига” сабаб бўлди[68]. Можарога алоқадор вазирларнинг аксарияти айбловларни инкор этиб, ишни “сиёсий нишон” ва “Сйриза” мухолифат партияси “тўқимаси” сифатида кўрсатишга ҳаракат қилди[66]. Аммо, Греция судялар кенгаши бу жанжал ҳақиқат деб қарор қилди[69]. Ишда бир нечта дори-дармонлар нархини сунъий равишда ошириш билан боғлиқ порахўрликдан ташқари, “тўрт миллиард евродан (4,2 миллиард доллар) ортиқ ноқонуний маблағлар” гумонлари билан пул ювиш ҳам бор[70].

Мичаэл Cоҳен

Новартис 2017-йилда Доналд Трумп инаугурациясидан кейин Мичаэл Cоҳенга тегишли Эссентиал Cонсултанц компаниясига 1,2 миллион доллар тўлаган. Cоҳенга ҳар ойда 100 000 доллардан озроқ пул тўланган. Новартиснинг таъкидлашича, у Cоҳенга янги маʻмуриятнинг дори-дармонлар нархини белгилаш ва тартибга солишга ёндашувини тушуниш ва таъсир қилишда ёрдам бериш учун пул тўлаган[71].

Хайрия

Моховга қарши кураш

Новартис 2000-йилдан бери барча эндемик мамлакатларга бепул, кўп дори терапиясини тақдим этиш орқали мохов касаллигини йўқ қилишга ўнлаб йиллар давомида бел боғлаган[72][73][74].

Манбалар

  1. ↑ 1,0 1,1 наме="новартис.cом">ҳттпс://www.новартис.cом/ресеарч-девелопмент/ресеарч-лоcатионс
  2. ↑ „Новартис 1Қ профит жумпс 12 перcент ас ҳеарт друг салес соар“. Тҳе Сеаттле Тимес. Ассоcиатед Пресс (2018-йил 19-апрел). 2020-йил 5-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2018-йил 20-апрел.
  3. ↑ 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 3,5 „Новартис Аннуал Репорт 2021“. Қаралди: 2022-йил 4-феврал.
  4. ↑ „Тҳе Пҳармаcеутиcал Индустрй ин Фигурес - 2008 Эдитион“ (ПДФ). Эуропеан Федератион оф Пҳармаcеутиcал Индустриэс анд Ассоcиатионс (ЭФПИА), с. 49. 2008-йил 16-сентябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2008-йил 25-август.
  5. ↑ „ИФПМА Мембер Лист“. 2014-йил 7-февралда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2021-йил 29-январ.
  6. ↑ „404“. www.пҳрма.орг. 2013-йил 6-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2021-йил 29-январ.
  7. ↑ 7,0 7,1 „СЕC 2010“. 2020-йил 6-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2020-йил 9-январ.
  8. ↑ Роланд, Денисе. „Новартис Пҳармаcеутиcалс Ҳеад то Департ Амид Реструcтуринг“ (эн-УС). Wалл Стреэт Жоурнал (2016-йил 17-май). 2020-йил 5-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2020-йил 9-январ.
  9. ↑ „Алcон то Оффиcиаллй Спин оут Фром Новартис он Април 9“ (эн-УС). БиоСпаcе. 2020-йил 6-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2020-йил 9-январ.
  10. ↑ 10,0 10,1 10,2 Манcини, Донато Паоло; Теллинг, Оливер. „Новартис то спин офф генериc другс унит Сандоз“. Финанcиал Тимес (2022-йил 25-август).
  11. ↑ 11,0 11,1 11,2 „Новартис Аннуал Репорт 2012“. Новартис. 2013-йил 28-февралда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2018-йил 6-феврал.
  12. ↑ „Новартис то сплит Пҳарма бусинесс унит; намес неw CЕОс“. www.тҳепҳармалеттер.cом. 2020-йил 13-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2020-йил 9-январ.
  13. ↑ „Новартис АГ то Ҳолд Он то Иц 33% Стаке ин Роче—Фор Ноw“ (эн-УС). БиоСпаcе. 2020-йил 1-ноябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2020-йил 10-январ.
  14. ↑ „Авастин вс Луcентис“. 2020-йил 6-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2021-йил 29-январ.
  15. ↑ „Новартис слашинг тҳоусандс море жобс ин глобал реорганизатион, шифтинг манй то Индиа“. ФиэрcеПҳарма. 2019-йил 2-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2015-йил 4-феврал.
  16. ↑ Датта, П. Т. Жётҳи. „Новартис cонсолидатес глобал сервиcес оператионс ат Ҳйдерабад cентре“. Тҳе Ҳинду БусинессЛине (2015-йил 18-декабр). 2020-йил 8-ноябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2020-йил 6-феврал.
  17. ↑ „Топ 10 Пҳарма Cомпаниэс оф 2019“ (2019-йил 18-ноябр). 2020-йил 11-ноябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2021-йил 29-январ.
  18. ↑ „Новартис Снагс Ремаининг 23% Стаке ин Алcон wитҳ $12.9Б Cаш анд Шаре Деал | ГЕН - Генетиc Энгинеэринг анд Биотечнологй Неwс“ (эн-УС). ГЕН - Генетиc Энгинеэринг анд Биотечнологй Неwс (2010-йил 15-декабр). 2020-йил 13-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2020-йил 14-январ.
  19. ↑ „Оут Фром Ундер Новартис, Алcон Ис Иц Оwн Cомпанй Ноw“. БиоСпаcе. 2020-йил 23-сентябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2019-йил 10-апрел.
  20. ↑ „20-Ф“. www.сеc.гов. 2020-йил 5-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2019-йил 11-март.
  21. ↑ Морсе, Андреw. „Новартис Селлс Унит фор $1.68 Биллион“ (эн-УС). Wалл Стреэт Жоурнал (2013-йил 11-ноябр). 2020-йил 5-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2020-йил 21-январ.
  22. ↑ „CСЛ cомплетес Новартис инфлуэнза ваccине аcқуиситион ин Германй“. www.сеқирус.cом. 2020-йил 5-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2019-йил 9-январ.
  23. ↑ „ГСК Пҳарма cомплетес аcқуиситион оф Новартис Ҳеалтҳcаре'с ваccинес бусинесс“ (эн-ГБ) (2015-йил 30-сентябр). 2021-йил 5-январда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2020-йил 21-январ.
  24. ↑ „Глахо (ГСК) Буйс Новартис' Стаке ин Cонсумер Ҳеалтҳcаре ЖВ“. финанcе.яҳоо.cом. 2020-йил 5-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2019-йил 11-март.
  25. ↑ Стафф, WҲО.
  26. ↑ „Новартис АГ“. Аccесс то Медиcине Фоундатион. 2021-йил 30-январда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2019-йил 22-ноябр.
  27. ↑ Жр, Доналд Г. МcНеил. „Тҳе Друг Индустрй: ГлахоСмитҳКлине, Мерcк анд Новартис Агаин Ранк Ҳигҳест он Аccесс то Поор“ (эн-УС). Тҳе Неw Ёрк Тимес (2010-йил 28-июн). 2020-йил 10-сентябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2020-йил 21-январ.
  28. ↑ 28,0 28,1 „А ҳисторй оф Новартис -“ (эн-ГБ). пҳармапҳорум.cом (2013-йил 20-сентябр). 2020-йил 2-декабрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2020-йил 21-январ.
  29. ↑ „Новартис АГ | Сwисс cомпанй“ (эн). Энcйcлопедиа Британниcа. 2020-йил 27-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2020-йил 21-январ.
  30. ↑ „Ж Р Геигй СА | Сcиэнcе Мусеум Гроуп Cоллеcтион“. cоллеcтион.сcиэнcемусеумгроуп.орг.ук. 2020-йил 5-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2021-йил 29-январ.
  31. ↑ „Ж. Р. Геигй Соc. Ан. | Сcиэнcе Мусеум Гроуп Cоллеcтион“. cоллеcтион.сcиэнcемусеумгроуп.орг.ук. 2020-йил 5-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2021-йил 29-январ.
  32. ↑ „Cиба-Геигй АГ | Сwисс пҳармаcеутиcал cомпанй“ (эн). Энcйcлопедиа Британниcа. 2017-йил 10-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2020-йил 21-январ.
  33. ↑ „Cомпанй ҳисторй“. Новартис.cом (2010-йил 15-декабр). 2010-йил 30-декабрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2012-йил 16-январ.
  34. ↑ Анна Бáлинт: Cлариант cлареант.
  35. ↑ Лаwренcе М. Фишер фор стратегй + бусинесс. 1 Април 1998 Пост-Мергер Интегратион: Ҳоw Новартис Беcаме Но. 1 Wебархив андозасида хато: |урл= қийматини текширинг. Бўш.
  36. ↑ Маcилwаин, Cолин (1998-11-01). "Беркелей теамс уп wитҳ Новартис ин $50м плант геномиcс деал". Натуре 396 (6706): 5. дои:10.1038/23772. ИССН 1476-4687. ПМИД 9817194. 
  37. ↑ Далтон, Рех (1999-05-01). "Беркелей диспуте фестерс овер биотеч деал". Натуре 399 (6731): 5. дои:10.1038/19807. ИССН 1476-4687. ПМИД 10331373. 
  38. ↑ Далтон, Рех (2003-11-01). "Сйнгента эндс плант-ресеарч деал wитҳ Беркелей". Натуре 426 (6964): 216. дои:10.1038/426216а. ИССН 1476-4687. ПМИД 14628007. ҳттпс://арчиве.орг/детаилс/сим_натуре-ук_2003-11-20_426_6964/паге/216. 
  39. ↑ Стафф, ПРНеwсWире. 13 Новембер 2000.
  40. ↑ „Мерcк Провидес Упдате он Статус оф Супплементал Биологиcс Лиcенсе Апплиcатионс (сБЛА) фор ГАРДАСИЛ®“. www.wорлдпҳарманеwс.cом. 2009-йил 13-ноябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2021-йил 29-январ.
  41. ↑ Тҳомассон, Эмма. „Новартис сеэкс то буй рест оф Алcон фор $39 биллион“. Реутерс (2010-йил 4-январ). 2013-йил 20-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2010-йил 4-январ.
  42. ↑ „Cан Новартис' CЕО ресист гоинг фор а мегамергер wитҳ cаш фром ассет салес? - ФиэрcеПҳарма“. www.фиэрcепҳарма.cом (2017-йил 30-май). 2020-йил 30-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2018-йил 6-феврал.
  43. ↑ Маcлуcас, Неил. „Новартис то Буй Геноптих фор $470 Миллион“. Тҳе Wалл Стреэт Жоурнал (2011-йил 24-январ). 2014-йил 10-январда асл нусхадан архивланган.
  44. ↑ „Новартис Аддс то Оптогенетиcс Портфолио wитҳ Арcтос Медиcал Буй“. 2021-йил 23-сентябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2021-йил 23-сентябр.
  45. ↑ Митра, Синчита. „Новартис буйс Гйросcопе фор $1.5 БЛН то адд неw ретинал гене тҳерапй“. Реутерс (2021-йил 22-декабр). 2021-йил 23-декабрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2021-йил 23-декабр.
  46. ↑ 46,0 46,1 „Новартис вет ис геттинг анотҳер шот ат мТОР фоллоwинг тҳе имплосион оф а лонгевитй пионеэр“. Эндпоинц (2022-йил 16-феврал). Қаралди: 2022-йил 14-март.
  47. ↑ Кресге, Наоми. „Новартис то Спин Офф Сандоз Генериc Друг Унит бй Нехт Еар“. Блоомберг Неwс (2022-йил 25-август). 2022-йил 25-августда асл нусхадан архивланган.
  48. ↑ Росс, Cасей. „Новартис доублес план фор Cамбридге“. Тҳе Бостон Глобе (2010-йил 27-октябр). 2012-йил 3-ноябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2010-йил 31-октябр.
  49. ↑ „Новартис Институтес фор БиоМедиcал Ресеарч“. Новартис. 2014-йил 2-майда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2021-йил 29-январ.
  50. ↑ „Инноватион фор тҳе девелопинг wорлд“. 2014-йил 9-февралда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2021-йил 29-январ.
  51. ↑ „Новартис, У.С. партнер план ремоте триалс то боост партиcипатион“. Реутерс (2018-йил 7-март). 2020-йил 9-ноябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2018-йил 15-март.
  52. ↑ Статон. „Новартис, ГСК теам уп ин cонсумер ЖВ то саве биг моней, гаин биг сcале“. ФиэрcеПҳарма. Қуэстех Медиа Гроуп (2014-йил 22-апрел). 2020-йил 26-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2016-йил 16-май.
  53. ↑ „ГСК буйс оут Новартис ин $13 биллион cонсумер ҳеалтҳcаре шаке-уп“. Реутерс (2018-йил 27-март). 2020-йил 5-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2019-йил 9-январ.
  54. ↑ Ҳаррис, Гардинер; Тҳомас, Катиэ. „Топ Cоурт ин Индиа Режеcц Новартис Друг Патент“. Тҳе Неw Ёрк Тимес (2013-йил 1-апрел). 2020-йил 30-майда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2013-йил 1-апрел.
  55. ↑ „Новартис в УоИ, пара 8-9“. 2013-йил 6-июлда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2021-йил 29-январ.
  56. ↑ Ворис. „Новартис Реачес $152.5 Миллион Сех-Биас Сеттлемент“ (2010-йил 14-июл). 2018-йил 18-майда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2021-йил 29-январ.
  57. ↑ „Фоcалин ХР (дехметҳйлпҳенидате ҳйдрочлориде) эхтендед-релеасе cапсулес CИИ“. Wарнинг Леттерс. УС Фоод анд Друг Администратион (2008-йил 25-сентябр). 2012-йил 10-февралда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2009-йил 5-август.
  58. ↑ 58,0 58,1 Wилсон, Дуфф. „Новартис Сеттлес Офф-Лабел Маркетинг Cасе“. Тҳе Неw Ёрк Тимес (2010-йил 30-сентябр). 2018-йил 16-ноябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2012-йил 16-январ.
  59. ↑ „Новартис Пҳармаcеутиcалс Cорпоратион, а УС субсидиарй оф Новартис АГ, реачес сеттлемент агреэмент wитҳ УС Атторней'с Оффиcе“. Новартис (2010-йил 30-сентябр). 2013-йил 17-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2012-йил 16-январ.
  60. ↑ 60,0 60,1 Жеффрейс, Бранwен. „Усинг Авастин фор эе cондитион wет АМД 'cоулд саве НҲС £84м'“. ббc.cом (2012-йил 6-май). 2013-йил 6-ноябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2012-йил 6-май.
  61. ↑ Cоплей, Cаролине; Ҳирсчлер, Бен (24 Април 2012), Поттер, Марк (муҳ.), Новартис чалленгес УК Авастин усе ин эе дисеасе, Реутерс, 22 Май 2013да асл нусхадан архивланди, қаралди: 2012-04-29
  62. ↑ Кана Инагаки фор Тҳе Wалл Стреэт Жоурнал. 12 Аугуст 2013.
  63. ↑ Манба хатоси: Инвалид <реф> таг; но техт wас провидед фор рефс намед WСЖауг
  64. ↑ „Жапан Cриминал Пробе Cоулд Спелл Море Троубле фор Новартис“. Тҳе Wалл Стреэт Жоурнал (2014-йил 10-январ). 2014-йил 2-мартда асл нусхадан архивланган.
  65. ↑ „Дата манипулатион бй стафф гец Новартис инто легал месс ин Жапан“. Жапан Ҳералд. 2014-йил 29-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2014-йил 2-июл.
  66. ↑ 66,0 66,1 „Греэк Оффиcиалс Ҳит Баcк ат Новартис Бриберй Аллегатионс | ГреэкРепортер.cом“. греэcе.греэкрепортер.cом (2018-йил 6-феврал). 2020-йил 1-ноябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2018-йил 7-феврал.
  67. ↑ „Греэк оффиcиалс бан Новартис манагер фром леавинг тҳе cоунтрй амид wиденинг бриберй пробе: репорт | ФиэрcеПҳарма“. www.фиэрcепҳарма.cом. 2020-йил 9-ноябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2018-йил 7-феврал.
  68. ↑ „Греэк Говт Аллегес Оффиcиал Тиэс то Друг Бриберй Сcандал“. Тҳе Неw Ёрк Тимес. Ассоcиатед Пресс (2018-йил 5-феврал). 2018-йил 16-ноябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2018-йил 7-феврал.
  69. ↑ „Ν. Ηλιόπουλος: Και με τη βούλα της Δικαιοσύνης υπαρκτό το σκάνδαλο Новартис“. cапитал.гр. Қаралди: 2022-йил 27-июл.
  70. ↑ (ҳттп://www.дw.cом). „Новартис ундер инвестигатион фор бриберй ин Греэcе | Эуропе| Неwс анд cуррент аффаирс фром ароунд тҳе cонтинент | ДW | 22.01.2017“. ДW.CОМ. 2020-йил 12-ноябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2018-йил 7-феврал.
  71. ↑ „Новартис адмиц $1.2м ин пайменц то Трумп лаwер“. Финанcиал Тимес. 2020-йил 9-ноябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2018-йил 10-май.
  72. ↑ „Лепросй“ (эн). www.wҳо.инт. 2021-йил 31-январда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2021-йил 19-январ.
  73. ↑ „WҲО | WҲО анд Новартис эхтенд агреэмент то треат миллионс оф лепросй патиэнц wитҳ фреэ медиcинес“. WҲО. 2015-йил 19-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2021-йил 19-январ.
  74. ↑ „WҲО | Неw Меморандум оф Ундерстандинг фор МДТ“. WҲО. 2014-йил 11-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2021-йил 19-январ.