Нупедиа — инглиз тилида яратилган онлайн энсиклопедия. Нупедиа мақолалари мавзу бўйича тегишли тажрибага эга бўлган кўнгилли тадқиқотчилар томонидан ёзиб тўлдирилган. Нупедиада мақолалар нашр этилишидан олдин эксперт муҳаррирлар томонидан кўриб чиқилади ва бепул контент сифатида лицензияланади. Нупедиага Жиммй Wалес ва Ларрй Сангер асос солишган. Нупедиа 1999-йил октябр ойидан[1][2] 2003-йил сентябр ойигача ишлаган. Бугунги кунда Нупедиа Википедиянинг салафи сифатида танилган. Аммо Нупедиа wики асосидаги янгиланишлардан фарқли, мақолаларни жойлаштиришдан олдин жойлаштирилаётган мақолаларни назорат қилиш учун етти босқичли тасдиқлаш жараёнига эга эди. Нупедиа қўмита томонидан ишлаб чиқилган бўлиб, экспертлар қоидаларни олдиндан белгилаб қўйишган эди. Шунинг учун дастлабки йили Нупедиага атиги 21 та мақола жойланган эди. Википедияда эса дастлабки ойда 200 та мақола, биринчи йили эса 18 000 та мақола жойлаштирилган[3].

Нупедиа

Нупедиа саҳифасидан скриншот
Жорий ҳолати 2003-йил сентябр ойида фаолиятини тўхтатган. Унинг ўрнига Wикипедия ривожлантирилган
Слогани инглизча: тҳе опен cонтент энcйcлопедиа
инглизча: тҳе фреэ энcйcлопедиа
Тижоратми Йўқ
Сайт тури Онлайн энсиклопедия
Рўйхатдан ўтиш мажбурий эмас
Қайси тилларда Инглиз тили
Немис тили
Испан тили
Франсуз тили
Италян тили
Муассиси Бомис (расмий шаклда)
Муаллифи Жиммй Wалес
Ларрй Сангер
Очилган санаси 9-март 2000
УРЛ нупедиа.cом

Википедиядан фарқли ўлароқ, Нупедиа wики эмас эди. Бунинг ўрнига Нупедиа ўз мақолаларини профессионал энсиклопедиялар билан таққосланадиган даражада сифатли қилиш учун мўлжалланган кенг қамровли экспертиза жараёни билан ажралиб турарди. Нупедиа олимларни кўнгиллилар таркибига жалб қилишни хоҳлаган[4]. Нупедиа ўз фаолиятини тўхтатишидан олдин 24 та мақола чоп этиш учун тасдиқланган эди. Шунингдек, яна 150 та мақола кўриб чиқиш, текшириш жараёнида бўлган[5][6][7][8]. Нупедиа фаолиятини тўхтатгандан сўнг, Wалес янги Википедияда мақолаларни жойлаштириш осон бўлишини хоҳлади. Сангер эса Нупедиа[3] томонидан қўлланиладиган тамойилларни афзал кўрди ва кейинчалик 2006-йилда Википедияга эксперт томонидан кўриб чиқилган алтернатива сифатида „Cитизендиум“га асос солди[9].

2008-йил июн ойида CНЕТ Нупедиани Интернет тарихида энг кам фойдаланилган wеб сайтлар рўйхатига киритди ва Нупедиага мақола жойлаштиришдаги жуда қаттиқ назорат ва текширувларни таъкидлади[10].

Тарихи

Нупедиа томонидан ишлатиладиган логотиплар. Биринчи логотип 2000-йилнинг мартидан августигача, иккинчиси 2000-йил августидан 2001-йил февралигача, учинчиси 2001-йил февралидан 2003-йил сентябригача ишлатилган.

1999-йил октябр ойида[11] Жиммй Wалес кўнгиллилар томонидан ташкил этиладиган онлайн энсиклопедия ҳақида ўйлай бошлади ва уни ташкил қилишга киришди. 2000-йил январ ойида онлайн энсиклопедиянинг ривожланишини назорат қилиш учун Ларрй Сангерни ёллади[2]. Жиммй Wалеснинг янги лойиҳаси 2000-йил 9-мартда расман интернетга кирди[12]. Янг лойиҳа доирасида 2000-йилнинг ноябр ойига келиб, фақат иккита сифатли мақола чоп этилди[13].

Лойиҳа бошиданоқ Нупедиа бепул контент энсиклопедияси ҳисобланган[12]. Бомис компанияси Нупедиа.cом сайтидаги онлайн рекламалардан даромад олишни мақсад қилган эди[13]. Дастлаб лойиҳа маҳаллий лицензия „Нупедиа Опен Cонтент Лиcенсе“дан фойдаланган. 2001-йил январ ойида Ричард Сталлман ва „Фреэ Софтwаре Фоундатион“ таклифи билан Нупедиа „ГНУ Фреэ Доcументатион Лиcенсе“га ўтди[14]. Шунингдек, 2001-йилнинг январ ойида Нупедиа Википедияни қўшимча лойиҳа сифатида бошлади, бу эса ўзаро кўриб чиқиш жараёнига киришдан олдин мақолалар устида ҳамкорлик қилиш имконини беради[15]. Кейинчалик, Википедия ривожланиб, кўпроқ иштирокчиларни ўзига жалб қила бошлади ва Нупедиадан мустақил ишлай бошлади. Сангер дастлаб Нупедиа бош муҳаррири сифатидаги лавозими туфайли Википедияни бошқарган.

ГНЕ лойиҳасининг тўхтатилиши натижасида Википедия ва Нупедия лойиҳалари ҳам аста-секинлик билан тўхтатилди. Ўша пайтда интернет иқтисодиётининг қулаши туфайли Жиммй Wалес 2001-йил декабр ойида дастурда қатнашаётган муҳаррирларни молиялаштиришни тўхтатишга қарор қилди[2]. Бунинг натижасида Сангер кўп ўтмай иккала лойиҳадан ҳам кетди[16]. Сангер кетганидан сўнг, Нупедиа буткул ҳаракациз лойиҳага айланиб қолди. Нупедиа ҳаракацизликка айланганлиги сабабли, уни тасдиқланган Википедия мақолаларининг барқарор версиясига айлантириш ғояси вақти-вақти билан илгари сурилди, лекин бу иш ҳеч қачон амалга оширилмади. Нупедиа сервери кейинчалик 2003-йил сентябр ойида ишдан чиқди[17][18].Шундан сўнг, Нупедиа энсиклопедик мазмуни Википедияга ассимиляция қилинган[19].

Таҳририят жараёни

классик мусиқа даврига оид Нупедиа мақоласига мисол.

Нупедиа етти босқичли таҳрирлаш жараёнига эга бўлган. Улар қуйидагилардан иборат:

  1. Топшириқ
  2. Етакчи шарҳловчини топиш
  3. Етакчи кўриб чиқиш
  4. Очиқ шарҳ
  5. Нусха кўчириш бўйича етакчи
  6. Нусха таҳрирлашни очиш
  7. Якуний тасдиқлаш ва белгилаш

Нупедиа лойиҳасида муаллифлардан эксперт билимига эга бўлиши талаб қилинган (гарчи эксперт таърифи маълум даражада мослашувчанликни таъминлаган бўлса-да. Баъзи мақолаларни ўз-ўзидан мутахассис эмас, яхши ёзувчи кишилар ёзиши мумкинлиги эътироф этилган эди)[20]. Таҳрирчилар томонидан маъқулланган мақолаларгина нашрга берилган. Мақолаларни Нупедиада нашр қилиш учун муаллифлар „ўз соҳаларида ҳақиқий мутахассислар бўлишлари ва (бир нечта истиснолардан ташқари) фан номзоди илмий даражасига эга бўлишлари“ талаб қилинган[21].

Яна қаранг

Манбалар

  1. ↑ „Нупедиа.cом WҲОИС, ДНС, & ДомаинТоолс“. WҲОИС (2016). 2017-йил 24-июлда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2016-йил 6-март.
  2. ↑ 2,0 2,1 2,2 Поэ. „Тҳе Ҳиве“. Тҳе Атлантиc (2006-йил 1-сентябр). 2012-йил 26-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2007-йил 1-январ.
  3. ↑ 3,0 3,1 Сангер, Ларрй. „Тҳе Эарлй Ҳисторй оф Нупедиа анд Wикипедиа: А Мемоир“. Слашдот (2005-йил 18-апрел). 2009-йил 25-майда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2012-йил 26-май.
  4. ↑ Лиҳ, Андреw. Тҳе Wикипедиа Револутион: Ҳоw а Бунч оф Нободиэс Cреатед тҳе Wорлд'с Греатест Энcйcлопедиа. Лондон: Аурум, 2009 — 38-бет. ИСБН 9781845134730. ОCЛC 280430641. „Ҳис аcадемиc рооц cомпеллед Сангер то инсист он оне ригид реқуиремент фор ҳис эдиторс: а педигреэ. "Wе wиш эдиторс то бе труэ эхперц ин тҳеир фиэлдс анд (wитҳ а феw эхcептионс) поссесс Пҳ.Дс." реад тҳе Нупедиа полиcй.“ 
  5. ↑ Cраиг 2013, п. 84
  6. ↑ Аерс 2008
  7. ↑ Мерс 2006, п. 163
  8. ↑ „Wҳен Wикипедиа wас ёунг: тҳе эарлй еарс“ (эн-УС). ВаторНеwс (2017-йил 13-июн). 2018-йил 26-декабрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2018-йил 25-июл.
  9. ↑ „Wикипедиа фоундер форкс Wикипедиа“ (эн). 2018-йил 26-декабрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2018-йил 7-август.
  10. ↑ Ланхон. „Тҳе греатест дефунcт Wеб ситес анд дотcом дисастерс“. CНЕТ УК (2008-йил 5-июн). 2019-йил 28-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2019-йил 16-июл.
  11. ↑ „НуПедиа.cом WҲОИС, ДНС, & Домаин Инфо - ДомаинТоолс“. WҲОИС. 2017-йил 24-июлда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2016-йил 6-июл.
  12. ↑ 12,0 12,1 Гоутҳро, Лиане. „Буилдинг тҳе wорлд'с биггест энcйcлопедиа“. ПC Wорлд (2000-йил 10-март). 2009-йил 19-июлда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2008-йил 19-январ.
  13. ↑ 13,0 13,1 Фрауэнфелдер, Марк. „Тҳе нехт генератион оф онлине энcйcлопедиас“. Тҳе Индустрй Стандард/CНН (2000-йил 21-ноябр). 2004-йил 14-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2019-йил 14-феврал.
  14. ↑ жwалес. „Ре:ГНУПедиа = Нупедиа?“. ГНУПедиа Прожеcт Стартинг. Слашдот (2001-йил 17-январ). 2013-йил 26-июнда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2008-йил 25-май.
  15. ↑ Ларрй Сангер. „Лет'с маке а wики“. Нупедиа-л маилинг лист. Интернет Арчиве (2001-йил 10-январ). 2003-йил 14-апрелда асл нусхадан архивланган.
  16. ↑ Сангер. „Мй Ресигнатион“. Wикипедиа-Л. Бомис, Инc. 2019-йил 24-декабрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2019-йил 24-декабр.
  17. ↑ „1 Назис анд Нормс“. реагле.орг. 2020-йил 30-апрелда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2020-йил 25-апрел.
  18. ↑ Реагле.
  19. ↑ Wатерс 2010, пп. 179-180
  20. ↑ „Нупедиа.cом Эдиториал Полиcй Гуиделинес (Версион 3.31)“. Нупедиа (2000-йил 16-ноябр). — „Тҳе руле оф тҳумб ан эдитор шоулд беар ин минд ис: wоулд ан артиcле он тҳис топиc бе оф сигнифиcантлй греатер қуалитй иф ит wере wриттен бй ан эхперт он тҳе субжеcт? Иф ес, wе wилл реқуире тҳат тҳе wритер бе ан эхперт он тҳе субжеcт. Иф но, нонспеcиалисц (wҳо аре гоод wритерс) аре море тҳан wелcоме.“. 2001-йил 31-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2010-йил 3-июн.
  21. ↑ „Ҳоw то бе ан эдитор ор пеэр ревиэwер фор Нупедиа“. Нупедиа. 2001-йил 10-апрелда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2010-йил 3-июн.

Ҳаволалар