OIV
ОИВ (Одамнинг иммунитет танқислиги вируси) — бу одамда касалликка чидамлиликнинг этишмаслигига олиб келадиган вирус. ОИТС бу инфекциянинг натижасидир.
Одамнинг иммунитет танқислиги вируси 1983 йилда ОИТС ўрганилаётган пайтда аниқланган. Бу касаллик биринчи марта эркаклар (гомосексуаллар), гиёҳвандлар ва гемофилия касалликлари пайтида юзага келган бузилишларни кузатиш натижасида аниқланган. Одамнинг иммунитет танқислигини келтириб чиқарадиган вирус Лентивирус жинсининг ретровируслар (Ретровиридаэ) оиласига киради. Лентивирус лотинча „туш“ деган маънони англатади. Вирус бир сабабга кўра шундай деб аталади: у инсон танасига киргандан кейин секин ҳаракат қилади. Шунга кўра, касалликнинг дастлабки белгилари узоқ вақт давомида пайдо бўлмайди. Одамга бу вирусни юқтириш ва ОИТСга чалиниш учун тахминан 9-11 йил керак бўлади.
ОИВ инсон танасига кирганда, у биринчи навбатда иммунитет тизимининг ҳужайраларини (CД4+ Т-лимфоцитлар, макрофаглар ва дендритик ҳужайралар) юқтиради. Натижада, ҳужайралар аста-секин нобуд бўлади. ОИВ фақат иммунитет ҳужайраларига таъсир қилганлиги сабабли, инсон танаси оддий шароитларда осон даволанадиган оддий инфекцияларга қарши тура олмайди.
ОИВ асосан ҳимояланмаган жинсий алоқа, ифлосланган шприц, игна ва бошқа тиббий асбоблар орқали ҳам юқиши мумкин. Вирус эмизикли онадан болага она сути орқали ҳам юқиши мумкин.
ОИВ аниқланган заҳоти антиретровирус препаратлар билан даволаш инфекциянинг оғирлигини ва ОИТС ривожланиш хавфини камайтириши мумкин.
Аммо ОИВни бутунлай даволайдиган дорилар ҳали ихтиро қилинмаган.
Бугунги кунда антиретровирус терапия деб аталадиган даволаш вирусни ўлдирмасдан танага етказадиган зарарни секинлаштириши мумкин. Аммо узоқ муддатли даволаниш вақтида ОИВ унга мослашади. Кейин даволашнинг янги усулини белгилаш керак.
Бирлашган Миллатлар Ташкилоти (БМТ) ва Жаҳон соғлиқни сақлаш ташкилоти (ВОЗ) ОИВ бўйича қўшма ҳисоботига кўра, 1981 йилдан 2006 йилгача ОИВ ва ОИТСдан 25 000 000 киши вафот этган. Биргина 2006-йилда қурбонлар сони 2,9 миллион кишини ташкил қилган. Ушбу ташкилотларнинг маълумотларига кўра, 2007 йилда дунё бўйлаб 40 000 000 киши ОИВ билан касалланган. Уларнинг 2/3 қисми Африка мамлакатларида яшайди. Ушбу вирусдан зарар кўрган мамлакатларда иқтисодий ўсиш блокланади ва аҳолининг қашшоқлик даражаси кундан-кунга ошиб бормоқда.
ОИВ қуйидаги гуруҳлардаги одамларга таъсир қилиши мумкин:
Гиёҳванд моддаларни инъэкция шаклида қабул қиладиганлар (умумий шприцлар, дори идишлари) ва улар билан жинсий алоқада бўлганлар; Брокерлар ва уларнинг мижозлари; Жинсий алоқада бўлганлар; Турли ҳолатларга кўра трансфüзён олган беморларда скринингсиз қон қуйиш ҳолатлари; Венерали беморлар. Бирлашган Миллатлар Ташкилотининг 2006 йил декабр ойидаги ҳисоботидаги маълумотлар қуйидагилардан иборат.
2006 йилда ОИВ билан касалланганлар сони:
Биз — 39,5 миллион (34,1 — 47,1 миллион)
Қариялар — 37,2 миллион (32,1 — 44,5 миллион)
15 ёшгача бўлган болалар — 2,3 миллион (1,7 — 3,5 миллион)
2006 йилда ОИВ инфекцияси:
Биз — 4,3 миллион (3,6 — 6,6 миллион)
Қариялар — 3,8 миллион (3,2 — 5,7 миллион)
15 ёшгача бўлган болалар — 530 000 (410 000 — 660 000)
2006 йилда ОИТСдан вафот этганлар:
Биз — 2,9 миллион (2,5 — 3,5 миллион)
Қариялар — 2,6 миллион (2,2 — 3,0 миллион)
15 ёшгача бўлган болалар — 380 000 (290 000 — 500 000)
Юқорида айтиб ўтганимиздек, ҳозир ОИВ билан касалланган 40 миллион киши бор. Уларнинг 2/3 қисми Африка мамлакатларида яшайди. Касаллик бу ерда ўтган асрнинг 70-йилларида кенг тарқалган эди. ОИВ билан яшаётганларнинг аксарияти (5 миллион) Шарқий Африка мамлакатларида яшайди. Ҳозир вирус Марказий Осиё ва Шарқий Европада „жасур“. 1999 йилдан 2002 йилгача ушбу ҳудудларда ОИВ билан касалланганлар сони уч баравар кўпайган. Бу, асосан, гиёҳвандлар билан боғлиқ.
ОИВнинг юқиш усули
Инсон иммунитет танқислиги вируси барча тана суюқликларида мавжуд. Аммо унинг юқумли миқдори фақат қон, ҳомила, жинсий аъзолар, лимфа ва она сутида топилади. Агар инфекцияланган биосуюқлик тасодифан одамнинг қонига ёки жинсий аъзоларига тушса, вирус одамга ҳам юқиши мумкин.
ОИВ экологик жиҳатдан беқарор. Қон (ҳомила, генитал суюқлик секрецияси) қуриганидан сўнг, ундаги ОИВ ўлади. Кундалик ҳаётда: ОИВ умумий идишлар, уй-рўзғор буюмлари орқали юқмайди.
Бироқ, томир ичига юбориш натижасида ОИВ билан касалланиш хавфи 95% гача. Агар одам ОИВ инфекциясини юқтирганликда гумон қилинса, уларга 4 ҳафталик юқори дозали антиретровирус терапияси буюрилади. Кимётерапия ОИВ инфекциясига шубҳа қилинганидан кейин 72 соатдан кечиктирмасдан ўтказилиши керак.
Инсон тупуригида ва кўз ёшларида ОИВ миқдори оз. Улар орқали ОИВнинг соғлом одамга юқиши ҳолатлари маълум эмас.
ОИВ юқтирилмайдиган ҳолатлар:
Ҳашаротлар ва чивинларнинг чақиши орқали; Ҳаво орқали; Қўл билан саломлашганда (тери жароҳатлари бўлмаган ҳолларда); Почта орқали (лаблар ва оғиз бўшлиғида бўшлиқлар йўқ бўлганда); воситалар орқали; Кийим орқали; Совун, душ воситалари орқали.