Ocherk

Очерк — бадиий адабиётнинг эпик тур жанрларидан бири. Очерк ўзининг ҳозиржавоблиги, ишонарлилиги, ҳақиқий ҳаётда рўй берган воқеаларни ифодалаш, ҳужжатларга асосланганлиги билан ажралиб туради. Очерк бадиий тўқимадан унумли фойдалана олмаслиги, қаҳрамонни типиклаштириш ва индивидуаллаштириш ҳамда асарнинг сюжет ва композицией қурилишини белгилашда ёзувчининг ижодий ёндашуви бир қадар чекланганлиги билан эпик турнинг ҳикоя, қисса, роман жанрларидан фарқ қилади. Чунки очеркнавис аниқ тарихий шароитда бўлиб ўтган, ўзи кўрган, гувоҳи бўлган воқеани қаламга олади, яратажак қаҳрамони билан юзма-юз сухбатлашади, унинг ҳаёти ва фаолиятини аниқ ифодалайди. Шу жиҳатдан очеркда муаллиф ўз қаҳрамонига нисбатан хайрихоҳлигидан келиб чиқиб, унда учрамайдиган сифатларни юкламайди. Очерк эркин композиция асосида яратилади. Унда ҳикоя, қисса, роман, драмалардагидек муаллиф "ихтиёридан ташқари" турадиган мустаҳкам композицион марказ бўлавермайди.

Очерк ҳаётни акс эттириш тамойиллари жиҳатидан лирикага яқин туради. Чунки очерк жанрида ҳам муаллиф худди лирикадаги сингари ҳаётдан олган таассуротларини, унга муносабатини, ички кечинмаларини бемалол ифодалаш имконига эга.

Ўзбек адабиёти учун очерк жанр сифатида янги бўлса ҳам у, асосан, ХХ асрнинг 20—30-йилларида кириб келган, унинг илдизлари мумтоз адабиётнинг илк на'муналаридан озиқланади. Масалан, УрхунЕнисей ва Култегин ёдномалари, "Бобурнома" асарларида очеркга хос ҳужжатлилик сезилади. Очерк аслида жамиятдаги ижтимоий муносабатларнинг пайдо бўлиши билан боғлиқ равишда ривож топади. Дастлабки пайтда очерк жанрининг шаклланишига Абдулла Қодирий, Чўлпон, Ойбек, Ғафур Ғулом, Абдулла Қаҳҳор сингари адиблар, кейинроқ Назир Сафаров, Йўлдош Шамшаров, Ҳабиб Нўъмон, Суннатилло Анорбоев, Расул Раҳмон ва бошқа катта ҳисса қўшдилар. Ҳозирги ўзбек адабиётида очерк тараққиёти Дадахон Нурий, Ёқубжон Хўжамбердиев кабиларнинг номлари билан боғлиқ. Очерк танланган мавзу ва йўналишига кўра, йўл очерклари, муаммоли очерклар, портрет очерклар, суд очерклари каби кўринишларга эга. Ҳар қандай очеркда ҳам ёзувчи ҳаётий воқеаларни реал, ростгўйлик билан тасвирлаб беришга масъулдир. Кейинги йилларда очерк жанри ҳам мазмунан, ҳам шаклан бир оз чекинишга юз тутди. Унинг ўрнини эссе жанри кўпроқ эгаллай бошлади (қаранг Эссе).

Ад:. Адабий турлар ва жанрлар [3 жилдли], 1-ж., 1991; Қўшжонов М., Маъно ва мезон, Т., 1974.

Йўлдош Солижонов.