Oddiy moddalar

Оддий моддалар — битта кимёвий унсур атомларидан ташкил топгани билан мураккаб моддалардан фарқ қилади. Кимёвий унсурларнинг эркин мавжуд бўлиш шаклидир[1]. Бошқача айтганда, кимёвий жиҳатдан бошқа ҳеч қандай унсур билан боғлиқ бўлмаган кимёвий унсурлар оддий моддаларни ҳосил қилади[1]. Оддий моддаларнинг 400 дан ортиқ тури фанга маълум.
Атомлар орасидаги кимёвий боғланиш турига кўра, оддий моддалар металлар (На, Мг, Ал, Би ва бошқалар) ва металл бўлмаганлар (Ҳ2, Н2, Бр2, Си ва бошқалар)га бўлинади.
Оддий моддаларга мисоллар: молекуляр (О2, О3, Ҳ2, Cл2) ва атом (Ҳе, Ар) газлар; углероднинг турли шакллари, ёд (И2), металлар (фақат қотишмалар шаклида эмас).
Аллотропик модификациялари

а : олмос, б : графит, c : лонсдалеит
д : фуллерен — букибол C 60, э : фуллерен C 540, ф : фуллерен C 70
г : аморф углерод, ҳ : углерод нанотубкаси
Худди шу кимёвий унсур, кўпинча, аллотропик модификациялар деб аталадиган бир неча турдаги оддий моддаларни (аллотропия) ҳосил қилиши мумкин. Аллотропия ҳодисаси маълум бир унсур молекулаларининг турли хил таркибда (таркибий аллотропия) бўлиши ёки молекулаларнинг турли тарзда тузилиши ва молекулаларнинг (атомларнинг) кристалларда жойлашиши (шаклли аллотропия) билан боғлиқ бўлиши мумкин. Унсурнинг тегишли аллотропик модификацияларни ҳосил қилиш қобилияти кимёвий боғланиш турини, молекулалар ва кристалларнинг тузилишини белгилайдиган атом тузилишига боғлиқ.
Ҳар хил аллотропик модификациялар бир-бирига ўтиши ҳам мумкин. Маълум бир кимёвий унсур учун унинг аллотропик модификациялари ҳар доим физик хоссалари ва кимёвий фаоллиги билан фарқланади. Масалан, озон кислороддан фаолроқ, олмоснинг эриш нуқтаси фуллеренникидан юқори бўлгани каби[2].
Оддий шароитларда 11 та унсур учун мос келадиган оддий моддалар газ (Ҳ, Ҳе, Н, О, Ф, Не, Cл, Ар, Кр, Хе, Рн) ҳисобланади. 2 таси суюқлик (Бр, Ҳг), қолганлар унсурлар — қаттиқ жисмлардир.
Хона ҳароратида (ёки унга яқин ҳароратда) 5 та металл суюқ ёки ярим суюқ ҳолатда бўлади. Чунки уларнинг эриш нуқтаси хона ҳароратига яқин ҳисобланади. Булар қуйидагилар:
Тушунчалар нисбати
„Атом“, „кимёвий унсур“ ва „оддий модда“ тушунчаларининг ҳар бири ўзига хос семантик мазмунга эга. Ушбу атамаларни фақат таълим мақсадларида қўллаш мумкин. Илмий ва амалий ишларда бу маълумотлар етарли эмас.
Жадвалда моддий обектларнинг масса-ҳажм ўлчамлари ва уларнинг ўзаро мос келиши мумкин бўлган хусусиятлари бўйича таснифи кўрсатилган, қуйидаги жадвалга қаранг[2]:
Ушбу тушунчаларни тўғри қўллай олиш ўзбек тилини билиш ва ўрганиш мавзусига асосланади.
| Кимёвий унсурнинг хусусиятлари | Оддий модданинг хусусиятлари |
|---|---|
| атом рақами нисбий атом массаси изотопик таркиби табиатда тарқалиши даврий жадвалдаги ўрни атом тузилиши ионланиш энергияси электронга яқинлик электроманфийлик оксидланиш ҳолатлари валентлик аллотропик модификациялар кимёвий белги … |
ранг бериш ҳид электр ўтказувчанлиги иссиқлик ўтказувчанлиги эрувчанлиги қаттиқлик қайнаш ҳарорати эриш ҳарорати ёпишқоқлик моляр масса оптик хусусиятлар магнит хусусиятлари кимёвий формула … |
Яна қаранг
Манбалар
- ↑ 1,0 1,1 Глинка Н. Л.. Общая химия, 24 изд., испр, Л.: Химия, 1985 — 18-19-бет.
- ↑ 2,0 2,1 Врублевский А. И.. Химия: базовый школьный курс, 3100 экз, Мн.: Юнипресс, 2009 — 11-12-бет. ИСБН 978-985-507-813-6.
Адабиётлар
- Ахметов Н. С. Умумий ва ноорганик кимё. — 4-нашр, тузатилган. — М. : Олий мактаб, „Академия“ нашриёт маркази, 2001. — 743 б. — 15 000 нусха. — ИСБН 5-06-003363-5, ИСБН 5-7695-0704-7.
- Врублевский А.И. Кимё: асосий мактаб курси. — Мн. : Унипресс, 2009. — 576 б. — 3100 нусха. — ИСБН 978-985-507-813-6.