Ongli Inson
Онгли одам (лотинча: Ҳомо сапиэнс сапиэнс [К 2] ) — приматлар қаторидаги гоминидлар оиласига мансуб Одамлар ( Ҳомо ) тури. Юқори палеолит даврининг бошида, тахминан 40 минг йил олдин, унинг диапазони деярли бутун Ер юзини қамраб олган[1]. Бошқа замонавий антропоидлардан, бир қатор анатомик хусусиятларга қо'шимча равишда, у моддий ва номоддий маданиятнинг нисбатан юқори даражада ривожланиши (шу жумладан, асбобларни ишлаб чиқариш ва улардан фойдаланиш), нутқни ифодалаш қобилияти ва юқори даражада ривожланган абстракт фикрлаш қобилияти билан ажралиб туради.[К 1] . Инсон биологик тур сифатида жисмоний антропологияни томонидан о'рганилади. Ҳозирги кунда Инсон ва инсониятни о'рганадиган асосий фанлар қуйидагилар:
- Антропология
- инсон биологияси
- Генеалогия
- Геногеография
- Тарих
- Тилшунослик
- Тиббиёт
- Психология
- Маданияцҳунослик
- Социология
- Этнография
- Этология
Қадим замонлардан то ҳозирги кунгача инсоннинг табиати ва моҳияти фалсафий ва диний мунозараларнинг асосий мавзусидир.
Тизимли позиция ва тасниф
Бир қатор ё'қолиб кетган турлар билан биргаликда Ҳомо сапиэнсни ҳосил қилади. Ҳомо сапиэнсга энг яқин турлардан бо'лган Неандерталлардан Инсон скелетнинг бир қатор хусусиятлари билан фарқ қилади (пешонанинг баландлиги, суперкилиар ёйларнинг қисқариши, чакка суягининг мастоид жараёнининг мавжудлиги, оксипитал протрусионнинг ё'қлиги - " суяк чигнон", бош суягининг конкав асоси, пастки жаг' суягида иякнинг чиқиши, "кинодонт" моларлари, яссиланган ко'крак қафаси, нисбатан узунроқ оёқ-қо'ллар ва мия ярим шарларининг нисбати). Ҳозирги вақтда неандертал геномини очиш бо'йича ишлар олиб борилмоқда, бу бизга ушбу икки тур о'ртасидаги фарқларнинг моҳиятини чуқур тушуниб етишимизга имкон беради.
20-асрнинг иккинчи ярмида бир қатор тадқиқотчилар неандерталларни ҳомо сапиэнснинг кичик тури - Ҳомо сапиэнс неандерталенсис деб ҳисоблашни таклиф қилишди. Бунга неандерталларнинг жисмоний ко'риниши, турмуш тарзи, интеллектуал қобилиятлари ва маданиятини о'рганиш асос бо'лди. Бундан ташқари, неандерталларни аксарият изланишларда замонавий инсоннинг бевосита аждодлари деб ҳисоблашган. Бироқ, одамлар ва неандерталларнинг митохондриал ДНКсини таққослаш шуни ко'рсатадики, уларнинг эволюция чизиг'ининг фарқланиши тахминан ярим миллион йил олдин содир бо'лган[2] . Ушбу танишиш замонавий одамларнинг неандерталлардан келиб чиқиши ҳақидаги гипотеза билан мос келмайди, чунки замонавий одамларнинг эволюцион чизиг'и 200 минг йил олдин ажралган. Ҳозирги вақтда ко'пчилик палеантропологлар неандерталларни Ҳомо - Ҳомо неандерталенсис га мансуб алоҳида тур деб ҳисоблашади.
2005-йилда ёши тахминан 195 минг бо'лган қолдиқлар тасвирланган ( плейстоцен ). Намуналар орасидаги анатомик фарқлар тадқиқотчиларни Ҳомо сапиэнс идалту ("Оқсоқол") нинг янги кичик турини аниқлашга ундади[3] .
2017-йилда Марокашлик тахминан. 300 минг ёшликЖебел Ирҳуднинг топилмаларини о'рганган олимлар, уни о'тиш даври хусусиятларининг мозаикаси билан ажралиб турадиган Флорисбад ( Ҳомо ҳелмеи ) да топилган бош суяги билан биргаликда Ҳомо сапиэнс синфининг дастлабки вакилларининг махсус гуруҳига киритишди[4] .
Энг қадимги Ҳомо сапиэнс бош суяги Манот 1 2008-йилда Манот карст ғорини дастлабки тадқиқ қилиш жараёнида топилган [5] . Исроилда топилган ҳомо сапиэнснинг ишончли вакилининг бош суягининг ёши 51.8±4.5 минг йилларга то'г'ри келади.[6][7]
ДНК ажратишнинг уддасидан чиқилган энг қадимги Ҳомо сапиэнс суяги тахминан 45 000 ёш эканлиги ма'лум бо'лган. Тадқиқотлар Уст-Ишим одамининг ДНКсида Денисов одамининг генетик вариантлари топилмаган ва неандертал генетик вариантлари улуши минимал эканини ко'рсатган[8][9][10].
Типлаштириш
Зоологик номенклатура нуқтаи назаридан, Ҳомо сапиэнс турининг лектотипи таниқли швед табиацҳуноси Карл Линней (1707-1778) ҳисобланади. 1758-йил 1-январда нашр этилган "Табиат тизими" нинг 10-нашрида, Линней зоологик номенклатураси учун айни шу сана бошланг'ич сифатида қабул қилинган Линней Ҳомо сапиэнс турларини ҳам, ушбу турга тегишли бир нечта гуруҳларни ҳам тасвирлаб берган. Бироқ, у о'зи тасвирлаган турлар учун ҳам, кенжа турлар учун ҳам тип намуналарини ко'рсатмаган, чунки о'ша пайтда олимлар улар тасвирлаган таксонларни типлаштириш билан шуг'улланмаган. 1959-йилгача биронта ҳам одам Ҳомо сапиэнс турининг намунаси сифатида тан олинмаган. Инглиз профессори Уилям Томас Стерн о'зининг Линнейнинг номенклатура ва таксономияга қо'шган ҳиссаси ҳақидаги мақоласида "Линнейнинг о'зи о'зининг Ҳомо сапиэнс турига мисолга айланиши керак" деб ёзган эди. Илгари илмий адабиётларда замонавий одамни таксон сифатида таснифлаш бо'йича таклифлар бо'лмаганлиги сабабли, Уилям Стерннинг нашри Карл Линнейни Ҳомо сапиэнс турларининг лектотипи ва ушбу турнинг номинатив кенжа тури сифатида белгилаш учун етарли бо'лди.[11][12] . Биринчи марта Ҳ. сапиэнснинг лектотипини тасвирлаш учун махсус уриниш кейинчалик Луи Псиҳоёс томонидан амалга оширилди - у америкалик палеонтолог Эдвард Копнинг Пенсилвания археология ва антропология музейидан олинган қолдиқларидан фойдаланиб натижаларни 1994-йилда нашр этган[13].Бироқ, бу уриниш зоологик номенклатуранинг барча қоидаларига мос келмади[12].
Тарих
Келиб чиқиш ва эволюция

ДНК кетма-кетлигини таққослаш одамларнинг энг яқин қариндошлари шимпанзенинг икки тури (умумий ва бонобо )[14][15][16] эканлигини ко'рсатади . Филогенетик чизиқ билан бо'г'лиқ бо'лган замонавий одам ( Ҳомо сапиэнс ) бошқа гоминидлардан 6-7 миллион йил олдин ( Миоценда ) ажралиб чиққан[14][17][18] . Ушбу ё'налишнинг бошқа вакиллари (асосан Аустралопитҳеcус ва Ҳомо жинсининг бир қатор турлари) бугунги кунгача сақланиб қолмаган.
Ҳомо сапиэнснинг нисбатан энг яқин аждоди Ҳомо эреcтус эди. Ҳомо эреcтуснинг бевосита авлоди ва неандерталларнинг аждоди бо'лган Ҳомо ҳеиделбергенсис замонавий одамларнинг аждоди эмас, балки латерал эволюцион насл бо'лган ко'ринади[19][20] . Ко'пгина замонавий назарияларга ко'ра Ҳомо сапиэнснинг келиб чиқиши Африкада, Ҳомо ҳеиделбергенсис эса Эвропада пайдо бо'лган.
Инсоннинг пайдо бо'лиши бир қатор муҳим анатомик ва физиологик о'згаришлар билан бог'лиқ, жумладан:
- Миянинг структив о'згаришлари
- Мия бо'шлиг'и ва миянинг кенгайиши
- Икки оёқли ҳаракатланишнинг ривожланиши
- Қо'лнинг ривожланиши
- Ҳалқум ва бош суяги суягининг тушиши
- Жаг' тишлари ҳажмининг камайиши
- Менструал сиклнинг ко'риниши
- Соч чизиг'ининг ко'п қисмини қисқариши .
Митохондриял ДНК полиморфизмларини солиштириш ва фотоалбомларни аниқлаш Ҳомо сапиэнс 200 000 йил олдин пайдо бо'лганлигини ко'рсатади (бу - барча тирик одамларнинг умумий аждоди бо'лган аёл " Митохондриал Момо Ҳаво " яшаган тахминий вақт)[21] .
Инсоннинг анатомик тузилиши бошқа приматларнинг анатомиясига о'хшайди. Энг аниқ ташқи фарқлар скелет суякларининг катталиги, мия ҳажми ва терининг туклилиги нисбати.
Мия
Инсон жуда ривожланган мияга эга. Мия массасининг тана массасига нисбати бошқа ко'плаб ҳайвонларга қараганда ко'проқ (майда қушлар[22] ва о'ргимчаксимон маймунлар[23] бундан мустасно) ва миянинг мутлақ массаси фақат филлар ва кицимонларда каттароқ. [22] . Миянинг ривожланиш даражасини орқа мия массасининг мияга нисбати билан баҳолаш мумкин. Масалан, мушукларда 1:1, итларда - 1:3, маймунларда - 1:16, одамларда - 1:50. Юқори палеолит давридаги одамларда мия замонавий одамнинг миясидан сезиларли даражада (10-12%) каттароқ эди[24] .
Одамда мувозанат ва ҳаракатларни мувофиқлаштириш учун жавоб берадиган миянинг қисмлари яхши ривожланган, бу икки оёқда юриш имконини беради.
Сезги органлари
Инсон миясининг хид билиш ҳудудлари ёмон ривожланган. Одамлар, барча приматлар сингари, стереоскопик ко'риш қобилиятига эга.
Ташқи ко'риниш

Боши катта. Юқори оёқ -қо'лларда бешта узун эгилувчан бармоқлар мавжуд бо'либ, улардан бири қолган қисмдан бир оз масофада жойлашган ва пастки оёқларда юриш пайтида мувозанатни сақлашга ёрдам берадиган бешта қисқа бармоқлар мавжуд. Юришдан ташқари, одамлар югуришга ҳам қодир, аммо ко'пчилик приматлардан фарқли о'лароқ, брахиясия қобилияти кам ривожланган. Аксариятти икки оёқда юришади. Бироқ, одамлар тик юришга қодир ягона замонавий сутемизувчилар эмас. Ибтидоий сутемизувчилар бо'лган кенгурулар ҳаракатланиш учун фақат орқа оёқларидан фойдаланадилар. Одамлар ва кенгуруларнинг анатомияси икки оёқли ҳаракатни қо'ллаб-қувватлаш учун мунтазам равишда о'згарган - бо'йиннинг орқа мушаклари бироз заифлашган, умуртқа пог'онаси тикланган, сонлар катталашган ва товон сезиларли даражада шаклланган. Ба'зи приматлар ва ярим приматлар ҳам тик юришга қодир, аммо қисқа вақт ичида. Чунки уларнинг анатомияси бунга ёрдам бермайди. Айиқлар, сурикатлар ва ба'зи кемирувчилар вақти-вақти билан ижтимоий ҳаракатларда "тик туриш" дан фойдаланадилар, аммо улар амалда бундай ҳолатда юрмайдилар.
Инсонни палеоантроплар ва архантроплардан ажратиб турадиган асосий антропологик хусусиятлари - бу баланд тонозли катта бош суяги, вертикал ко'тарилган пешонаси, супраорбитал тизмасининг ё'қлиги ва яхши ривожланган ияги.
Ко'пайиш

Бошқа ҳайвонларга нисбатан одамнинг репродуктив функцияси ва жинсий ҳаёти бир қатор хусусиятларга эга.
Жинсий этуклик 15-18 ёшда содир бо'лади[25] .
Ко'пчилик сутемизувчилардан фарқли о'лароқ, уларнинг репродуктив қобилияти эструс даврлари билан чекланган, аёлларда ҳайз ко'риш даври тахминан 28 кун давом этади, бу эса уларни йил давомида ҳомиладор бо'лишга қодир қилади. Ҳомиладорлик ойлик сиклнинг ма'лум бир даврида содир бо'лиши мумкин ( овуляция ), лекин аёлнинг бунга тайёрлигининг ташқи белгилари ё'қ. Аёллар, ҳатто ҳомиладорлик даврида ҳам жинсий фаол бо'лиши мумкин, бу сутемизувчилар учун хос бо'лмаган ва фақат приматлар орасида учрайдиган ҳолат[26] . Бироқ, репродуктив функсия ёшга қараб чекланган: аёллар о'ртача 40-50 ёшда ( менопаузанинг бошланиши билан) ко'пайиш қобилиятини ё'қотадилар.
Оддий ҳомиладорлик 40 ҳафта (9 ой) давом этади[27] . Агар бола жуда катта бо'лса (тадқиқотларга ко'ра - ултратовуш, акушерлик о'лчовлари) ва онанинг тос суяги тор бо'лса (акушерлик о'лчовлари бо'йича), оператив туг'илиш амалга оширилади - сезарен, унда туг'руқ пайтида аёлнинг қорин олд девори наркоз остида очилади ва бола кесма орқали бачадон бо'шлиг'идан чиқарилади.
Аёл киши одатда, бир вақтнинг о'зида фақат битта болани туг'ади (икки ёки ундан ортиқ бола - эгизаклар - тахминан 80 та туг'илишда бир марта содир бо'лади). Янги туг'илган чақалоқнинг вазни 3-4 кг ни ташкил қилади, мустақил ҳаракат қила олмайди. Боланинг биринчи йилларида иккала ота-она ҳам наслни парвариш қилишда иштирок этадилар: ҳеч қандай ҳайвоннинг болалари инсон боласи каби э'тибор ва г'амхо'рликни талаб қилмайди.
Психология

Инсон мияси марказий асаб тизимини мувофиқлаштиради ва периферик асаб тизимини бошқаради. Нафас олиш ва овқат ҳазм қилиш каби "пастки", беихтиёр, асосан автоном жараёнларни бошқаришдан ташқари, мия фикрлаш, ақл ва мавҳумлик каби "юқори" функциялар учун ҳам жавобгардир[28][29][30] . Ушбу когнитив жараёнлар онгни шакллантиради ва улар хатти -ҳаракатларга та'сири билан бирга психология томонидан о'рганилади.
Умуман олганда, инсон мияси юқорида айтиб о'тилган юқори фаолиятнинг энг қобилиятлиси бо'либ, бошқа ма'лум турларнинг миясидан ко'ра ко'проқ "онгли" ҳисобланади.
Онг ва фикрлаш
Одамлар ко'згуда о'зини таниб олиш учун этарли даражада о'з-о'зини англаш қобилиятига эга бо'лган нисбатан кам сонли турлардан биридир[31] . Аллақачон 18 ойлик ёшида, ко'пчилик болалар ко'згуда - бошқа биров эмас, балки боланинг о'зи унга қараб эканлигини тушуниш[32] .
Мулоқот
Одам ҳайвонот оламининг нутқ қобилиятига эга ягона вакилидир. Ко'пгина қушлар, масалан, то'тиқушлар, ономатопеяни тақлид қилиш қобилиятига эга, аммо гапириш қобилияти иккинчи сигнал тизимини талаб қилади, бу, афтидан, фақатгина одамларга хос[33] . Бир қатор тадқиқотларда маймун ва делфинларга оддий ибораларни тушуниш ёки уларни имо-ишора тилидан фойдаланиб яратишни о'ргатишга ҳаракат қилишди, аммо бундай уринишларнинг аксарият самарасиз тугади[34][35][36] .
- Манбалар
- ↑ Н.Уэйд. Неудобное наследство: Гены, расы и история человечества. Альпина Паблишер, 2018-08-10. ИСБН 978-5-00139-007-7.
- ↑ {{{заглавие}}}.
- ↑ Wилфорд Ж.Н. „Ҳомо Сапиэнс Гец а Лот Олдер ин а Неw Аналйсис оф Фоссилс“ (эн). Тҳе Неw Ёрк Тимес (2005-йил 17-феврал).
- ↑ Шаннон П. МcПҳеррон. Тҳе Аге оф тҳе Ҳомо сапиэнс фоссилс фром Жебел Ирҳоуд (Мороccо) анд тҳе оригинс оф тҳе Миддле Стоне Аге // Натуре, Жуне 8, 2017, ДОИ: 10.1038/натуре22335
- ↑ „55,000-Еар-Олд Скулл Фоссил Шедс Неw Лигҳт он Ҳуман Мигратион оут оф Африcа“. Сcиэнcе Неwс. Қаралди: 2015-йил 2-феврал.
- ↑ На пути из Африки в Европу? Новая находка в Израиле проливает свет на колонизацию сапиенсами Европейского континента
- ↑ Дробышевский С. В. Всё старше, и старше, и старше!.. Человек из Манот наш разум манит
- ↑ Геноме сеқуэнcе оф а 45,000-еар-олд модерн ҳуман фром wестерн Сибериа, Натуре
- ↑ Геном древнего обитателя Западной Сибири проливает свет на историю заселения Евразии, Элементы.ру
- ↑ Фу Қ., Ли Ҳ., Мооржани П. [эт ал.] Геноме сеқуэнcе оф а 45,000-еар-олд модерн ҳуман фром wестерн Сибериа (эн) // Натуре. — Вол. 514. — П. 445–449. — ДОИ:10.1038/натуре13810.
- ↑ Ноттон Д., Стрингер C. „Wҳо ис тҳе тйпе оф Ҳомо сапиэнс? (Кто является типовым экземпляром человека?)“ (эн). Фреқуэнтлй Аскед Қуэстионс. Интернатионал Cоммиссион он Зоологиcал Номенcлатуре. 2013-йил 19-апрелда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2017-йил 16-январ.
- ↑ 12,0 12,1 Д. А. Гапон. «Типичный» человек с позиции зоологической номенклатуры // Человек. — 2012. — № 4. — С. 106—114.
- ↑ Псиҳоёс Л., Кноэббер Ж. Ҳунтинг диносаурс. Н.Й., 1994.
- ↑ 14,0 14,1 Чен Ф-C, Ли. W-Ҳ. Геномиc Дивергенcес бетwеэн Ҳуманс анд Отҳер Ҳоминоидс анд тҳе Эффеcтиве Популатион Сизе оф тҳе Cоммон Анcестор оф Ҳуманс анд Чимпанзеэс. Ам. Ж. Ҳум. Генет., 2001, в. 68 п. 444—456
- ↑ Кумар С. эт ал. Плаcинг cонфиденcе лимиц он тҳе молеcулар аге оф тҳе ҳуман-чимпанзеэ дивергенcе. ПНАС, 2005, в. 102, п. 18842-18847
- ↑ Брунет М. эт ал. А неw ҳоминид фром тҳе Уппер Миоcене оф Чад, Cентрал Африcа. Натуре, 2002, в. 418, п. 145—151
- ↑ М. Руволо. Молеcулар Пҳйлогенй оф тҳе Ҳоминоидс: Инференcе фром Мултипле Индепендент ДНА Сеқуэнcе Дата Сец, Мол. Биол. Эвол. 14 (1997) 248—265.
- ↑ Салем А-Ҳ. эт ал. Алу элеменц анд ҳоминид пҳйлогенетиcс. ПНАС, 2003, в. 100, п. 12787-12791
- ↑ „Эуропеан Соcиэтй фор тҳе студй оф Ҳуман Эволутион (ЭСҲЕ). 5тҳ Аннуал Меэтинг. Лондон, УК: Нуcлеар ДНА сеқуэнcес фром тҳе ҳоминин. 10 — 12 Септембер, 2015.“. 2019-йил 31-майда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2019-йил 11-июл.
- ↑ Учёные: предки людей и неандертальцев разделились неожиданно рано, 18.09.2015
- ↑ Cавалли-Сфорза Л. Л., Фелдман М. W. Тҳе апплиcатион оф молеcулар генетиc аппроачес то тҳе студй оф ҳуман эволутион. Натуре генетиcс, 2003, в. 33, п. 266—275
- ↑ 22,0 22,1 С. В. Савельев. Происхождение мозга. — М. : ВЕДИ, 2005. — 368 с: ил. ИСБН 5-94624-025-0
- ↑ Альфа и Омега, Таллин, 1988
- ↑ Дробышевский С. В. „Глупеем ли мы? О причинах уменьшения мозга“. 2012-йил 5-сентябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2013-йил 19-май.
- ↑ Половое созревание. Краткая медицинская энциклопедия. М.: Советская энциклопедия, 1989.
- ↑ „Матинг ин тҳе рҳесус монкей (Маcаcа мулатта) афтер cонcептион анд иц релатионшип то оэстрадиол анд прогестероне левелс тҳроугҳоут прегнанcй“. 2013-йил 18-апрелда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2013-йил 9-апрел.
- ↑ Энциклопедия «Жизнь и здоровье женщины». Олма Медиа Гроуп — 497-бет. ИСБН 5224031834.
- ↑ Стоcклей, Cоринне; Охладе, Чрис; Wертҳеим, Жане. Тҳе Усборне иллустратед диcтионарй оф сcиэнcе, Рев. эд., Лондон: Усборне, 1999 — 302—309-бет. ИСБН 0-7460-3486-5.
- ↑ Мартин, Элизабетҳ. А диcтионарй оф сcиэнcе, 6тҳ эд., Охфорд: Охфорд Университй Пресс, 2010 — 109—110-бет. ИСБН 978-0-19-956146-9.
- ↑ Анатомия мозга, Тҳе Сеcрет Лифе оф тҳе Браин, Публиc Броадcастинг Сервиcе. Ретриэвед Април 3, 2005.
- ↑ П. Рочат. Тҳе Селф ин Инфанcй: Тҳеорй анд Ресеарч. Элсевиэр, 1995 — 4-бет. ИСБН 978-0-08-054263-8.
- ↑ Жаcк Палмер. „Cонсcиоуснесс анд тҳе Сймболиc Универсе“. 2002-йил 6-июнда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 22-июл.
- ↑ Смирнов В. М. Физиология сенсорных систем и высшая нервная деятельность: Учеб. пособие для студ. высш. учеб. заведений / В. М. Смирнов, С. М. Будылина. — 2-е изд., стереотип. — М.: Издательский центр «Академия», 2004. с.217
- ↑ Мак-Фарленд Д., Поведение животных, М.: Мир, 1988
- ↑ Фабри, Основы зоопсихологии, М.: Российское психологическое общество, 1999
- ↑ Панов, Знаки, символы, языки, М.: Знание, 1983
Манба хатоси: <реф> тагс эхист фор а гроуп намед "К", бут но cорреспондинг <референcес гроуп="К"/> таг wас фоунд
