Kontent qismiga oʻtish
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦

Oq

ZiyoSfera, erkin ensiklopediya

Оқ — энг очиқ ранг. Бу қор, бўр ва сут каби нарсаларнинг ранги. Қора рангга қарама-қарши ранг. Оқ жисмлар ёруғликнинг барча кўринадиган тўлқин узунликларини тўлиқ акс эттиради ва тарқатади. Телевизор ва компютер экранидаги оқ ранг қизил, кўк ва яшил ёруғлик аралашмасидан ҳосил бўлади.

Рамзий маъноси

Қадимги Миср ва Қадимги Римда руҳонийлар поклик рамзи сифатида оқ либос кийган, римликлар эса фуқаролик рамзи сифатида оқ тога кийган. Ўрта асрларда ва Уйғониш даврида оқ яккашох шох покликни, оқ қўзичоқ қурбонлик ва покликни англатади. Бу Франсия қиролларининг ва Россия фуқаролар уруши (1917—1922) даврида болшевикларга қарши чиққан монархистик ҳаракатнинг қироллик ранги эди. Юнон ва Рим ибодатхоналари оқ мармар билан қопланган ва ХВИИИ асрдан бошлаб неоклассик меъморчилик пайдо бўлиши билан оқ ранг янги черковлар, капитолийлар ва бошқа ҳукумат биноларининг энг кенг тарқалган рангига айланди, айниқса, Қўшма Штатларда кенг авж олган.

Европа ва Қўшма Штатлардаги сўровларга кўра, оқ ранг кўпинча мукаммаллик, яхшилик, ҳалоллик, поклик, бошланғич, янгилик, бетарафлик ва аниқлик билан боғлиқ[1]. Оқ ранг деярли барча дунё динлари учун муҳим рангдир. Рим-католик черковининг бошлиғи папа 1566-йилдан бери поклик ва қурбонлик рамзи сифатида оқ либос кийиб келади. Исломда ва Япониянинг Шинто динида оқ рангдаги кийимларни зиёратчилар ҳам кийишади. Ғарб маданиятларида ва Японияда оқ ранг тўй либослари учун энг кенг тарқалган ранг бўлиб, поклик ва бокираликни англатади[2].

Этимологияси

Оқ сўзи қадимги инглизча „ҳwīт“ давом эттиради, охир-оқибат умумий герман χwīтаз ОҲГ (ҳ)wîз ҳам акс эттирилган, "ҳвíтр ", Готҳ. ƕэиц тарзида тасвирлана бошланган. Ниҳоят, прото-ҳинд-европа тилидан *кwид- бўлиб, санскрит śвета „оқ ёки ёрқин“ ва славян свěтŭ тилларида ҳам сақланиб қолган[3]. Исландча сўз оқ „ҳвíтур“ тўғридан-тўғри ҳвíтр сўзининг қадимги Норсе шаклидан олинган. Оддий герман тилида ҳам сўз бўлган *бланказ („оқ, ёрқин“), сўнгги лотин тилидан * бланcус сифатида ўзлаштирилган, бу „оқ“ (каталан, окситан ва франсуз бланc, испан бланcў', италян бианcў') учун романтик сўзларнинг манбасини таъминлаган, Галисия-Португалия бранcў' ва бошқалар ҳисобланади. Оқнинг антоними қора рангдир.

Баъзи Европа бўлмаган тилларда оқ ранг учун жуда кўп атамалар мавжуд. Инуит тилида оқ рангнинг етти хил нуанслари учун етти хил сўз бор. Санскрит тилида ёрқин оқ, тишларнинг оқи, сандал дарахтининг оқи, куз ойининг оқи, кумушнинг оқи, сигир сутининг оқи, марвариднинг оқи, қуёш нурининг оқи ва ўзига хос сўзлар мавжуд.

Тарих ва санъат

Тарихдан олдинги давр ва қадимги тарих

Оқ ранг санъатда ишлатиладиган биринчи ранглардан бири эди. Франсиядаги Ласко ғори 18,000-17,000 йил аввал палеолит рассомлари томонидан чизилган буқалар ва бошқа ҳайвонларнинг расмларини ўз ичига олади. Палеолит рассомлари ўзларининг ёрқин ғор расмларида калсит ёки бўрдан, баъзан фон сифатида, баъзан эса кўмир ва сариқ охра билан бирга ёрқин ранг сифатида фойдаланганлар[4][5].

Қадимги Мисрда оқ ранг маъбуда Исис билан боғланган. Исис руҳонийлари фақат оқ зиғирдан тайёрланган кийимлардан кийишган ва у мумияларни ўраш учун ҳам ишлатилган[6].

Юнонистонда ва бошқа қадимги сивилизацияларда оқ ранг кўпинча она сути билан боғлиқ эди. Юнон мифологиясида бош худо Зевс нимфа Амалтеянинг сутидан озиқланган [7].

Қадимги юнонлар дунёни зулмат ва ёруғлик нуқтаи назаридан кўрган, шунинг учун оқ ранг уларга қарши асосий ранг эди. Оқсоқол Плиний ўзининг "Табиат тарихи „ асарига кўра, Апеллес (милоддан аввалги ИВ аср) ва қадимги Юнонистоннинг бошқа машҳур рассомлари ўзларининг расмларида фақат тўртта рангдан фойдаланганлар; оқ, қизил, сариқ ва қора[8][9].

Тога вирилис деб номланувчи оддий оқ тога 14-18 ёшдан ошган барча Рим фуқаролари томонидан тантанали маросимларда кийиларди. Магистрлар ва баъзи руҳонийлар кенг бинафша чизиқли тога праэтехта кийиб юришган.

Қадимги римликлар оқ учун иккита сўз бор эди; албус, тўлиқ оқ, (албинў' сўзининг манбаи); ва кандидус, ёрқинроқ оқ. Римда давлат лавозимига эга бўлишни истаган бир киши оқ тога кийиб олган, уни номзод сўзининг келиб чиқиши тога cандида деб атаган[10].

Қадимги Римда Веста маъбудасининг руҳонийлари оқ зиғир либослари, оқ палла ёки оқ рўмол кийишган ёки оқ парда тутиб юришган. Улар Римнинг муқаддас оловини ва пенатларини ҳимоя қилдилар[6].

  • Prehistoric paintings in Chauvet Cave, France (30,000 to 32,000 BC)
    Чаувет ғоридаги тарихдан олдинги расмлар (милоддан аввалги 30-32 минг йиллар)
  • Painting of the goddess Isis (1380-1385 BC). The priests of her cult wore white linen.
    Исис маъбудасининг расми (милоддан аввалги 1380-1385). Унинг руҳонийлари оқ зиғир кийган эдилар.
  • Paintings of women in white from a tomb (1448-1422 BC).
    Қабрдан оқ рангдаги аёллар расмлари (милоддан аввалги 1448-1422).
  • Statue of the chief Vestal Virgin, wearing a white palla and a white veil.
    Бош Вестал Бокира ҳайкали, оқ ёпинғич ва оқ парда кийган.

Постклассик тарих

Илк христиан черкови оқ рангнинг Рим рамзийлигини поклик, қурбонлик ва фазилат ранги сифатида қабул қилган. Бу масс пайтида руҳонийлар кийган рангга, систерсий ордени роҳиблари кийган рангга айланди ва Доминикан орденининг собиқ роҳибларидан бири бўлган Папа Пиус В даврида у папанинг ўзи кийган расмий рангга айланди.

Постклассик тарих санъати, оқ қўзичоқ инсоният номидан Масиҳнинг қурбонлигининг рамзи бўлди. Чўқинтирувчи Яҳё Исо Масиҳни дунёнинг гуноҳларини ўз зиммасига олган Худонинг қўзичоғи сифатида тасвирлаган. Оқ қўзичоқ Ўрта асрлар даврининг энг машҳур расмларидан бири, Жан ван Эйкнинг “Гент қурбонгоҳи"нинғ' маркази эди[11].

Оқ ранг ҳам ўзгаришнинг рамзий ранги эди. Авлиё Марк Хушхабари бу воқеада Исонинг кийимини „қордек оппоқ, порлоқ“ деб таърифлайди.[12]

Оқ яккашох постклассик тарих қўлёзмаларининг расмлари ва гобеленларининг умумий мавзуси эди. Бу поклик ва иноят рамзи бўлиб, уни фақат бокира инсон қўлга киритиши мумкин эди[13].

Постклассик тарих давомида рассомлар камдан кам ҳолларда рангларни аралаштирдилар; Аммо Уйғониш даврида нуфузли гуманист ва олим Леон Баттиста Алберти рассомларни ўз рангларига оқ ранг қўшиб, уларни енгилроқ, ёрқинроқ қилиш ва хушчақчақлик қўшишга ундаган[14].

Замонавий тарих

ХВИ асргача оқ рангли либослар одатда бевалар мотам ранги сифатида кийганлар. Франсия қиролларининг бевалари ХВИ асрда Анна Бриттанигача оқ либос кийишган. Кўплаб рицарлар оқ туникани қизил плаш билан бирга ҳам кийиб олган.

ХВИИИ — ХИХ асрлар

Оқ ранг барокко давридаги меъморий интерерларнинг ва айниқса ХВИИИ асрда унга эргашган рококо услубининг асосий ранги эди. Черковнинг ички қисми ҳамда черковнинг кучини, шон-шуҳратини ва бойлигини кўрсатиш учун яратилган.

Оқ ранг ҳам ХВИИИ асрда эркаклар ва аёллар учун мода рангга айланган эди. Аристократия ва юқори табақадаги эркаклар оқ париклар кийишган, аёллар эса оқ нақшли либослар кийишган.

Франсуз инқилобидан сўнг, оқ ранг (бланc cассе) Қадимги Юнонистон ва Рим либосларидан кейин моделлаштирилган аёллар костюмларидаги энг яхши мода рангга айланди. Ушбу либосларнинг дизайни жуда очиқ бўлгани сабабли, уларни кийган аёлларни ўша даврдаги франсуз эркаклари лес мервеиллеусес (ажойиб) деб аташган[15]. Император Наполеон И давридаги империя услуби Қадимги Император Римнинг консерватив либосларидан кейин моделлаштирилган. Либослар модада юқори, аммо шимолий Франсиянинг янада оғир об-ҳаво шароитларини ҳисобга олган ҳолда иссиқлиги паст эди[16].

ХИХ асрнинг америкалик рассоми Жеймс Мак Нил Уистлер (1834—1903) франсуз импрессионистлари билан бир вақтда ишлаган, мусиқа сарлавҳалари билан бир қатор расмлар яратди, унда у кайфиятни яратиш учун ранглардан фойдаланган, бастакорлар мусиқадан фойдаланган. Унинг бекаси Жоанна Хиффернандан намуна сифатида фойдаланган Оқ симфония № 1 — Оқ қиз картинаси бегуноҳлик, мўртликни ва ноаниқлик лаҳзасини тасвирлаш учун нозик ранглардан фойдаланган[17].

ХХ―ХХИ асрлар

Оқлар ҳаракати 1917-йилдаги рус инқилобидан кейин Россия фуқаролар уруши пайтида болшевикларга қарши шаклланган мухолифат эди. Ниҳоят 1921―1922-йилларда болшевиклар томонидан мағлубиятга учради ва унинг кўплаб аъзолари Европага кўчганлар.

ХИХ асрнинг охирида қўрғошин оқ ҳали ҳам энг машҳур пигмент эди; аммо 1916—1918-йилларда Норвегия ва Қўшма Штатлардаги кимё компаниялари титан оксидидан тайёрланган оқ титан ишлаб чиқаришни бошладилар. У биринчи марта ХВИИИ асрда уранни кашф этган немис кимёгари Мартин Клапротҳ томонидан аниқланган. У қўрғошин оқидан икки баравар кўп қоплама кучига эга эди ва маълум бўлган энг ёрқин оқ пигмент эди[18].

Оқ рангнинг мутлақлиги модернист рассомларга ёқди. У энг содда шаклда рус супрематист рассоми Казимир Малевич томонидан 1917-йилда ўзининг олдинги „қора квадрат“ га ҳамроҳ бўлган „оқ квадрат“ расмида ишлатилган. Бундан голландиялик модернист рассом Пиэт Мондриан ҳам фойдаланган.

Қора ва оқ ранг Ле Корбусиэр (1887—1965) каби модернист архитекторларга ҳам ёқди. Унинг айтишича, уй „яшаш учун мўлжалланган машина“ ва темир-бетон ва пўлатдан ясалган, ҳеч қандай безаксиз ва жингалаксиз „сокин ва кучли архитектура“ га чақирди[19].

Илмий тушунча (ранг фанлари)

Кўзга кирувчи ёруғлик кўзнинг барча уч турдаги рангга сезгир конус ҳужайраларини тахминан тенг миқдорда қўзғатганда, ёруғлик инсоннинг кўриш тизими томонидан оқ ранг сифатида қабул қилинади.[20]

Оқ нур

  • In the RGB color model, used to create colors on TV and computer screens, white is made by mixing red, blue and green light at full intensity.
    Телевизор ва компютер экранларида ранглар яратиш учун ишлатиладиган РГБ ранг моделида оқ ранг қизил, кўк ва яшил ёруғликни тўлиқ интенсивликда пайдо бўлади.
  • White light refracted in a prism revealing the color components.
    Призмада синган оқ ёруғлик ранг компонентларини очиб беради.

1666-йилда Исаак Нютон оқ ёруғлик бир нечта ранглардан иборат эканлигини кўрсатди, уни призмадан ўтказиб, уни қисмларга ажратиш учун, кейин уларни қайта йиғиш учун иккинчи призмадан фойдаланган.[21]

Оқ ёруғлик қуёш, юлдузлар ёки люминесцент лампалар, оқ ЛЕДлар ва чўғланма лампалар каби ерга уланган манбалар томонидан яратилиши мумкин. Рангли телевизор ёки компютер экранида оқ ранг ёруғликнинг асосий рангларини аралаштириш орқали ҳосил бўлади.

Турли хил спектрал қувват тақсимотига эга ёруғлик манбалари шунга ўхшаш ҳиссий тажрибага олиб келиши мумкинлиги ёруғликнинг визуал тизим томонидан қайта ишланиши билан боғлиқ.

Оқ ёруғлик чиқарадиган кўплаб ёруғлик манбалари деярли барча кўринадиган тўлқин узунликларида ёруғлик чиқаради (қуёш нури, турли хил ранг ҳароратидаги аккор лампалар)[22][23]. Бу кенг тарқалган фикр нотўғри тушунчадир ва дастлаб Нютон қуёш нури кўринадиган спектр бўйлаб тўлқин узунликлари бўлган ёруғликдан иборат эканлигини кашф қилганидан келиб чиқиб айтиш мумкин. „Барча ранглар“ оқ ёруғлик ҳосил қилганлиги сабабли, оқ ранг „барча ранглар“ дан иборатдир деган хулосага келсак, бу нотўғри тушунчанинг сабаби бўлиши мумкин бўлган натижани тасдиқлаш деб аталадиган кенг тарқалган мантиқий хатодир.

Ёруғлик манбаларининг спектрал тақсимотлари диапазони оқ ранг сифатида қабул қилиниши мумкин — „оқ ёруғлик“ нинг ягона, ноёб спецификацияси йўқ. Мисол учун, „оқ“ лампочкани сотиб олаётганда, 2700К, 6000К ва ҳоказо этикетли лампочкани сотиб олиш мумкин, улар жуда хилма-хил спектрал тақсимотга эга бўлган ёруғлик чиқарадилар.

Оқ буюмлар

Рангни кўриш турли хил обектларни ранги билан фарқлаш имконини беради. Буни амалга ошириш учун рангнинг доимийлиги ёруғликнинг турли хил спектрал тақсимотлари орасида ёруғлик ўзгарганда обектнинг идрок қилинган рангини нисбатан ўзгармай қолиши мумкин.

Худди шу принсип фотография ва кинематографияда қўлланади, бу ерда оқ нуқта танлаш бошқа барча ранг стимулларининг ўзгаришини аниқлайди. Оқ нуқтанинг ўзгариши ёки манипуляцияси кийим каби баъзи оптик иллузияларни очиш учун ишлатилади.

„Оқ ёруғлик“ нинг ягона, ўзига хос спецификацияси бўлмаса-да, ҳақиқатан ҳам „оқ обект“ ёки, аниқроғи, „оқ сирт“ нинг ўзига хос спецификацияси мавжуддир. Тўлиқ оқ сирт ёруғликнинг тўлқин узунлиги ёки спектрал тақсимланишидан қатъий назар, унга тушган барча ёруғликни ҳеч қандай ютмасдан диффуз тарзда акс эттиради, яъни тарқатади[24][25].

Барча тўлқин узунликларида тушган ёруғликнинг 100 % акс этиши бир хил акс эттириш шаклидир, шунинг учун оқ ранг акроматик ранг бўлиб, рангсизликни англатади[26]. Мукаммал диффузор томонидан ишлаб чиқарилган ранг стимули одатда барча ёритгичлар учун акроматик стимул деб ҳисобланади[27].

Рангнинг барқарорлигига хроматик мослашув орқали амалга ошади. Халқаро ёритиш комиссияси оқ рангни (мослаштирилган) "кўриш муҳитига мослашган кузатувчи мукаммал акроматик ва ёрқинлик омили бирлик деб баҳолайдиган ранг стимули сифатида белгилайди[28].

Табиатдаги оқ ранг хусусиятлари

Кўп миқдорда кварс ёки эрозияланган оҳактошни ўз ичига олган қумли пляжлар ҳам оқ кўринади, чунки кварс ва оҳактош қуёш нурини ўзига сингдирмасдан, акс эттиради ёки тарқатади. Тропик оқ қумли пляжлар, тўлқинлар таъсирида майдаланган денгиз чиғаноқларидан майда қумгача оқ калсий карбонатнинг юқори миқдорига эга бўлиши мумкин[29].

Довернинг Оқ қоялари ўзининг оқ рангини қуёш нурини акс эттирувчи оҳактошдан олинади.

Қор ҳаво ва майда муз кристаллари аралашмасидир. Деярли барча ёруғлик ҳаво ва сув молекулалари томонидан акс эттирилади ёки тарқалади, шунинг учун қор қуёш нурида оқ каби кўринади. Баъзан ёруғлик тарқалмасдан олдин муз кристаллари ичида айланиб, қорни порлаб тургандек кўрсатади.[30]

Қуёш нури музга кирганда, қизил спектрнинг кўпроқ ёруғлиги сўрилади, шунинг учун тарқалган ёруғлик мавимси бўлади.[31]

Булутлар ҳам худди муз каби оқ рангга эга. Улар ҳаво билан аралашган сув томчилари ёки муз кристалларидан иборат бўлиб, уларга тушган ёруғлик жуда оз миқдорда сўрилади ва ёруғликнинг кўп қисми тарқалиб, кўзга оқ рангда бўлиб кўринади. Юқоридаги бошқа булутларнинг соялари булутларни кулранг кўринишга келтиради.[32]

Асосан қишда ёки йил давомида қор қоплами бўлган кўплаб тоғлар шунга кўра номланади: Мауна Кеа Гавайи тилида оқ тоғ деган маънони англатади. Чангбай тоғлари том маънода абадий оқ тоғларни англатади, бу эса Хитой ва Корея ўртасидаги чегарани белгилайди.

  • Titanium white, made with titanium dioxide, is the brightest white paint available. It also colors most toothpaste and sunscreen.
    Титан диоксидидан тайёрланган оқ титаниум энг ёрқин оқ бўёқдир. Бундан ташқари, кўпчилик тиш пастаси ва қуёш кремига шу моддадан қўшади.
  • Zinc white is made from zinc oxide. Zinc oxide is used in paints, suntan lotion, and some foods.
    Оқ рух рух оксидидан тайёрланади. Рух оксиди бўёқларда, қуёшдан ҳимояланган лосон ва баъзи озиқ-овқатларда ишлатилади.

Бўр — оҳактошнинг бир тури бўлиб, минерал калсит ёки калсий карбонатдан иборат. У дастлаб денгиз остида кокколитофор деб аталадиган майда микроорганизмларнинг тўпламлари сифатида тўпланган. Бу модда ғор расмларида тарихдан олдинги рассомлар томонидан ишлатилган биринчи оқ пигмент сифатида қўлланган эди.

Бианcо ди Сан Гиованни — Уйғониш даврида ишлатиладиган пигмент, уни ХВ асрда рассом Cеннино Cеннини тасвирлаб берган. Калсий гидроксиди билан калсий карбонатдан тайёрланган бўрга ўхшарди. У қуритилган оҳакдан қилинган бўлиб, кукунга айлантирилган, кейин саккиз кун давомида сувда намланган, ҳар куни сув ўзгартирилган[33].

Оқ қўрғошин эрамиздан аввалги ИВ асрда ишлаб чиқарила бошланган. Жараён тасвирлаган Плиний Элдер, Витрувиус ва қадимги юнон муаллифи Теофраст томонидан қўрғошин бўлаклари сирка билан тўлдирилган алоҳида бўлинмаси бўлган сопол идишларга солинган. Ўз навбатида қозонлар сигир гўнгига яқин жавонларга тўпланган. Сирка ва сигир гўнгининг қўшилган буғлари қўрғошиннинг қўрғошин карбонатига айланишига олиб келган. Бу бир ой ёки ундан кўпроқ вақт олиши мумкин бўлган ва секинлик билан борадиган жараён эди. У ажойиб оқ рангга айланди ва асрлар давомида рассомлар томонидан ишлатилди.[34]

Оқ титан — бугунги кунда рассомлар учун энг машҳур оқ ранг берувчи моддадир; у мавжуд бўлган энг ёрқин оқ пигмент бўлиб, қўрғошин оқидан икки баравар кўп қопламага эга. У биринчи марта 1921-йилда сотувга чиқарила бошланган. У ҳозирги вақтда асосий манба бўлган брукит, анатаза, рутил ёки илменит минераллари ҳам титан диоксидидан тайёрланган. Ёрқин оқлиги туфайли у кўпчилик тиш пастаси ва қуёш креми учун ранг берувчи сифатида ишлатилади.[35]

Оқ рух — синк оксидидан тайёрланади. У оқ титанга ўхшайди, лекин унчалик шаффоф эмас. У баъзи озиқ-овқатларга уларни муҳим озуқа моддаси бўлган рух билан бойитиш учун қўшилади.[36]

Баъзи материаллар „оқдан ҳам кўра оқроқ“ кўриниши мумкин, бунга оптик оқартирувчи воситалар (ОБА) ёрдамида эришилади. Булар ултрабинафша ва бинафша минтақада ёруғликни ютадиган кимёвий бирикмалардир (одатда 340-370 нм) электромагнит спектрни ўзгартиради ва кўк минтақада ёруғликни қайта чиқаради (одатда 420-470) нм).

Оқартириш ва оқариш

Оқартириш — минг йиллар давомида қўлланадиган матоларни оқартириш жараёни. Баъзан бу шунчаки матони қуёшда қолдириш, ёрқин нурда хира бўлишдан иборат эди. ХВИИИ асрда бир қанча олимлар хлорли оқартиргичнинг навларини, жумладан, натрий гипохлорит ва калсий гипохлоритини (оқартирувчи кукун) ишлаб чиқардилар.[37] Кўпинча хлор ўз ичига олмайдиган оқартирувчи моддалар водород пероксид, натрий перкарбонат ва натрий перборат каби пероксидларга асосланган.

Оқартиргичлар хромофорларга, молекуланинг ёруғликни ўзига сингдирадиган ва матоларнинг турли хил рангларга эга бўлишига олиб келадиган қисмига ҳужум қилади. Оксидловчи оқартирувчи хромофорни ташкил этувчи кимёвий алоқаларни бузиш орқали ишлайди. Бу молекулани таркибида хромофор бўлмаган ёки кўринадиган ёруғликни ютмайдиган хромофорни ўз ичига олган бошқа моддага айлантиради.[38]

Қуёш нурлари шунга ўхшаш жараён орқали оқартирувчи сифатида ишлайди. Ёруғликнинг юқори энергияли фотонлари, кўпинча бинафша ёки ултрабинафша диапазонда, хромофордаги боғланишларни бузиши мумкин.[39]

Баъзи ювиш воситалари таркибида люминесцент кимёвий моддалар мавжуд бўлиб, мато ва буюмлар оқдан ҳам кўра оқроқ кўрина бошлайди[40].

Табиатда

Астрономияда

Ҳуббле космик телескопи томонидан олинган Сириус А ва Сириус Б сурати. Сириус Б, оқ митти, анча ёрқинроқ Сириус А нинг пастки чап томонидаги заиф ёруғлик чизиғи.

Оқ митти юлдуз — бу асосан электрон дегенератив моддадан ташкил топган юлдуз қолдиғи. Улар жуда зич; оқ митти юлдузнинг массаси Қуёшникига, ҳажми эса Ерникига қиёсланади. Унинг заиф ёрқинлиги сақланадиган иссиқлик энергиясининг эмиссиясидан келиб чиқади. Оқ митти юлдуз ҳосил бўлганда жуда иссиқ бўлади, лекин унинг энергия манбаи бўлмагани учун у аста-секин энергиясини чиқариб юборади ва совийди. Жуда узоқ вақт давомида оқ митти юлдуз паст ҳароратгача совийди, у энди сезиларли иссиқлик ёки ёруғлик чиқармайди ва у совуқ қора митти юлдуз бўлиб қолади.[41] Бироқ, ҳеч бир оқ митти юлдуз коинот давридан (тахминан 13,8) катта бўлиши мумкин эмас, миллиард йил),[42] ҳатто энг қадимги оқ митти юлдузлар ҳамон бир неча минг келвин ҳароратда нурланишади ва ҳали қора миттилар мавжуд эмас деб тахмин қилинмаган.

Биология

Оқ ҳайвонлар қишда ўз рангларини ҳимоя шакли сифатида фойдаланадилар. Пингвинлар каби ҳайвонларнинг қоринлари оқ рангда, яъни бу ҳам ҳимоя ранги сифатидадир.

  • The dove is an international symbol of peace.
    Оқ кабутар тинчликнинг халқаро рамзидир.
  • The ermine, or stoat. Once considered the most noble of animals because it would rather die than dirty its fur.
    Эрмин. Бир вақтлар ҳайвонларнинг энг олийжаноби ҳисобланган, чунки у мўйнасини ифлос қилгандан кўра ўлишни афзал кўрарди.
  • The Beluga whale lives in Arctic and sub-arctic waters, where its color is an effective camouflage
    Белуга кити Арктика ва субарктика сувларида яшайди, бу ерда унинг ранги камуфляж ҳисобланади.

Дин ва маданият

Оқ ранг динлар ва маданиятларда муҳим рамзий ранг бўлиб, одатда бу поклик билан боғлиқдир.

Рим-католик черковида оқ ранг Исо Масиҳ, айбсизлик ва қурбонликни билдиради. Ўрта асрлардан бери руҳонийлар Масиҳнинг ҳаётидаги воқеалар билан боғлиқ бўлган кўплаб муҳим маросимларда ва диний хизматларда оқ кассоқ кийишади. Оқ рангни руҳонийлар Рождествода, Пасха байрамида ва Масиҳнинг ҳаётининг бошқа воқеалари билан боғлиқ байрамларда, масалан, Корпус Кристи якшанбаси ва Тринитй якшанбасида ҳам кийишади. Шунингдек, руҳонийларни тайинлаш ва янги эпископларни ўрнатиш каби бошқа махсус ҳолатларда кийилади. Черков иэрархиясида ранг қанчалик енгил бўлса, унвон шунчалик юқори бўлади. Оддий руҳонийлар қора кийим кийишади; епископлар бинафша рангда, кардиналлар қизил рангда ва черков ташқарисида фақат Рим папаси оқ либос кияди.[43] Ўрта асрларда папалар вақти-вақти билан оқ либос кийиб юришган, лекин одатда қизил кийим кийганлар. Рим папалари Доминикан ордени аъзоси бўлган Папа Пий В амалиётни бошлаган 1566-йилдан бери мунтазам равишда оқ кийим кийишади. Оқ — Доминикан орденининг ранги ҳисобланади.

Исо Масиҳнинг охирги замон авлиёлари черковида оқ ранг поклик, айбсизлик рамзи сифатида, айниқса сувга чўқинтириш[44] ва маъбад маросимлари каби диний маросимларда қўлланади.[45] Маъбаддаги маросимларда эркаклар ва аёллар оқ кийим киядилар.[46][47]

Исломда Маккага ҳаж ёки эҳром зиёрати (Ҳаж) пайтида оқ кийим кийилади. Эҳром кийими деб аталадиган эркаклар кийимлари кўпинча иккита оқ чойшабдан (одатда сочиқсифат материалидан) иборат. Тепаси (рида) гавдага ўралади ва пастки қисми (изор) камар билан маҳкамланади; қўшимча равишда бир жуфт сандал ҳам кийилади. Аёллар кийимлари сезиларли даражада фарқ қилади. Минтақавий ва диний таъсирларни акс эттиради. Эҳром кийими одатда Ислом тақвимининг охирги ойи Зулҳижжада кийилади.

Оқ ранг Исломда диний ва сиёсий рамз сифатида узоқ тарихга эга бўлиб, у анъанага кўра Муҳаммад пайғамбар мансуб бўлган Қурайш қабиласига тегишли оқ байроқдан бошланади. Умавийлар сулоласи ҳам ўзининг асосчиси Муовия И нинг шахсий байроғига амал қилган ҳолда оқ рангни сулолавий ранг сифатида фойдаланган бўлса, шиа фотимийлари ҳам ранги қора бўлган сунний Аббосий халифалигига қаршилигини таъкидлаш учун оқ рангни танлаган эди.[48]

Яҳудийларда, Ём Киппур маросимларида, покланиш маросимида, раввинлар, жамоат аъзолари каби, Худо ва Унинг пайғамбарлари алоқа қилганда оқ либос кийишади.

Японларнинг анъанавий Шинто динида оқ шағал ёки тошлар майдони нива деб аталадиган муқаддас жойни белгилайди. Бу жойлар ками, осмондан тушган ёки денгиздан ўтиб кетган руҳларга бағишланган эди.

Исо Масиҳнинг Охирги замон авлиёлари черкови (ЛДС черкови ёки Мормон номи билан ҳам танилган) ибодатхоналарида оқ либослар расмий равишда бағишланганидан кейин кийилади.[49]

Булутлар оқ рангда ифодаланиш ҳодисаси ғарб маданияти билан чегараланмайди; Ёруба динида, Ифá анъанасида Ориша Обатала оқ ранг билан ифодаланади. Обатала хотиржамлик, ахлоқ, қарилик ва покликни билдиради.

Теософияда Буюк Оқ Биродарлик деб аталадиган худолар оқ аураларга эга эканлиги айтилади.[50]

Баъзи Осиё ва славян маданиятларида оқ ранг ўлимни ифодаловчи ранг ҳисобланади.[51] Мамлакатнинг катта қисмини қамраб олган жонсиз чўлни ифодалаган; қора ранг ҳаётнинг ранги деб ҳисобланган, у Нил дарёсининг сув босиши натижасида ҳосил бўлган лой билан қопланган унумдор ерларни ифодалаган ва мамлакатга ўз номини берган (Кемет ёки „қора ер“).

Хитой, Корея ва бошқа баъзи Осиё мамлакатларида оқ, аниқроғи, оқиш ранг мотам ва дафн маросимларининг рангидир.[52]

Марҳумнинг умрининг ҳар йили учун бир донадан сўнмаган оҳак солинган майда қоплар жасад атрофига кейинги дунёда ҳаромликдан ҳимоя қилиш учун қўйилади ва танага оқ қоғоз гуллар қўйилади[53]

Хитой ва бошқа Осиё мамлакатларида оқ ранг реэнкарнасён ранги бўлиб, ўлим дунёдан умрбод ажралиш эмаслигини кўрсатиб беради.[54]

Хитойда оқ ранг эркак билан боғлиқ, масалан, яккашох ва йўлбарс билан; ҳайвоннинг мўйнаси билан; ғарб йўналиши билан; металл элемент билан; ва куз фасли билан.[55]

Японияда зиёратчилар покланиш ва муқаддас дарёларда чўмилиш маросимларида ҳам оқ либосларини кийишади. Тоғларда зиёратчилар поклик рамзи сифатида бўялмаган жут либосларини кийишади. Оқ кимоно кўпинча марҳум билан бирга бошқа дунёга саёҳат қилиш учун қутига солинади, чунки оқ ранг баъзан ўлимни ҳам англатади.[56] Кооден, қора ва оқ ленталар билан боғланган ҳамда оқ қоғозга ўралган бўлиб, мазмуни бошқа дунёнинг ифлосликларидан ҳимоя қилади.[57]

Ҳиндистонда бу поклик, илоҳийлик, ажралиш ва хотиржамлик рангидир. Ҳинд тилида Сwета оқ деган маънони англатади.

Тибет буддизмида оқ либослар монастир ламалари учун ажратилган.

Сиёсий ҳаракатлар

Оқ ранг кўпинча монархизм билан боғлиқ. Ассоциация дастлаб Франсиянинг Бурбонлар сулоласининг оқ байроғидан келиб чиққан. Оқ франсуз инқилобига қарши қироллик қўзғолонларининг байроғига айланди (Вендеэдаги қўзғолон).

1922-йилда Флоридада оқ супрематист нафрат гуруҳи Ку Клух Клан томонидан ёқиб юборилган хоч

Идиомалар ва иборалар

  • Бирор нарсани оқлаш — ёқимсиз ҳақиқатни яшириш.
  • Оқ ёлғон — хушмуомалалик туфайли айтилган бегуноҳ ёлғон.
  • Оқ шовқин — бу товушнинг барча частоталарининг бирлаштирилган шовқини. У кирувчи шовқинларни ёпиш учун ишлатилади.
  • Молиядаги оқ рицар — бу компанияни душманлик билан босиб олишдан қутқариш учун қадам қўядиган дўстона инвестор.
  • Оқ халатлилар — фабрикаларда ёки устахоналарда қўллари билан ишлайдиган кўк рангли ишчилардан фарқли ўлароқ, офисларда ишлайдиганлар.
  • Оқ қоғоз — бу мутахассислар гуруҳининг асосий масала бўйича ваколатли ҳисоботи; сиёсатни тавсифловчи ҳукумат ҳисоботи; ёки мақсади саноат мижозларини ўргатиш бўлган қисқа рисола. Қоғозни оқ билан боғлаш тоза фактлар ва холис маълумотни англатиши мумкин.
  • Оқ туклар қўрқоқликнинг рамзи ҳисобланади, айниқса Британияда.[60] Бу хўроз жангидан келиб чиққан ва думида оқ пат кийган хўроз камбағал жангчи бўлиши мумкин деган ишончдан келиб чиққан. Биринчи жаҳон уруши бошида Англиядаги аёллар Британия Қуролли Кучлари сафига қўшилмаган эркакларга оқ патларни беришга даъват этилган.
  • АҚШда оқ пояфзал фирмаси эски, консерватив фирма бўлиб, одатда банк иши ёки ҳуқуқ каби соҳаларда. Бу ибора узоқ вақтдан бери Ивй Леагуэ коллежларида машҳур бўлган „оқ пуллар“, тўрли замш ёки қизил тагликли теридан тикилган поябзаллардан олинган.[61]
  • Россияда зодагонлар баъзан оқ суяк (белая кост, белая костъ), оддий одамлар қора суяк сифатида тасвирланган.[62]

Тўйлар

Оқ ранг узоқ вақтдан бери қироллик тўйларида келинлар томонидан кийиладиган анъанавий ранг бўлиб келган, аммо оддий одамлар учун оқ тўй либоси ХИХ асрда пайдо бўлган. Бу вақтгача кўпчилик келинлар ҳар қандай рангдаги энг яхши кийимларини кийишган.[63] 1840-йилда қиролича Викториянинг оқ дантелли тўй либоси Европа ва Америкадаги тўй либосларининг ранги ва модасига бугунги кунгача катта таъсир кўрсатди.

Тозалик

Оқ ранг тозалик билан энг кўп боғлиқдир. Совутгичлар ва идиш-товоқлар, ҳожатхоналар ва лаваболар, чойшаблар ва сочиқлар каби тоза бўлиши керак нарсалар анъанавий равишда оқ рангда бўлади. Оқ ранг шифокорлар, ҳамширалар, олимлар ва лаборантларнинг асосий рангги ҳисобланади, аммо бугунги кунда оч кўк ёки яшил ранглар ҳам ишлатилади. Оқ ранг, шунингдек, ошпазлар, новвойлар ва қассоблар томонидан энг кўп кийиладиган ранг ва франсуз ресторанларида официантларнинг апронлари рангидир.[64]

Арвоҳлар, фантомлар ва Апокалипсиснинг тўртта отлиқларидан иккитаси

Оқ кийимдаги аёл, Европадаги арвоҳ ҳикояларидаги таниш шахс
Инжилдаги Апокалипсиснинг тўрт отлиқи . Фатҳ, камон билан, оқ от минади. Ўлим оч ёки оч яшил отга минади (Виктор Васнецовнинг расми, 1887).

Оқ ранг арвоҳлар ва хаёлотлар билан боғлиқ. Илгари ўликлар анъанавий равишда оқ кафан билан дафн этилган. Арвоҳлар турли сабабларга кўра дам ололмайдиган, жаннатга кира олмайдиган, шу сабабли ер юзида оппоқ кафанларда юрадиган ўликларнинг руҳлари дейилади. Оқ ранг ҳам ўлимнинг рангпарлиги билан боғлиқ.[65]

Қора рангга қарама-қарши

Таоизмда оқ ранг коинотнинг иккита бир-бирини тўлдирувчи табиатидан бири бўлган янғ' ёки эркак энергиясини ифодалайди.

Қора ва оқ кўпинча ёруғлик ва зулмат, кун ва тун, эркак ва аёл, яхшилик ва ёмонлик ўртасидаги контрастни ифодалайди.

Таоизмда коинотнинг иккита бир-бирини тўлдирувчи табиати, йин ва янг кўпинча қора ва оқ рангда ифодаланади, го ва шахмат каби қадимий стратегия ўйинлари икки томонни ифодалаш учун оқ ва қора ранглардан фойдаланади.

Оқ байроқ

Оқ байроқ узоқ вақтдан бери таслим бўлиш ёки сулҳ сўровини ифодалаш учун ишлатилган. У ХВ асрда, Франсия ва Англия ўртасидаги Юз йиллик уруш пайтида, кўп рангли байроқлар, шунингдек, ўқотар қуроллар Европа қўшинлари томонидан умумий фойдаланишга кирган пайтда пайдо бўлган деб ишонилади. Оқ байроқ 1949-йилги Женева конвенсияси томонидан ҳарбий ҳаракатларни тўхтатиш талаби сифатида расман тан олинган.[66]

Ҳаволалар

  • Ранг реализми
  • Ранглар рўйхати
  • Оқ рангнинг хилма-хиллигиолалар

Манбалар

  1. ↑ Эва Ҳеллер (2000), Псйчологиэ де ла cоулеур — эффец эц сймболиқуэс, пп. 130-46
  2. ↑ Эва Ҳеллер (2000), Псйчологиэ де ла cоулеур — эффец эц сймболиқуэс, п. 137
  3. ↑ Мах Васмер, Этимологический словар русского язика, т. ИИИ, Москва 1971, 575-76.
  4. ↑ Мичел Пастоуреау (2005), Ле петит ливре дес cоулеурс, п. 47
  5. ↑ „Пигменц тҳроугҳ тҳе Агес – Преҳисторй“. 2018-йил 3-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 30-декабр 2016-йил.
  6. ↑ 6,0 6,1 Анне Варичон (2000), Cоулеурс — пигменц эт теинтурес данс лес маинс дес пеуплес, п. 16.
  7. ↑ Анне Варичон (2000), Cоулеурс — пигменц эт теинтурес данс лес маинс дес пеуплес, п. 21.
  8. ↑ Жоҳн Гаге (1993) Cолор анд Cултуре, п. 29.
  9. ↑ Кассиа Ст. Cлаир (2016) Тҳе Сеcрет Ливес оф Cолор, п. 43-44
  10. ↑ Wебстер’с Неw Wорлд Диcтионарй оф тҳе Америcан Лангуаге, (1964)
  11. ↑ Стефано Зуффи (2012), Cолор ин Арт, пп. 224-25.
  12. ↑ Стефано Зуффи (2012), Cолор ин Арт, пп. 226-27.
  13. ↑ Стефано Зуффи, Cолор ин Арт, пп. 232-33.
  14. ↑ Жоҳн Гаге, (1993), Cолор анд Cултуре, пп. 117-19.
  15. ↑ Чрониқуэ дес мéтрополес:Парис, п. 83, публ. Даргауд 2003
  16. ↑ Роберц, Андреw, Наполеон — А Лифе, (2014), Викинг Пресс, ИСБН 978-0-670-02532-9, пп. 723-24
  17. ↑ Стефано Зуффи (2012), Cолор ин Арт, п. 260.
  18. ↑ Пҳилип Балл (2001), Бригҳт Эартҳ, Арт анд тҳе Инвентион оф Cолоур, пп. 484-85.
  19. ↑ Ле Cорбусиэр. Тоwард ан Арчитеcтуре. Транслатед бй Жоҳн Гоодман. Лос Ангелес: Геттй Ресеарч Институте, 2007
  20. ↑ Wйсзеcки & Стилес. Cолор Сcиэнcе, Сеcонд — 506-бет. 
  21. ↑ Кассиа Ст. Cлаир (2016) Тҳе Сеcрет Ливес оф Cолор, п. 17
  22. ↑ „Cолоурс оф лигҳт“. Сcиэнcе Леарнинг Ҳуб. 2016-йил 20-ноябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 4-апрел 2015-йил.
  23. ↑ „Cолор: Wҳите Лигҳт, Рефлеcтион & Абсорптион“. студй.cом. Қаралди: 4-апрел 2015-йил.
  24. ↑ Програм оф Cолор Сcиэнcе / Мунселл Cолор Сcиэнcе Лабораторй, Рочестер Институте оф Течнологй, Cомплете Cолор ФАҚ. „А перфеcт миррор рефлеcц алл оф тҳе лигҳт тҳат стрикес ит… А перфеcт wҳите алсо рефлеcц алл тҳе лигҳт инcидент он ит, бут рефлеcц тҳат лигҳт диффуселй. Ин отҳер wордс, тҳе wҳите сcаттерс тҳе инcидент лигҳт ин алл диреcтионс.“
  25. ↑ Ан Интродуcтион то Аппеаранcе Аналйсис, Ричард W. Ҳаролд, ин ГАТФWорлд, тҳе магазине оф тҳе Грапҳиc Арц Течниcал Фоундатион, СС Нумбер 84. „Тҳе тйпиcал референcе ис а wҳите стандард тҳат ҳас беэн cалибратед релативе то тҳе перфеcт wҳите рефлеcтинг диффусер (100 % рефлеcтанcе ат алл wавеленгтҳс).“
  26. ↑ „17-11 ачроматиc cолор“. Интернатионал Cоммиссион он Иллуминатион (CИЭ) (2014). — „ин тҳе перcептуал сенсе: перcеивед cолоур девоид оф ҳуэ“. 4-феврал 2020-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 8-октабр 2017-йил.
  27. ↑ „17-12 ачроматиc стимулус“. Интернатионал Cоммиссион он Иллуминатион (CИЭ) (2014). 3-феврал 2020-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 8-октабр 2017-йил.
  28. ↑ „17-1427 wҳите, адаптед“. Интернатионал Cоммиссион он Иллуминатион (CИЭ) (2014). 17-июл 2018-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 4-апрел 2015-йил.
  29. ↑ „Сcиэнcе оф суммер — wҳере доэс беач санд cоме фром?“ Ливесcиэнcе.cом
  30. ↑ „Wҳй Сноw ис Wҳите (Эвен Тҳоугҳ Wатер ис Cлеар)“. 2016-йил 17-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 30-декабр 2016-йил.
  31. ↑ Сурвей. „УСГС Глаcиэр Студиэс“. Қаралди: 30-декабр 2016-йил.
  32. ↑ „Wҳй Аре Cлоудс Wҳите?“. 6-сентабр 2014-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 30-декабр 2016-йил.
  33. ↑ „Пигменц тҳроугҳ тҳе Агес – Овервиэw – Лиме wҳите“. 2018-йил 2-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 30-декабр 2016-йил.
  34. ↑ Пҳилип Балл (2000), Бригҳт Эартҳ, Арт анд тҳе Инвентион оф Cолоур, п. 99.
  35. ↑ „Пигменц тҳроугҳ тҳе Агес – Овервиэw – Титаниум wҳите“. 2018-йил 14-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 30-декабр 2016-йил.
  36. ↑ Бурдоcк, Георге А.. Энcйcлопедиа оф Фоод анд Cолор Аддитивес (инглизча). CРC Пресс, 1997 — 2991-бет. ИСБН 9780849394140. 
  37. ↑ "Блеачинг". Энcйcлопæдиа Британниcаҳ (9тҳ Эдитион (1875) анд 10тҳ Эдитион (1902) нашри). ҳттп://www.1902энcйcлопедиа.cом/Б/БЛЕ/блеачинг.ҳтмл. Қаралди: 2 Май 2012. 
  38. ↑ Фиэлд, Симон Қ. „Ингредиэнц – Блеач“. Сcиэнcе Тойс (2006). Қаралди: 2-март 2006-йил.
  39. ↑ Блоомфиэлд, Лоуис А. „Сунлигҳт“. Ҳоw Тҳингс Wорк (2006). 11-май 2013-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 23-феврал 2012-йил.
  40. ↑ Эва Ҳеллер (2000), Псйчологиэ де ла cоулеур, эффец эт сймболиқуэс, п. 144
  41. ↑ Ричмонд. „Лате стагес оф эволутион фор лоw-масс старс“. Леcтуре нотес, Пҳйсиcс 230. Рочестер Институте оф Течнологй. Қаралди: 3-май 2007-йил.
  42. ↑ „Cосмиc Детеcтивес“. Тҳе Эуропеан Спаcе Агенcй (ЭСА) (2-апрел 2013-йил). Қаралди: 26-апрел 2013-йил.
  43. ↑ Эва Ҳеллер (2000). Псйчологиэ де ла cоулеур, эффец эт сймболиқуэс, п. 132.
  44. ↑ „Чаптер 15: Тҳе Cовенант оф Баптисм“. Доcтринес оф тҳе Госпел Теачер Мануал. Тҳе Чурч оф Жесус Чрист оф Латтер-дай Саинц. 2021-йил 16-декабрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 16-декабр 2021-йил.
  45. ↑ „Препаринг то Энтер тҳе Ҳолй Темпле“. Препаринг то Энтер тҳе Ҳолй Темпле. Тҳе Чурч оф Жесус Чрист оф Латтер-дай Саинц. 2021-йил 16-декабрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 16-декабр 2021-йил.
  46. ↑ „Лессон 5: Леарнинг фром тҳе Лорд тҳроугҳ Сймболс“. Эндоwед фром он Ҳигҳ: Темпле Препаратион Семинар Теачер’с Мануал. Тҳе Чурч оф Жесус Чрист оф Латтер-дай Саинц. 2021-йил 16-декабрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 16-декабр 2021-йил.
  47. ↑ „Wҳй Сймболс?“. Энсигн. Тҳе Чурч оф Жесус Чрист оф Латтер-дай Саинц (2007-йил феврал). 2021-йил 16-декабрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 16-декабр 2021-йил.
  48. ↑ Ҳатҳаwай, Жане. А Тале оф Тwо Фаcтионс: Мйтҳ, Меморй, анд Идентитй ин Оттоман Эгйпт анд Емен. СУНЙ Пресс, 2012 — 96–97-бет. ИСБН 978-0-7914-8610-8. 
  49. ↑ Wҳален, Wиллиам Ж. Тҳе Латтер Дай Саинц ин тҳе Модерн Дай Wорлд 1962
  50. ↑ Пропҳет, Элизабетҳ Cларе Тҳе Греат Wҳите Бротҳерҳоод ин тҳе Cултуре, Ҳисторй анд Религион оф Америcа Суммит Университй Пресс, 1975
  51. ↑ Дрейфусс, Ҳенрй. Сймбол Соурcебоок: Ан Аутҳоритативе Гуиде то Интернатионал Грапҳиc Сймболс. 
  52. ↑ Ҳеллер, Эва, Псйчологиэ де ла cоулеур, эффец эт сймболиқуэс, Пйрамйд. пп. 136-37
  53. ↑ Анне Варичон, (2000), Cоулеурс — пигменц эт теинтурес данс лес маинс дес пеуплес, п. 33.
  54. ↑ Эва Ҳеллер (2000), Псйчологиэ де ла Cоулеур — эффец эт сймболиқуэс, п. 136.
  55. ↑ Эва Ҳеллер (2000), Псйчологиэ де ла Cоулеур — эффец эт сймболиқуэс, п. 84.
  56. ↑ „Жапанесе Фунерал“. 2018-йил 14-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 30-декабр 2016-йил.
  57. ↑ „Жапанесе Фунерал Cустомс“. 2018-йил 29-июлда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 30-декабр 2016-йил.
  58. ↑ „Флаг Cоде оф Индиа“. Министрй оф Ҳоме Аффаирс (Индиа). 2013-йил 21-январда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2014-йил 22-март.
  59. ↑ [1] (Wайбаcк Мачине сайтида 21 Май 2016 санасида архивланган), Таоисеач.гов.иэ, 2007. Ретриэвед 22 Марч 2014.
  60. ↑ „Wҳите Феатҳер“. Этймонлине.cом. Қаралди: 6-июн 2012-йил.
  61. ↑ Сафире, Wиллиам. „Он Лангуаге; Гимме тҳе Ол' Wҳите Шоэ“. Тҳе Неw Ёрк Тимес (9-ноябр 1997-йил).
  62. ↑ Смитҳ, Доуглас. Формер Пеопле: Тҳе Финал Дайс оф тҳе Руссиан Аристоcраcй. Маcмиллан, 2 Оcтобер 2012. ИСБН 978-1-4668-2775-2. 
  63. ↑ Эва Ҳеллер (2000), Псйчологиэ де ла cоулеур — эффец эт сймболиқуэс, пп. 144-48
  64. ↑ Эва Ҳеллер (2000), Псйчологиэ де ла cоулеур — эффец эт сймболиқуэс, пп. 135-36.
  65. ↑ Эва Ҳеллер (2000), Псйчологиэ де ла cоулеур — эффец эт сймболиқуэс, п. 137.
  66. ↑ Стефано Зуффи (2012), Cолор ин Арт, п. 256. 
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/19914441" dan olindi