Originallik
Оригиналлик (асллик, ўзига хослик) — яратилган ёки ихтиро қилинган асарларнинг улардан нусха кўчириш, клонлаш, сохталаштириш ёки улардан сезиларли даражада ҳосила олиш натижасида яратилган бошқа ишлардан ажратиб турувчи жиҳати ҳисобланади. Айрим олимларнинг фикрига кўра, оригиналлик ҳақидаги замонавий тушунча романтизм оқими билан боғлиқ бўлиб[1], бу кўпинча „романтик оригиналлик“ деб аталади[2][3][4]. Бироқ, „оригиналлик“ тушунчасининг амалий мезон сифатида қанчалик тўғри экани шубҳа остига олинган. Масалан, „ҳосила асар“ ҳамда „илҳомланиш“ ёки „анъаналарга таяниш“ тушунчалари ўртасида аниқ чегара мавжуд эмас.
Оригиналлик тушунчаси ҳам маданий, ҳам тарихий жиҳатдан ўзгарувчан. Масалан, бирон бир нашр этилган матнни муаллифини кўрсатмасдан такрорлаш бир маданиятда плагиат деб ҳисобланса, бошқа бир маданиятда ҳурмат ва эҳтиром белгиси сифатида қабул қилиниши мумкин. Шакеспеаре яшаган даврда улуғвор мумтоз асарларга ўхшашлик юқори баҳоланган ва Шакеспеаренинг ўзи ҳам „асоссиз янгиликлар киритиш“дан қочган[5][6][7]. Ғарб маданиятида оригиналик тушунчасининг идеал даражасига кўтарилиши фақатгина ХВИИИ асрнинг бошларига келибгина юз берди[5][8].
Ҳуқуқ соҳасида оригиналлик
Ҳуқуқшуносликда оригиналик интеллектуал мулк соҳасидаги муҳим ҳуқуқий тушунчага айланди; бу ерда ижодкорлик ва ихтирочилик асарларни ҳимоя қилинадиган ёки муаллифлик ҳуқуқи обекти бўла оладиган шаклда намоён этади. Ҳозирги кунда 181 та давлат ва шаҳар-давлатлар томонидан қабул қилинган „Адабий ва бадиий асарларни муҳофаза қилиш тўғрисида“ги Берн конвенсиясига (1886-йил) кўра, „оригинал асар“ муаллифга мутлақ ҳуқуқларни тақдим этади; ижодий асарларни ҳимоя қилиш уларга даъво қилиниши ёки эълон қилинишидан қатъи назар, яратилган пайтдан бошлаб автоматик равишда кучга киради.
АҚШнинг патент ҳуқуқида фақатгина оригинал ихтироларгина муҳофаза обекти бўлиши мумкин. Патент олиш учун тақдим этилган ихтиролар оригинал бўлишидан ташқари, амалий жиҳатдан фойдали ва барчага маълум ечим бўлмаган бўлиши ҳам шарт.
АҚШда муаллифлик ҳуқуқи тўғрисидаги қонунчиликка кўра, муаллифлик ҳуқуқи фақатгина оригинал муаллифлик асарларини ҳимоя қилади ва бу хусусият тарихий ҳамда ҳуқуқий жиҳатдан „ижодкорлик“ тушунчаси билан боғлиқдир. Асар муаллифлик ҳуқуқи обекти сифатида тан олиниши учун оригиналик талабидан ўтиши лозим[9]. Бошқа мамлакатларда ҳам асарни муҳофаза қилиш кўпинча шунга ўхшаш шартлар билан боғлиқ бўлади.
Буюк Британиянинг интеллектуал мулк ҳуқуқида бирон бир асар асосида яратилган „ҳосила асар“ ҳам оригиналликни намоён эта олиши мумкин ва муаллифлик ҳуқуқига риоя қилиниши учун у буни албатта исботлаши шарт.
Илм-фан соҳасида оригиналлик
Бирламчи манба ҳисобланган илмий адабиётлар ўз ичига оригинал тадқиқотларни қамраб олиши шарт, ҳатто шарҳловчи мақолалар ҳам оригинал таҳлил ёки талқинларни ўз ичига олади[10].
Ғоялар ва ижодий асарларнинг оригиналлиги
Оригинал ғоя — бу аввал бошқа бирор киши томонидан ўйлаб топилмаган ғоя. Баъзида икки ёки ундан ортиқ киши бир-биридан мустақил равишда бир хил ғояга келиши ҳам мумкин. Оригиналлик одатда тасаввур бойлиги ва ижодкорлик каби хусусиятлар билан боғланади.
Оригиналликни баҳолаш нафақат ижодий асарнинг ўзига, балки ўша давр контекстига, яъни замон руҳига ҳам боғлиқдир. Классик мусиқанинг 15 618 та мусиқий мавзуси оригиналлиги бўйича ўтказилган тадқиқотда обектив хусусиятлар ва замон руҳининг асар оммавийлашувига таъсири ўрганилди. Мусиқий мавзунинг ўз давридаги замонавий асарларга нисбатан ўзига хослиги (замон руҳи), шунингдек, унинг „мутлақ“ оригиналлиги ҳам асарнинг оммалашишига бир хил даражада таъсир кўрсатган[11]. Шунга ўхшаш тарзда, обектив белгилар ва даврий контекст лингвистик оригиналликни баҳолашга ҳам ўз таъсирини кўрсатган[12].
Яна қаранг
Манбалар
- ↑ Грегорй (1997) пп. 12-13 қуоте:
Модернист cонcерн wитҳ иссуэс оф оригиналитй девелопс оут оф модернисм'с релатион то романтиcисм, тҳе романтиcс ҳавинг инвентед тҳе нотион оф оригиналитй ас wе кноw ит.
- ↑ Смитҳ (1924)
- ↑ Wатерҳоусе (1926)
- ↑ Маcфарлане (2007)
- ↑ 5,0 5,1 Лйнч, Жаcк (2002) Тҳе Перфеcтлй Аccептабле Праcтиcе оф Литерарй Тҳефт: Плагиарисм, Cопйригҳт, анд тҳе Эигҳтеэнтҳ Cентурй, ин Cолониал Wиллиамсбург: Тҳе Жоурнал оф тҳе Cолониал Wиллиамсбург Фоундатион 24, но. 4 (Wинтер 2002–3), пп. 51–54. Алсо аваилабле онлине синcе 2006 ат Wритинг Wорлд.
- ↑ Роял Шакеспеаре Cомпанй (2007) Тҳе РСC Шакеспеаре - Wиллиам Шакеспеаре Cомплете Wоркс, Интродуcтион то тҳе Cомедй оф Эррорс, п. 215 қуоте:
wҳиле wе апплауд дифференcе, Шакеспеаре'с фирст аудиэнcес фовоуред ликенесс: а wорк wас гоод нот беcаусе ит wас оригинал, бут беcаусе ит ресемблед ан адмиред cлассиcал эхемплар, wҳич ин тҳе cасе оф cомедй меант а плай бй Теренcе ор Плаутус
- ↑ Линдей, Алехандер (1952) Плагиарисм анд Оригиналитй
- ↑ Эдwард Ёунг (1759) Cонжеcтурес он Оригинал Cомпоситион
- ↑ Феист в. Рурал
- ↑ Тобин, Мартин Ж. (Оcтобер 2003). "Wритинг а Ревиэw Артиcле фор АЖРCCМ". Америcан Жоурнал оф Респираторй анд Cритиcал Cаре Медиcине 168 (7): 732–734. дои:10.1164/рccм.2306019. ҳттпс://арчиве.орг/детаилс/сим_америcан-жоурнал-респираторй-cритиcал-cаре-медиcине_2003-10-01_168_7/паге/732.
- ↑ Симонтон, Деан К. (1980). "Тҳематиc фаме, мелодиc оригиналитй, анд мусиcал зеитгеист: А биограпҳиcал анд траншисториcал cонтент аналйсис." (эн). Жоурнал оф Персоналитй анд Соcиал Псйчологй 38 (6): 972–983. дои:10.1037/0022-3514.38.6.972. ИССН 0022-3514. ҳттпс://арчиве.орг/детаилс/сим_жоурнал-оф-персоналитй-анд-соcиал-псйчологй_1980-06_38_6/паге/972.
- ↑ Форм, Свен (2018-01-30). "Реачинг Wутҳеринг Ҳеигҳц wитҳ Браве Неw Wордс: Тҳе Инфлуэнcе оф Оригиналитй оф Wордс он тҳе Суccесс оф Оуцтандинг Бест-Селлерс" (эн). Тҳе Жоурнал оф Cреативе Беҳавиор 53 (4): 508–518. дои:10.1002/жоcб.230. ИССН 0022-0175.
Адабиётлар
- Грегорй, Элизабетҳ (1997) Қуотатион анд Модерн Америcан Поэтрй: Имагинарй Гарденс wитҳ Реал Тоадс
- Маcфарлане, Роберт (2007) `Романтиc' Оригиналитй, ин Оригинал cопй: плагиарисм анд оригиналитй ин нинетеэнтҳ-cентурй литературе, Марч 2007, пп. 18–50(33)
- Смитҳ, Логан Пеарсалл (1924) Фоур wордс: романтиc, оригиналитй, cреативе, гениус, Охфорд, Cларендон Пресс
- Wатерҳоусе, Франcис А. (1926) Романтиc 'Оригиналитй' ин Тҳе Сеwанеэ Ревиэw, Вол. 34, Но. 1 (Жан., 1926), пп. 40–49
Ҳаволалар
- "Оригиналитй", ББC Радио 4 дисcуссион wитҳ Жоҳн Деатҳридге, Жонатҳан Рéэ анд Cатҳерине Белсей (Ин Оур Тиме, Мар. 20, 2003)
- Wҳй Буилдингс Аре Геттинг Wеирдер - А доcументарй абоут "Оригиналитй" ин Арчитеcтуре бй "Тҳе Аэстҳетиc Cитй" чаннел он ЁуТубе