Ornitoz
Орнитоз, пситтакоз ( лотинча: пситтаcус - "то'тиқуш"), то'тиқуш касаллиги - иситма, умумий заҳарланиш, о'пка, марказий асаб тизимининг шикастланиши, жигар ва талоқнинг катталашиши билан тафсивланган о'ткир юқумли касаллик .
Касалликнинг қо'зг'атувчиси хламидияларга кирувчи Чламйдопҳила пситтаcи бактерияси ҳисобланиб, у инсон организмида ҳужайра ичида ривожланади ва ташқи муҳитда 2-3 ҳафтагача сақланади.[1]
Инфексия манбаи уй ва ёввойи қушлардир . Уй қушлари энг катта эпидемиологик аҳамиятга эга, айниқса о'рдак ва курка; ёпиқ қушлар - то'тиқушлар, канарейкалар; шаҳар каптарлари касаллик манбаларидир.[2][2]
Қушлар билан доимий алоқада бо'лган одамлар касалликка ко'проқ мойил бо'ладилар: паррандачилик фабрикалари, го'штни қайта ишлаш корхоналари, фермерлар ва бошқалар. Касаллик совуқ мавсумда(куз ва қиш) тез-тез учрайди.
ИНФЕКСИЙА ко'п ҳолларда аэроген (ҳаво-чанг) ё'л билан юқади- хламидияни о'з ичига олган чангдан нафас олиш (қуш нажасининг қуритилган зарралари, шунингдек тумшуг'идаги ажралмалар, ифлосланган пахмоқ зарралари). Орнитоз билан ог'риган беморлар бошқаларга хавф туг'дирмайди[манба керак] .
ИНФЕКСИЙА танага нафас ё'лларининг шиллиқ қавати орқали киради. Қо'зг'атувчи восита кичик бронхлар ва бронхиолаларга киритилади, энг кичик чанг зарралари алвеолаларга етиб бориши мумкин, бу яллиг'ланиш жараёнини келтириб чиқаради. Кейин хламидиялар уларнинг ко'пайиши бошланадиган муҳитга киради. У Интоксикация патогеннинг о'зи ва у томонидан ишлаб чиқарилган токсиннинг токсик та'сиридан келиб чиқади.
Шунингдек, инфексиянинг кириш эшиги овқат ҳазм қилиш трактининг шиллиқ қаватидир - ингичка ичак . Бундай ҳолда, патоген ҳам қон оқимига кириб, заҳарланишни келтириб чиқаради ва бир қатор органлар ҳамда тизимларга та'сир қилади, аммо пневмония содир бо'лмайди.О'ткир инфексиядан кейин иммунитет қисқа муддатли ва доимий эмас, такрорий касалланиш ҳолатлари бо'лиши мумкин[3].
Симптомлари
Яширин муддати 6 кундан 17 кунгача (одатда 8-12 кун). Орнитознинг о'ткир ва сурункали даврлари мавжуд. О'з навбатида, о'ткир орнитоз типик (пневмония ) шаклда ва атипик (менингопневмония, орнитоз менингит, о'пка зарарисиз орнитоз) пайдо бо'лиши мумкин. Камдан кам учрайдиган атипик шаклларга орнитоз гепатити, орнитоз эндокардит киради.Касалликнинг сурункали шакли қуйидагича кечади:сурункали орнитоз пневмония ва о'пка шикастланмасдан сурункали орнитоз шаклида давом этиши мумкин.
О'ткир пситтакоз
Орнитознинг одатий шакли о'ткир бошланади: то'лиқ саломатлик ва касаллик даври о'ртасида тана ҳарорати тез ко'тарилади, титроқ (39 даражадан юқори). Касалликнинг дастлабки соатларидан бошлаб умумий заифлик, ҳолсизлик, кучли бош ог'риг'и, орқа ва оёқ-қо'лларнинг мушакларида ог'риқ пайдо бо'лади.Касалликнинг биринчи кунларида амалда ё'қ бурун оқиши, бурун тиқилиши, қуруқлик ва томоқ ог'риг'и, томоқнинг қизариши, шунингдек, о'пка ва плевранинг шикастланишини ко'рсатадиган белгилар. Жигар ва талоқ биринчи кунларда катталашмайди.[2][2]
Биринчи ҳафтанинг охирида ко'пчилик беморларда жигар ва талоқ катталашади, сариқлик эса содир бо'лмайди. Заҳарланиш касалликнинг 7-10 кунига қадар кузатилади, кейин аста-секин камайишни бошлайди. Тана ҳарорати нормаллашгандан кейин ҳам беморнинг сог'лиг'и узоқ вақт давомида ёмон бо'либ қолиши бу касаллик учун хосдир. Ҳолсизлик, вегетатив-қон томир касалликлари, озгина жисмоний зо'риқиш билан ҳам тез чарчаш белгилари кузатилади.[4]
Орнитознинг ог'ир ва о'ртача шаклларида то'лиқ тикланиш фақат 2-3 ойдан кейин содир бо'лади.Касаллик узоқ вақт давом этади, иситма 3-4 ҳафтагача давом этади, марказий асаб тизимида доимий о'згаришлар кузатилмайди.
Орнитоз менингит - о'ткир пситтакознинг атипик шаклларидан бири, камдан-кам учрайди. Тана ҳароратининг ко'тарилиши ва заҳарланиш белгилари пайдо бо'лиши билан о'ткир бошланади. Кейинги 2-4 кун ичида менингиал симптомлар қо'шилади О'пкада о'згаришлар ё'қ. О'пка шикастланмаган орнитоз тана ҳароратининг ко'тарилиши билан бошланади (одатда 39 дан юқори°C) ва умумий интоксикация белгиларининг пайдо бо'лиши. Беморлар бош ог'риг'и, иштаҳани ё'қотиш, нажасни ушлаб туриш, ба'зида бутун танада портлаш ог'риг'идан шикоят қиладилар. Биринчи ҳафтанинг охирига келиб, жигар ва талоқнинг катталашиши аниқланади.
Сурункали орнитоз
Сурункали шакллари о'ткир пситтакоздан кейин, ко'пинча ното'г'ри даволаниш натижасида ривожланади.
Бронхит белгилари билан кечадиган сурункали орнитозда пневмония кузатилади. Тана ҳарорати 38 даражадан ошмайди, заҳарланиш (ҳолсизлик чарчоқ) давом этади. Касаллик 3-5 йил ёки ундан ко'проқ давом этиши мумкин.
Сурункали орнитоз о'пкага зарар бермасдан содир бо'лиши мумкин. Тана ҳароратининг 38 даражадан юқори бо'лмаган узоқ муддатли о'сиши, жигар ва талоқнинг катталашиши ко'ринишида о'зини намоён қилади. Ко'п йиллар давом этиши мумкин.[1]
Мураккабликлар
Энг хавфли асоратлар миокардит (юрак мушагининг яллиг'ланиши) ривожланиши билан о'ткир юрак этишмовчилиги, тромбофлевит (томирларда қон лахталарининг шаклланиши) кейин о'пка эмболияси, гепатит ривожланади. Иккиламчи инфексияни бириктирганда, йирингли отит (қулоқ яллиг'ланиши), неврит пайдо бо'лади.
Ҳомиладор аёлларда касаллик пайдо бо'лганда,бачадон ичи инфексия содир бо'лмайди, ривожланиш деформациялари пайдо бо'лмайди.[4]
Диагностика
Касалликка ташхис қо'йилиши уй ва ёввойи қушлар (овчилар), уй ҳайвонлари қушлари (айниқса, то'тиқушлар ва то'тиқушлар ), шаҳар каптарлари ва клиник ма'лумотлар билан эпидемиологик алоқага асосланган.
Ташхис қо'йиш учун орнитознинг о'пка шакллари билан ог'риган беморларда юқори нафас ё'лларининг шикастланиш белгилари ё'қлиги муҳим аҳамиятга эга. Ко'пгина беморларда жигарнинг катталашиши характерлидир.
характерли ҳисобланади.[3]
Лаборатория диагностикаси усуллари: Элишай усули.
Даволаш
Тетрациклин гуруҳининг антибиотиклари буюрилади: Тетрациклин 0,3-0,5 г дан кунига 4 марта нормал ҳароратнинг 4-7-кунига қадар, агар керак бо'лса, даволаш нормал ҳароратнинг 9-10-кунига қадар давом этади. Тетрациклин гуруҳининг дори-дармонларига нисбатан муросасизлик бо'лса, Пенициллин, стрептомицин ва сулфаниламидлар (Бисептол) орнитозда самарали эмас. Ё'талаётганда бронх кенгайтиргичлар, кислородли ингаляторлар , детоксификация терапияси, витаминлар буюрилади.[4]
Олдини олиш
Уй қушлари орасида орнитозни назорат қилиш, каптарлар сонини тартибга солиш, улар билан алоқани чеклаш. Мамлакатга қушларни олиб киришда карантин чоралари қо'лланилиши керак. Пситтакознинг олдини олиш учун ҳалигача самарали ваксина ишлаб чиқилмаган.
Адабиёт
- Безденежных И. С.. Орнитозы: Эпидемиология и профилактика. М.: ВНИИПП, 1959. [2]
- Казанцев А. П.. Орнитоз, 4000 экз, Л.: Медицина. Ленингр. отд-ние, 1973.
- Ильинский Ю. А.. Орнитоз: Клиника, диагностика, лечение. М.: Медицина, 1974.
- Терских И. И.. Орнитоз и другие хламидийные инфекции, 6000 экз, М.: Медицина, 1979.