П-12 (ГРАУ индекси – 8К63, АҚШ Мудофаа вазирлиги ва НАТО таснифига кўра – СС-4 Сандал (с)— "Сандал дарахти") – Совет Иттифоқининг суюқ ёқилғида ишловчи бир босқичли ўрта масофали баллистик ракетаси (МИРБМ).

Р-12
Тури баллистик ракета
Мақоми воз кечилган
Лойиҳачи Совет Иттифоқи ОКБ-586
Бош конструктор Михаил Янгел
Виктор Грачёв (конструктор)
Асосий техник хусусиятлари
Пастка йўналтиради

1959-йилда қабул қилинган.

1964-йилда Р-12У ракетаси (индекс 8К63У) 8П763 „Двина“ гуруҳида силосга асосланган учириш комплекси фойдаланишга топширилди.

Техник хусусиятлари

Р-12 ИРБМ ракета тизими сақланган ёқилғи компонентлари ва тўлиқ автоном бошқарув тизимидан фойдаланган биринчи стратегик ракета тизими эди. Биринчи марта назорат қилиш тизимига масса марказини нормал ва латерал барқарорлаштириш учун қурилмалар киритилган.

Р-5 ракетасининг технологик жиҳозлари ва жиҳозларининг кетма-кетлиги бир хил танк диаметрини олдиндан белгилаб қўйди – 1652 миллиметр, аввалгиларида бўлгани каби (бу ўлчам В-2 / А-4 дан мерос бўлиб қолган), аммо тўртта – В. П. Глушко томонидан ишлаб чиқилган РД-214 (8Д59) камерали ракета двигатели бир камерали РД-101..103 га қараганда каттароқ диаметрга эга эди, бунинг натижасида двигател бўлинмаси кенгаювчи конус юбка билан қопланган бўлиб, бир вақтнинг ўзида кенгайган траэкториянинг фаол қисмида аэродинамик барқарорликнинг қўшимча чегарасини таъминловчи стабилизатори бор. Стабиллаштирувчи аэродинамик момент ракетанинг масса марказини олдинга силжитиш ва корпус юбка ва аэродинамик стабилизаторлар таъсирида яратилди, бу эса босим марказининг орқага силжишини таъминлади.

Нитрат кислота оксидловчининг зичлиги юқори бўлганлиги сабабли, уни сақлаш учун идиш корпуснинг олд томонида, асбоблар бўлинмаси олдида жойлашган ва оралиқ пастки қисмга эга эди. Биринчидан, оксидловчи танкнинг пастки ярмидан, сўнгра юқоридан истеъмол қилинди, бу эса ракетанинг масса марказининг олдинга силжишини таъминлади. Ушбу ечим парвознинг атмосфера фазасида ракетанинг аэродинамик беқарорлигини камайтиришга имкон берди, бу тўртта (двигател камераларининг ҳар бири учун биттадан) ҳаракат векторини назорат қилиш учун тортишиш йўқотилишини камайтирди. Двигателнинг кўп камерали дизайни бир хил газ-динамик руллар билан бошқаришни, қарама-қарши нозулларда рулларни кўп йўналишли айлантириш орқали назорат моментини яратишни таъминлади.

Фойдаланиш

1960-йил 15-майда Р-12 Белоруссия ва Латвияда жойлашган тўртта полкда жанговар навбатчилик қилди. Стандартларга кўра, ядровий зарба содир бўлган тақдирда бир вақтнинг ўзида иккита ракетани йўқ қилишнинг олдини олиш учун Р-12 позицияларини бир неча ўнлаб километрлар (20 дан 40 гача) ажратиш керак эди[1].

П-12 билан қуролланган бўлинмалардан бири РВГКнинг биринчи махсус мақсадли бригадаси асосида яратилган 24-гвардия ракета дивизияси бўлиб, у Иккинчи Жаҳон уруши даврида Суворов, Кутузов ва Богданнинг 92-гвардия Гомел ордени сифатида қабул қилинган. Хмелницкий Сталинграддан Берлингача бўлган миномёт полкининг жанговар маршрути бўлиб хизмат қилган, С. П. Королев билан бевосита алоқада ишлаган, Капустин Яр полигонида биринчи совет (асир олинган) Р-1 ракетасини синовдан ўтказишда қатнашган.

1961-йил август-сентябр ойларида Новоземелский полигонидаги Лабйтнанги Салехард (Шимолий Урал) ҳудудидан стандарт жанговар термоядро каллаклари бўлган Р-12 ракеталарини учиришни ўз ичига олган „Роза“ машқлари ўтказилди.

Р-12 билан қуролланган учта ракета полклари ва иккита Р-14 полкининг шахсий таркиби (Р-14ларнинг ўзлари Кубани Қўшма Штатлар томонидан блокада қилинганлиги сабабли етказиб берилмаган) 1962-йилда Кубада операция доирасида жойлаштирилган. Анадир, Америка ракеталарининг СССР чегаралари яқинида худди шундай жойлаштирилишига жавоб сифатида, дунёни ядро уруши ёқасига олиб келган машҳур Куба ракета инқирозига сабаб бўлди.

Р-12У

Ракетанинг ядровий портлашнинг зарарли омилларига чидамлилигини ошириш учун Р-12 модификациясини ишлаб чиқишга қарор қилинди. 1959-йил 2-сентябрда Капустин Яр полигонида дунёда биринчи марта полигондан ракета учирилди.

1963-йил январ ойида (комплекс расмий равишда фойдаланишга топширилишидан олдин) Р-12У ракета тизими билан жанговар навбатчиликка биринчи бўлиб 79-РПнинг 3-ракета дивизияси эди.

1963-йилда Р-14У ва Р-16У билан бир вақтда Р-12У ракетаси (индекс 8К63У, РК Двина) фойдаланишга топширилди.

8К63У баъзи қисмлари ерга асосланган тизимларда ишлатилган. Ракета ёқилғиси компонентлари билан ёнилғи қуйиш бўйича машғулотлар учун ракета 8К63Д-уч деб номланган.

Шахтали ракета олдинги моделдан оксидловчи идишда оралиқ пастки қисмнинг йўқлиги ва дизайндаги баъзи бир кичик ўзгаришлар билан ажралиб турарди – шахтада шамол юклари йўқ эди ва бу ракетанинг танклари ҳамда қуруқ бўлинмаларини енгиллаштиришга ва уни стабилизаторларга бўлган эҳтиёжини йўқ қилишга имкон берди.

1976-йилдан бошлаб Р-12 ва Р-12У ракеталари хизматдан чиқарила бошланди ва Пионеэр мобил тизимлари билан алмаштирилди. 1987-йил 7-декабрдаги Совет-Америка шартномасига мувофиқ, Р-12 ракеталари йўқ қилиниши керак эди. Улар 1989-йил июн ойида хизматдан олиб ташланди ва 1990-йил 21-майгача бўлган даврда Белоруссиядаги Лесная базасида 149та ракета йўқ қилинди[2].

Ракета ташувчи

Р-12ни ҳарбий мақсадларда кичик сунъий йўлдошларни учириш учун космик ракета сифатида ишлатиш лойиҳаси устида ишлаш 1957-йилда парвоз синовларига киришидан олдин бошланган. 1961-йилнинг кузига келиб, бу ишлар тўлиқ миқёсдаги синов босқичига етди. Натижада, 63С1 ва 11К63 индексли, „Космос“ серияли икки босқичли енгил космик ракеталар яратилди. Уларда Р-12 биринчи босқич эди. Ушбу ташувчилар конвертация қилинган Р-12У ракета шахталаридан (Капустин Яр ва Плесецк полигонларида) учирилган.

Ҳаммаси бўлиб 1962-йилдан 1977-йилгача ушбу ракеталарнинг 165 таси учирилган, шу жумладан 63С1 нинг 37 таси ва 11К63 нинг 128 таси муваффақиятли учирилиши билан якунланган.

Манбалар

  1. ↑ Воэнний парад, № 6(96) 2009
  2. ↑ „2333-я ТРБ (база «Лесная») в/ч 42345“ (ру). Сайт "44 ракетный полк, в/ч 89503". 2013-йил 17-майда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2013-йил 23-март.