ПҚХДҲ (инглизча: Пост-Қуантум Эхтендед Диффиэ–Ҳеллман, ўзбекча: пост-квант кенгайтирилган Диффиэ–Ҳеллман) — асинхрон шароитда икки томон ўртасида умумий махфий калит ҳосил қилиш учун мўлжалланган калитларни келишиш протоколи.

ПҚХДҲ Х3ДҲ протоколининг пост-квант криптографик кенгайтмаси ҳисобланади. У эллиптик эгри чизиқли Диффиэ–Ҳеллман ҳисоблашларини пост-квант калитларни капсуллаш механизми билан бирлаштиради. Протокол қабул қилувчи фойдаланувчи тармоқда бўлмаган ҳолатда ҳам дастлабки ҳимояланган сессияни яратиш имконини беради.[1]

ПҚХДҲ натижасида ҳосил қилинган умумий махфий калит кейинги ҳимояланган хабар алмашиш протоколларида қўлланилиши мумкин. Амалий тизимларда ундан кейин сессия калитларини мунтазам янгиловчи Доубле Ратчет алгоритми каби механизмлардан фойдаланилади.[2]

Тарихи

ПҚХДҲ Х3ДҲ протоколининг кенгайтмаси сифатида Эҳрен Крет ва Ролфе Счмидт томонидан ишлаб чиқилган. Протокол Сигнал спецификацияларида тавсифланган.[1]

2023-йилда Сигнал ташкилоти ПҚХДҲни Сигнал Протоcол учун пост-квант ҳимояни кучайтиришга қаратилган янгиланиш сифатида э’лон қилган. Ушбу ёндашув келажакда етарли қувватга эга квант компютерлари пайдо бўлиши билан боғлиқ хавфларни камайтиришга қаратилган.[3]

Мақсади

ПҚХДҲнинг асосий вазифаси икки фойдаланувчи ўртасида дастлабки умумий махфий калитни ҳосил қилишдан иборат.

Протокол қуйидаги ҳолатлар учун мўлжалланган:

юборувчи фойдаланувчи қабул қилувчига биринчи ҳимояланган хабарни юбормоқчи бўлади; қабул қилувчи фойдаланувчи айни вақтда тармоқда бўлмаслиги мумкин; қабул қилувчининг очиқ калитлари олдиндан серверга жойлаштирилади; юборувчи ушбу калитлар асосида дастлабки сессия калитини ҳосил қилади; ҳосил қилинган калит кейинги хабар алмашиш протоколи учун бошланғич махфий ма’лумот сифатида ишлатилади.

ПҚХДҲ барча хабарларни узоқ муддат давомида мустақил ҳимояловчи протокол эмас. У дастлабки умумий махфий калитни яратишга хизмат қилади. Кейинги хабарлар учун калитларни янгилаш алоҳида сессия протоколи орқали амалга оширилади.[1]

Иштирокчилар

ПҚХДҲ протоколи тавсифида одатда учта иштирокчи кўрсатилади:

Алиса — ҳимояланган сессияни бошловчи фойдаланувчи. У қабул қилувчининг серверда сақланаётган очиқ калитларидан фойдаланиб дастлабки умумий махфий калитни ҳосил қилади. Боб — дастлабки хабарни қабул қилувчи фойдаланувчи. У ўзининг ёпиқ калитлари ёрдамида юборувчи томонидан ҳосил қилинган умумий махфий калит билан бир хил калитни ҳисоблайди. Сервер — Бобнинг очиқ калитлари ва олдиндан тайёрланган калитларини сақловчи воситачи тизим. Сервер дастлабки шифрланган хабарни Бобга етказиб бериши мумкин, бироқ умумий махфий калитни бевосита ҳосил қилишда қатнашмайди.[1]

Криптографик асослари

ПҚХДҲ классик ва пост-квант криптографик механизмларни биргаликда қўллайди.

Классик қисм эллиптик эгри чизиқли Диффиэ–Ҳеллман калит келишувига асосланади. Расмий спецификацияда Х25519 ёки Х448 функсияларидан фойдаланиш назарда тутилган.[1]

Х25519 ва Х448 алгоритмлари эллиптик эгри чизиқли криптография учун РФC 7748 ҳужжатида тавсифланган.[4]

Пост-квант қисм калитларни капсуллаш механизми орқали амалга оширилади. ПҚХДҲ спецификацияси пост-квант хавфсизлик хусусиятига эга КЕМ алгоритмидан фойдаланишни талаб қилади ва CРЙСТАЛС-Кйбер-1024 алгоритмини мисол сифатида кўрсатади.[1]

Калит ҳосил қилиш учун ҲКДФ функсиясидан фойдаланилиши мумкин. ҲКДФ дастлабки махфий ма’лумотдан криптографик жиҳатдан мустаҳкам чиқиш калитларини ҳосил қилишга мўлжалланган.[5]

Калитлар

ПҚХДҲ протоколида эллиптик эгри чизиқли калитлар ва пост-квант КЕМ калитлари ишлатилади.

Алисанинг идентификация калити — юборувчининг узоқ муддатли эллиптик эгри чизиқли очиқ калити.

Бобнинг идентификация калити — қабул қилувчининг узоқ муддатли эллиптик эгри чизиқли очиқ калити.

Алисанинг вақтинчалик калити — юборувчи томонидан янги ПҚХДҲ сессияси бошланишидан олдин яратиладиган эллиптик эгри чизиқли калит.

Бобнинг имзоланган олдиндан тайёрланган калити — Боб томонидан даврий равишда янгиланадиган ва идентификация калити билан имзоланадиган эллиптик эгри чизиқли очиқ калит.

Бобнинг бир марталик эллиптик эгри чизиқли калити — фақат битта дастлабки сессияда фойдаланиш учун мўлжалланган калит.

Бобнинг пост-квант сўнгги захира калити — бир марталик пост-квант калитлар мавжуд бўлмаган ҳолатда ишлатилиши мумкин бўлган, имзоланган пост-квант КЕМ калити.

Бобнинг бир марталик пост-квант калитлари — фақат битта ПҚХДҲ сессиясида ишлатиш учун мўлжалланган, Бобнинг идентификация калити билан имзоланган КЕМ калитлари.[1]

Бир марталик калитлардан фойдаланиш дастлабки сессиянинг олдинга йўналтирилган махфийлигини кучайтиришга ёрдам беради. Ишлатилган бир марталик калитларнинг ёпиқ қисмлари кейинги фойдаланишдан чиқарилиши керак.[1]

Протокол босқичлари

ПҚХДҲ протоколи учта асосий босқичдан иборат:

Боб ўзининг эллиптик эгри чизиқли ва пост-квант очиқ калитларини серверга жойлаштиради. Алиса сервердан Бобнинг калитлар тўпламини олади ва дастлабки шифрланган хабарни юборади. Боб юборилган хабарни қабул қилади, умумий махфий калитни қайта ҳисоблайди ва дастлабки ма’лумотни очади.[1]

Калитларни жойлаштириш

Боб серверга қуйидаги ма’лумотларни жойлаштиради:

идентификация калити; имзоланган эллиптик эгри чизиқли олдиндан тайёрланган калит; ушбу калитнинг рақамли имзоси; бир марталик эллиптик эгри чизиқли калитлар тўплами; пост-квант сўнгги захира калити; пост-квант бир марталик калитлар тўплами; пост-квант калитларининг Боб идентификация калити орқали яратилган имзолари.

Боб идентификация калитини одатда бир марта жойлаштиради. Имзоланган олдиндан тайёрланган калитлар ма’лум даврийликда янгиланади. Бир марталик калитлар сони камайганда, серверга янги калитлар юкланади.[1]

Дастлабки хабарни юбориш

Алиса сервердан Бобнинг калитлар тўпламини олади. Ушбу тўплам Бобнинг идентификация калити, имзоланган эллиптик эгри чизиқли калити ва пост-квант калитларидан бирини ўз ичига олади.

Алиса аввал Бобнинг олдиндан тайёрланган калитлари учун яратилган рақамли имзоларни текширади. Текширув муваффақияциз якунланса, сессия яратилмайди.

Текширув муваффақиятли бўлса, Алиса янги вақтинчалик эллиптик эгри чизиқли калит жуфтлигини ҳосил қилади. Шундан сўнг у Бобнинг пост-квант КЕМ калити ёрдамида капсуллаш жараёнини бажаради. Ушбу жараёнда пост-квант умумий махфий қиймат ва шифрланган капсулла ма’лумоти ҳосил бўлади.

Кейин Алиса эллиптик эгри чизиқли Диффиэ–Ҳеллман ҳисоблашлари натижасини пост-квант умумий махфий қиймат билан бирлаштиради. Натижа калит ҳосил қилиш функсиясига узатилади ва дастлабки умумий махфий калит яратилади.[1]

Алиса Бобга юборадиган дастлабки хабарга қуйидагилар киради:

Алисанинг идентификация калити; Алисанинг вақтинчалик калити; пост-квант капсуллаш натижасида ҳосил бўлган шифрланган ма’лумот; фойдаланилган Боб калитлари идентификаторлари; дастлабки умумий махфий калит асосида шифрланган хабар.

Хабар мазмуни аутентификацияланган шифрлаш механизми орқали ҳимояланади.[1]

Дастлабки хабарни қабул қилиш

Боб дастлабки хабарни олгач, ундаги калит идентификаторлари асосида ўзининг мос ёпиқ калитларини аниқлайди.

Боб пост-квант капсуллаш ма’лумотини очади ва пост-квант умумий махфий қийматни тиклайди. Шундан кейин у эллиптик эгри чизиқли Диффиэ–Ҳеллман ҳисоблашларини бажаради.

Ҳосил қилинган қийматлар орқали Боб Алиса яратган умумий махфий калит билан бир хил калитни олади. Ушбу калит ёрдамида дастлабки шифрланган хабар очилади.

Агар дастлабки хабарни очиш муваффақияциз якунланса, протокол бекор қилинади. Бир марталик калит ишлатилган бўлса, Боб унинг ёпиқ қисмини кейинги фойдаланишдан чиқариши керак.[1]

Хавфсизлик хусусиятлари

Асинхрон ишлаш

ПҚХДҲ қабул қилувчи фойдаланувчи тармоққа уланмаган ҳолатда ҳам ҳимояланган сессияни яратишга мўлжалланган.

Бу хусусият қабул қилувчининг серверда сақланаётган олдиндан тайёрланган калитлари орқали та’минланади. Юборувчи ушбу калитлар асосида умумий махфий калит ҳосил қилади ва дастлабки шифрланган хабарни юборади.[1]

Пост-квант олдинга йўналтирилган махфийлик

ПҚХДҲ пост-квант олдинга йўналтирилган махфийлик хусусиятини та’минлашга мўлжалланган.

Бу ёндашув келажакда етарли қувватга эга квант компютери пайдо бўлса ҳам, илгари ёзиб олинган хабарларни кейинчалик очиш хавфини камайтиришга қаратилган. Ушбу хавф ба’зан “ҳозир йиғиб, кейин очиш” деб аталадиган ҳужум модели билан изоҳланади.[3]

Пост-квант бир марталик калит ишлатилган ва унинг ёпиқ қисми ўчирилган ҳолатда, кейинчалик калитлар ошкор бўлса ҳам аввалги умумий махфий калитни тиклаш имконияти чекланади.[1]

Криптографик инкор этиш хусусияти

ПҚХДҲ спецификациясида криптографик инкор этиш хусусияти ҳам кўрсатилган.

Бу хусусият протокол иштирокчиларига учинчи томон олдида мулоқот мазмуни ёки мулоқот бўлганлиги ҳақида автоматик равишда оммавий текшириладиган криптографик далил яратмасликка қаратилган. Ушбу хусусиятнинг аниқ чегаралари ва формал тавсифи криптографик тахминларга боғлиқ.[1]

Классик ва пост-квант компонентларнинг бирикмаси

ПҚХДҲ классик эллиптик эгри чизиқли ҳисоблашлар ҳамда пост-квант КЕМ механизмларини бирлаштиради.

Сигнал ма’лумотига кўра, ушбу ёндашувда умумий махфий калитни ҳисоблаш учун тажовузкор классик ва пост-квант компонентларнинг иккаласини ҳам бузиши керак бўлади.[3]

Чекловлари ва хавфлар

ПҚХДҲ хавфсизлиги протоколнинг тўғри амалга оширилиши, калитларни хавфсиз сақлаш ҳамда фойдаланувчи идентификациясини текширишга боғлиқ.

Расмий спецификацияда қуйидаги чекловлар қайд этилган:

жорий версияда фойдаланувчиларнинг ўзаро аутентификацияси пост-квант хавфсизликка эга эмас; фаол квант тажовузкори мавжуд бўлган ҳолатда протокол мулоқот томонининг кимлигини криптографик жиҳатдан кафолатламайди; бир марталик калит ишлатилмаган дастлабки хабар қайта юбориш ҳужумига нисбатан заифроқ бўлиши мумкин; дастлабки умумий махфий калит такроран ишлатилишининг олдини олиш учун кейинги сессия протоколи қўшимча калит янгилаш механизмларини қўллаши керак; ёпиқ калитларнинг ошкор бўлиши келажакдаги сессияларга та’сир қилиши мумкин; тасодифий сонлар манбасининг паст сифати протокол хавфсизлигига салбий та’сир кўрсатиши мумкин.[1]

ПҚХДҲ фаол квант тажовузкорига қарши тўлиқ ҳимояни та’минлаш учун мўлжалланмаган. Бундай таҳдид модели учун пост-квант аутентификация бўйича қўшимча илмий тадқиқотлар ва янги протокол ечимлари талаб этилади.[1]

Қўлланилиши

ПҚХДҲ дастлабки умумий махфий калитни яратишга муҳтож бўлган асинхрон ҳимояланган хабар алмашиш тизимларида қўлланилиши мумкин.

Протокол одатда қуйидаги таркибий қисмлар билан бирга ишлатилади:

фойдаланувчи идентификацияси; аутентификацияланган шифрлаш механизми; хабарларни етказиб бериш сервери; сессияларни бошқариш тизими; кейинги калитларни янгилаш алгоритми; қурилмалар бўйича алоҳида сессияларни юритиш механизми.

ПҚХДҲ натижасида ҳосил қилинган умумий махфий калит Доубле Ратчет каби алгоритмлар учун бошланғич махфий ма’лумот сифатида ишлатилиши мумкин.[2]

Шунингдек қаранг

Х3ДҲ Доубле Ратчет Сигнал протоколи Пост-квант криптография Калитларни капсуллаш механизми Диффиэ–Ҳеллман калит алмашинуви Эллиптик эгри чизиқли криптография ҲКДФ Учдан учгача шифрлаш

Манбалар

  1. ↑ 1,00 1,01 1,02 1,03 1,04 1,05 1,06 1,07 1,08 1,09 1,10 1,11 1,12 1,13 1,14 1,15 1,16 1,17 Крет, Эҳрен; Счмидт, Ролфе. Тҳе ПҚХДҲ Кей Агреэмент Протоcол. Сигнал. Қаралди: 23-июн 2026-йил.
  2. ↑ 2,0 2,1 Сигнал. Тҳе Доубле Ратчет Алгоритҳм. Қаралди: 23-июн 2026-йил.
  3. ↑ 3,0 3,1 3,2 Сигнал. Қуантум Ресистанcе анд тҳе Сигнал Протоcол. 19-сентябр 2023-йил. Қаралди: 23-июн 2026-йил.
  4. ↑ Ланглей, Адам; Ҳамбург, Мике; Турнер, Сеан. РФC 7748: Эллиптиc Cурвес фор Сеcуритй. ИЭТФ. 2016-йил январ. Қаралди: 23-июн 2026-йил.
  5. ↑ Краwcзйк, Ҳуго; Эронен, Паси. РФC 5869: ҲМАC-басед Эхтраcт-анд-Эхпанд Кей Дериватион Фунcтион. ИЭТФ. 2010-йил май. Қаралди: 23-июн 2026-йил.

Ташқи ҳаволалар

ПҚХДҲ расмий спецификацияси Сигнал Протоcол ва пост-квант ҳимоя бўйича изоҳ РФC 7748: Эллиптиc Cурвес фор Сеcуритй РФC 5869: ҲКДФ

Туркум протоколлар Туркум криптография Туркум калитли криптография Туркум келишиш протоколлари Туркум хавфсизлиги