Ziyosfera

Panjsher viloyati

(Panjsherdan yoʻnaltirildi)

Панжшир (дарийча: پنجشیر Панжšēр) — Афғонистоннинг ўттиз тўртта вилоятидан бири. Аҳолиси тахминан 173 минг киши (2021), майдони 3610 км². 98,9% тожиклардир. Маъмурий маркази — Бозарак шаҳри.

Код ИСО 3166-2 АФ-ПАН
Харитада
35°19′0″Н 69°33′0″Э / 35.31667°Н 69.55000°Э / 35.31667; 69.55000

Этимологияси

Дарий тилидан таржима қилинганда Панжшир "беш шер" деган ма'нони англатади. Шунингдек, топоним қадимги ҳинд эпоси “ Маҳабҳарата ”[1] да тилга олинган Панчами дарёсидан келиб чиқиши мумкин.

Ҳикоя

Ҳозирги Панжшир ҳудуди ХВИ аср бошидан ХВИИИ аср ўрталаригача Бухоро хонлиги тасарруфида бўлган. Панжшир ўз ичига олган Парвон ҳудуди Аҳмадшоҳ Дурроний томонидан босиб олинди ва 1750-йиллар атрофида дўстлик шартномаси имзолангандан сўнг Бухоро амири Мурод бегим томонидан Дурронийлар салтанатининг бир қисми сифатида расман тан олинган. Дурроний ҳукмронлигидан кейин Баракзайлар сулоласи ҳукмронлик қилган. ХИХ асрда минтақа англо-афганских войн та'сирланмаган.

1973-йилда Муҳаммад Довуд Хон Афг'онистонда ҳокимиятни эгаллаб олди, у Пуштунларнинг устунлиги билан Покистон ҳудудининг муҳим қисмига да'во қила бошлади, бу Покистон ҳукуматини катта ташвишга солди. 1975-йилга келиб, ёш саркарда Аҳмад Шоҳ Масуд ва унинг издошлари Панжширда қо'зг'олон ко'таришди, аммо Покистоннинг Пешовар шаҳрига қочишга мажбур бо'лишди ва у ерда Покистон Бош вазири Зулфиқор Али Бҳуттодан ёрдам олишди. Ба'зи ма'лумотларга ко'ра, Бхутто 1978-йил апрел ойида Кобулда апрел инқилоби учун Даудни ҳарбий кучларни қишлоқлар бо'йлаб тарқатишга мажбур қилган[2].

Афг'он уруши даврида Панжшир бир неча бор Аҳмадшоҳ Масуд ва унинг қо'шинларига қарши ҳужумга учраган. 1979-йил 17-августда минтақавий қо'зг'олондан со'нг минтақа исёнчилар назоратига о'тди. Тоғли ҳудуд[3] бўлгани учун Панжшир мужоҳидлардан ХДП ҳукумати ва совет қуролли кучларидан ҳимояланиш учун қулай эди. Панджер Совет қо'шинлари томонидан бир неча бор қо'лга олинди, аммо қо'лга олингандан со'нг, қо'зг'олончилар маҳаллий аҳолининг ко'магидан фойдаланиб, аста-секин қайтиб келишди. 1982-йил май ойида Панжширга бешинчи ҳужумдан со'нг, Аҳмад Шоҳ Масуд 1983-йил январ ойида Совет қо'шинлари билан 1984-йил апрелигача давом этган сулҳга рози бо'лишга мажбур бо'лди.

Панжшир тог'ларида Совет Ми-8 вертолётининг вайроналари

1992-йилда Афг'онистон Демократик Республикаси парчаланганидан со'нг, минтақа Афг'онистон Ислом Давлати таркибига кирди. 1990-йиллар охирига келиб Панжшир ва унга қўшни Бадахшон вилояти Толибонга қарши Шимолий алянснинг таянчи бўлиб хизмат қилган. 2001-йил 9-сентабрда Мудофаа вазири Мас’уд “Ал-Қоида”нинг икки ходими томонидан ўлдирилди[4]. Икки кундан со'нг, 2001йи-л сентябр ойида АҚШда содир бо'лган ҳужумлар Афг'онистонда АҚШ бошчилигидаги йирик уруш бошланишига олиб келди.

Ҳозирги Панжшир вилояти 2004-йилда қо'шни Парвон вилоятидан ташкил топган. Афғонистон миллий хавфсизлик кучлари вилоятда бир қанча базалар ташкил қилган. Халқаро хавфсизлик кучлари (ИСАФ) ҳам ўз базаларини шу ерда ташкил қилган ва 2000-йилларнинг охирида АҚШ бошчилигидаги Провинсияни қайта тиклаш гуруҳи (ПРТ) Панжширда иш бошлаган.

2021-йилда Панжширда Афғонистонда ҳокимиятни эгаллаб олган“ Толибон” террорчилик гуруҳи ва 16-августда тузилган ҳукуматпараст“ Панжшир қаршилик ” ҳаракати ўртасидаги можаро билан боғлиқ драматик воқеалар юз берди.

Сиёсат ва менежмент

Вилоятнинг номинал губернатори Камаллудин Незомийдир . Унинг ўтмишдошлари Муҳаммад Ориф Севард ва Керамуддин Керам (Кобулда Афғонистон аёллар терма жамоасининг икки а’зосини зўрлаган, кейин Панжшир вилоятига қочиб кетган)[5].

АҚШ ҳаво кучлари капитани маҳаллий афг'он болалари билан мулоқот қилмоқда. 2010-йил январ

Вилоят маркази — Бозор шаҳри. Вилоятдаги барча ҳуқуқ-тартибот идоралари фаолияти де-юре Афғонистон миллий полицияси (АНП) томонидан амалга оширилади. Полиция бошлиг'и Кобулда Ички ишлар вазирлиги вакили. Толибон келишидан олдин АНПни ҳарбийлар, жумладан, НАТО бошчилигидаги кучлар қо'ллаб-қувватлаган.

2005-йилги парламент сайловларида Солиҳ Муҳаммад Регистоний Афғонистон Вакиллар палатасида Панжшир вилоятининг ягона вакили этиб сайланган.

2021-йил 15-августда Кобул қулаганидан бери Панжшир Афғонистоннинг Толибон етакчилигидаги Афғонистон Ислом Амирлигидан фарқли ўлароқ, де-факто Афғонистон Ислом Республикаси назорати остидаги кам сонли қисмларидан бири бўлиб қолмоқда[6].

2021-йил 6-сентабрда Толибон раҳбарияти Панжширни тўлиқ назорат қилганини эълон қилди[7]. Вилоятдаги Миллий Қаршилик Жабҳаси раҳбари Аҳмад Масуд ҳақиқатда бу баёнотни тасдиқлаб, Афғонистон халқини Толибонга қарши партизан уруши олиб боришга чақирди[8].

Ма'мурий бо'линиш

Панжшир вилояти 7 туманга бўлинган:

  • Анаба
  • Бозор
  • Дара
  • Париян
  • Рух
  • Шотул
  • ҳенге

Сог'лиқни сақлаш

Тоза ичимлик суви билан таъминланган хонадонларнинг улуши 17% (2011)[9].

2011-йилда туг'илганларнинг атиги 23 фоизи малакали туг'руқхона ходимлари томонидан иштирок этган[9].

Та'лим

Учащиеся местной школы

Умумий саводхонлик даражаси (6 ёшдан бошлаб) 2005-йилдаги 33 фоиздан 2011-йилда 32 фоизга тушди[9].

Та'лимга қабул қилинганларнинг умумий улуши (6 ёшдан 13 ёшгача) 2005-йилдаги 42 фоиздан 2011-йилда 40 фоизгача камайди[9].

Вилоятда тўртта техника ва касб-ҳунар та’лими ва кадрлар тайёрлаш мактаби, жумладан, Аҳмадшоҳ Мас’уд мактаби мавжуд. У Ҳилфе Падерборн ва Германия Ташқи ишлар вазирлиги ко'магида ташкил этилган ва 2014-йил август ҳолатига ко'ра 250 га яқин талаба ва 22 нафар ходимга эга эди.

Демографияси

2021-йил ҳолатига ко'ра, вилоятнинг умумий аҳолиси тахминан 173 000[10] ни ташкил этди. Асосий этник гуруҳни тожиклар ташкил қилади.

Вилоятда асосий тил дари (афғон форси) ҳисобланади. Вилоят аҳолиси суннийлар, Афг'онистоннинг бошқа ҳудудларидаги ҳазоралар эса асосан шиалар[11].

Диққатга сазовор жойлари

  • Аҳмадшоҳ Масуд мақбараси.

Манбалар

  1. ↑ Энвиронмент анд Ҳуман Респонсе: Селеcтед Эссайс ин Геограпҳй. Cонcепт Публишинг Cомпанй, 1990 — 296-бет. ИСБН 978-81-7022-243-9. 
  2. ↑ Гарй W. Боwерсох. Тҳе гем ҳунтер : труэ адвентурес оф ан Америcан ин Афгҳанистан, 1ст эд, Ҳонолулу, ҲИ: ГеоВисион, Инc, 2004. ИСБН 0-9747323-1-1, 978-0-9747323-1-2. 
  3. ↑ „Оператионс“ (эн). Нортҳерн Аллианcе: Фигҳтинг фор а Фреэ Афгҳанистан. Фриэндс оф тҳе Нортҳерн Аллианcе. 2021-йил 24-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2021-йил 20-август.
  4. ↑ „Тҳе Спй Wҳо Қуит“. ПБС — Фронтлине (2011-йил 17-январ). 2015-йил 4-ноябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2014-йил 18-октябр.
  5. ↑ „Датабасе“. www.нйтимес.cом. 2020-йил 25-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2021-йил 22-август.
  6. ↑ „Панжшир флиэс флаг оф ресистанcе“. Трибуне Индиа. 2021-йил 18-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2021-йил 22-август.
  7. ↑ „Талибы заявили о взятии Панджшера и прекращении войны. СМИ пишут о бегстве бывшего вице-президента“. Афиша. 2021-йил 6-сентябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2021-йил 6-сентябр.
  8. ↑ „Масуд призвал всех жителей Афганистана противостоять боевикам «Талибана»“ (ру). ВЗГЛЯД.РУ. 2021-йил 6-сентябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2021-йил 6-сентябр.
  9. ↑ 9,0 9,1 9,2 9,3 Арчиве, Cивил Милитарй Фусион Cентре, „ПАНЖСҲИР ПРОВИНCЕ“. 2014-йил 30-майда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2014-йил 30-май.
  10. ↑ „Эстиматед Популатион оф Афгҳанистан 2021-22“. Натионал Статистиc анд Информатион Аутҳоритй (НСИА) (2021-йил 1-апрел). 2021-йил 29-июнда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2021-йил 21-июн.
  11. ↑ „Панжшир Провинcе“. Ундерстандинг Wар. 2013-йил 25-сентябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2013-йил 17-август. 
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/19914441" dan olindi