Ziyosfera

Panoptikon

1791-йилда Вилли Ревели томонидан чизилган Бентам Иеремия паноптикон қамоқхонасининг режаси[1]

Паноптикон – ХВИИИ асрда инглиз файласуфи ва ижтимоий назариётчиси Бентам Иеремия томонидан ишлаб чиқилган институционал қурилишнинг бир тури ва бошқарув тизимидир. Дизайн концепцияси муассасадаги барча маҳбусларни биргина қўриқчи томонидан кузатишга имкон бериши билан ажралиб туради.

Ягона қўриқчининг бир вақтнинг ўзида барча маҳбусларнинг камераларини кузатиши жисмонан имконсиз бўлсада, маҳбуслар қачон кузатилаётганини била олмаслиги, уларни ҳар доим кузатиб тургандек ҳаракат қилишга ундашини билдиради. Шундай қилиб, маҳбуслар ўзларининг хатти-ҳаракатларини самарали равишда тартибга солишга мажбур бўлишади. Архитектура ротондадан иборат бўлиб, унинг марказида текширув уйи жойлашган. Марказдан муассаса раҳбари ёки ходимлари маҳбусларни кузатиши мумкин. Бентам асосий режани касалхоналар, мактаблар, санаторийлар ва бошпаналарга тенг даражада қўлланилишини ўйлаб топди.

Тарихи

Паноптикон сўзи юнонча „ҳамма кўриш“ — паноптес сўзидан олинган[2]. 1785-йилда инглиз ижтимоий ислоҳотчиси ва утилитаризм асосчиси Бентам Иеремия княз Потемкин билан бирга бўлган укаси Самуэлни зиёрат қилиш учун Россия империясининг Могилев губернаторлигидаги (замонавий Беларуссия) Кричевга борди[3]. Бентам 1786-йил бошида Кричевга келди[4] ва деярли икки йил турди. Бентам акаси билан Кричевда истиқомат қилар экан, паноптикон тушунчасини мактубларда тасвирлаб берди. Бентам акасининг ишчиларни доимий кузатиш ҳақидаги ғояларини қамоқхоналарда қўллаган. Англияга қайтиб келган Бентам акасининг ёрдами билан паноптикон назариясини ишлаб чиқишда давом этди.

Бентам паноптикон қамоқхонаси раҳбарини инсонпарварлик бурчига мослаштирадиган асосий механизм реклама бўлади, деб ўйлади. Бентам қамоқхоналар бўйича оммавий мунозарани рағбатлантириш орқали ўзининг бурч ва манфаатларни бирлаштириш тамойилини амалда қўллашга ҳаракат қилди. Бентамнинг текшириш тамойили нафақат паноптикон қамоқхонасидаги маҳбусларга, балки бошқарувчига ҳам тегишли эди. Ҳисобга олинмайдиган гаолер кенг жамоатчилик ва давлат амалдорлари томонидан кузатилиши керак эди[5].

Бентам паноптикон концепциясини ишлаб чиқишда давом этди, чунки Англияда саноатлаштириш ривожланди ва тобора кўпроқ йирик фабрикаларда ишлаш учун ишчилар сони кўпайди[6]. Бентам архитектор Уилли Ревелининг чизмаларига буюртма берган. Бентамнинг фикрича, агар паноптикон қамоқхонасидаги маҳбусларни кўриш мумкин бўлса, лекин улар қачон кузатилганини ҳеч қачон билмаса, маҳбуслар қоидаларга риоя қилишлари керак[7].

Бентам ўзининг кейинги ҳаёти давомида паноптикон схемасини рад этишдан аччиқланиб, қирол ва аристократик элита томонидан тўсқинлик қилганига амин эди. У асосан адолацизлик ва умидсизлик ҳисси туфайли ўзининг ғайриоддий манфаатлар ҳақидаги ғояларини, яъни кенгроқ жамоат манфаатларига қарши фитна уюштирган кучли манфаатлар ҳақидаги ғояларини ишлаб чиқди, бу унинг ислоҳотларга доир кўплаб кенгроқ далилларига асос бўлди[8]. Бентамнинг паноптикон қамоқхонаси ҳақидаги таклифи Британия ҳукумати амалдорлари орасида нафақат материалист файласуф Томас Гоббс томонидан ишлаб чиқилган завқ-оғриқ тамойилини ўзида мужассам этгани учун, балки Бентам сиёсий иқтисод бўйича пайдо бўлган мунозарага қўшилганлиги учун ҳам катта қизиқиш уйғотди. Бентамнинг ўз маблағи ҳисобидан Миллбанкда паноптикон қамоқхонаси қуриш ҳақидаги таклифлари ва саъй-ҳаракатларининг калити паноптикондаги маҳбуслардан „меҳнат олиш воситаси“ эди[9]. Бентам 1791-йилда ёзган "Паноптиcон" ёки „Текширув уйи“ асарида белгиланган соатларда ишлайдиганлар назорат қилиниши керак, деб асослаб берди[10][11].

1812-йилда Нюгейт қамоқхонаси ва бошқа Лондон қамоқхоналари билан боғлиқ доимий муаммолар Британия ҳукуматини солиқ тўловчилар ҳисобидан Миллбанкда қамоқхона қурилишини молиялаштиришга ундади. Бентамнинг паноптик режаларига асосланиб, 1821-йилда Миллий қамоқхона очилди. Маълум бўлишича, Миллбанк қамоқхонаси зиддиятли эди ва маҳбуслардан қимматбаҳо меҳнатни тортиб ололмади. Бентам Миллбанк қамоқхонаси қурилганини кўриш учун яшади ва Британия ҳукумати томонидан қабул қилинган ёндашувни қўллаб-қувватламади. Унинг ёзувлари солиқ тўловчилар томонидан молиялаштириладиган, қурилиши керак бўлган қамоқхоналар архитектурасига деярли ҳеч қандай таъсир кўрсатмади. 1818—1821-йилларда Ланкастерда аёллар учун кичик қамоқхона қурилган. Меъмор Жозеф Ганди уни Бентамнинг паноптикон қамоқхонаси режаларига жуда яқин модел қилгани кузатилди[12].

Айнан 1832-йилда Бентам вафотидан кейин Лондонда қурилган Пентонвил қамоқхонаси Виктория давридаги Британиядаги яна 54 та қамоқхона учун намуна бўлиб хизмат қилиши керак эди. 1840—1842-йилларда Жошуа Жеббнинг режаларига кўра қурилган Пентонвил қамоқхонасида радиал қамоқ қанотлари бўлган марказий зал мавжуд эди[12]. Таъкидланишича, Бентам паноптикони ХИХ асрда „алоҳида тизим“ тамойиллари асосида қурилган қамоқхоналарнинг, жумладан, 1829-йилда очилган Филаделфиядаги Шарқий давлат қамоқхонасининг радиал дизайнига таъсир қилган[13]. Аммо Пенсилвания-Пентонвилл архитектура модели ўзининг радиал қамоқ қанотлари билан алоҳида маҳбусларни доимий равишда кузатиб бориш учун мўлжалланмаган. Соқчилар залдан радиал коридорлар бўйлаб юришлари керак эди ва маҳбусларни ўз камераларида фақат камера эшиги тешигидан кўриш орқали кузатишлари мумкин эди[14].

1926—1931-йилларда Куба ҳукумати жамоат маркази бўлиб хизмат қилган йирик марказий иншоотга туннеллар билан боғланган тўртта шундай паноптикон қурди. Ҳар бир паноптикон 93 ҳужайрадан иборат беш қаватдан иборат эди. Бентамнинг ғояларига мувофиқ, ҳужайраларнинг ҳеч бирида эшик йўқ эди. Маҳбуслар қамоқхонада эркин сайр қилишлари ва ҳунар ўрганиш ёки саводхон бўлиш учун семинарларда қатнашишлари мумкин эди, улар самарали фуқаролар бўлишларига умид қилишган. Бироқ, Фидел Кастро Пресидио Модело қамоқхонасига қамалганида, тўртта думалоқ 6000 киши билан тўлдирилган, ҳар бир қават ахлат билан тўлдирилган, сув йўқ эди, озиқ-овқат рациони кам эди ва ҳукумат фақат ҳаёт учун зарур бўлган нарсаларни таъминлади[15].

Голландияда Бреда, Арнҳем ва Ҳаарлем қамоқхоналари тарихий паноптикон қамоқхоналари сифатида қайд этилган. Бироқ, 400 га яқин камерали бу думалоқ қамоқхоналар паноптикон вазифасини ўтамайди, чунки камеранинг ичкарига қараган деразалари шунчалик кичкина эдики, соқчилар бутун камерани кўра олмадилар. Кичкина камерали ва эшиклари бўлган қамоқхоналарда кузатувнинг йўқлиги, Бентам томонидан назарда тутилганидек, кўплаб думалоқ турма дизайнларини паноптикон бўлишдан озод қилади. 2006-йилда Амстердам яқинида биринчи рақамли паноптик қамоқхоналардан бири очилди. Лелйстад қамоқхонасидаги ҳар бир маҳбус электрон ёрлиқ тақади ва дизайнга кўра, одатдагидек 15 ёки ундан ортиқ маҳбус ўрнига 150 маҳбус учун атиги олти қўриқчи керак бўлади[16].

Бошқа муассасалар архитектураси

Бентҳамнинг 2000 кишига мўлжалланган 1812 саноат уйи.

Бентам Иеремиянинг паноптикон архитектураси ўзига хос эмас эди, чунки илгари ротундалар, масалан, саноат биноларида ишлатилган. Бироқ, Бентам ротунд архитектурасини ижтимоий функцияга эга бўлган тузилишга айлантирди, шунинг учун одамларнинг ўзи назорат об’эктига айланди[17]. Паноптикон ғояси унинг акаси Самуэл Бентамнинг Россиядаги иши ва мавжуд меъморчилик анъаналаридан илҳомланган. Самуэл Бентҳам 1751-йилда Эcоле Милитаиреда ўқиган ва тахминан 1773-йилда таниқли франсуз архитектори Клод-Николас Ледукс Арc-эт-Сенансдаги Қироллик туз заводи учун ўз дизайнини тугатган[18]. Уилям Струтт ўзининг дўсти Жереми Бентам билан ҳамкорликда Белперда думалоқ тегирмон қурди, шунда битта назоратчи думалоқ тегирмоннинг марказидан бутун сехни назорат қилиши мумкин эди. Тегирмон 1803-1813-йилларда қурилган ва ХИХ аср охиригача ишлаб чиқариш учун ишлатилган. 1959-йилда бузиб ташланган[19]. Бентамнинг 1812-йилда ёзган асарида камбағал бошқарув яхшиланди: айниқса, Паноптикон қурилиш принципини қўллаш орқали у 2000 кишини сиғдира оладиган „саноат уйи“ учун бинони ўз ичига олди[20]. 1812-йилда ўша пайтгача бригадирлик даражасига кўтарилган Семюэл Бентам Британия адмираллигини Кентда арсенал паноптикон қуришга кўндирмоқчи бўлди. Лондонга уйига қайтишдан олдин у 1807-йилда Санкт-Петербург яқинида денгиз флотида ишлашни хоҳловчи йигитлар учун ўқув маркази бўлиб хизмат қилган паноптикон қурди[21].

Бентамнинг ҳаёти давомида ҳеч қандай паноптикон қурилмаганига қарамай, у паноптиконда ўрнатган тамойиллар жиддий муҳокама ва мунозараларга сабаб бўлди. 1832-йилда Бентам Иеремиянинг ўлимидан кўп ўтмай, унинг ғоялари Август Пугин томонидан танқид қилинди, у 1841-йилда ўзининг „Контрастлар“ асарининг иккинчи нашрини нашр этди, унда битта пластинкада „Замонавий камбағал уй“ тасвирланган. У 1400-йилда инглиз ўрта аср готика шаҳарчасини 1840-йилдаги ўша шаҳарчага қарама-қарши қўйди, у ерда синган шпаллар ва завод мўрилари осмонда ҳукмронлик қилади, олдинги планда христиан ҳосписининг ўрнини паноптикон эгаллайди. ХИХ асрнинг архитектура бўйича энг нуфузли ёзувчиларидан бирига айланган Георг Wилҳелм Фриэдрич Ҳегел ва немис идеализми таъсир кўрсатди[22]. 1835-йилда Камбағал ҳуқуқ комиссиясининг биринчи йиллик ҳисоботида комиссия архитектори Сампсон Кемпторннинг иккита лойиҳаси мавжуд эди. Унинг ишхона учун Й шаклидаги ва хоч шаклидаги дизайнлари уста хонасини марказий нуқта сифатида жойлаштириш орқали паноптикон тамойилини ифода этди[23][24].

Санъат ва адабиёт

Профессор Доналд Презиосининг сўзларига кўра, Бентамнинг паноптикон қамоқхонаси Жулио Камилло хотира театри билан резонанслашади, у ерда ўтирган кузатувчи марказда жойлашган ва ҳодисалар таққослаш, фарқлаш, контраст ва ўзгаришларни ўқилиши мумкин бўлган массивда таснифланади[25]. Бентҳам ўзининг паноптикон қамоқхонаси учун келтирган меъморий маълумотномалар орасида Ранелагҳ Гарденс, 1742-йилда қурилган гумбазли Лондон боғи бор эди. Гумбаз остидаги ротонда марказида 360 градуслик панорамани кўриш мумкин бўлган баланд платформа жойлашган бўлиб, у ёритгичлар орқали ёритилган эди[17][26].

Диорама биносининг замин режаси, Лондон 1823-йил.

1854-йилда Лондонда Фан ва Санъат Қироллик Паноптикони жойлашган бино устидаги ишлар якунланди. Бинонинг марказидаги ротунда 91 метрлик кортеж билан ўралган эди. Ички макон диний маъносиз безакнинг таъмини акс эттирди ва дам олиш учун ўрганишнинг замонавий дидидан келиб чиқди. Қироллик фан ва санъат паноптиконига ташриф буюрувчилар ўзгарувчан экспонатларни кўриши мумкин эди. Бироқ, Лондонда рақобатбардош кўнгилочар саноат архитектураси пайдо бўлди[27] ва турли мусиқа театрлар, катта фавворалар, қизиқарли тажрибалар ва харид қилиш учун савдо марказлари қурилди. Бу эса кутубхонага ташриф буюрдиган инсонлар сонига таъсир кўрсатади[27][28].

Галерея

  • Pugin tomonidan tayyorlangan plastinka.
    Пугин томонидан тайёрланган пластинка.
  • Presidio Modelo binolaridan birining ichida.
    Пресидио Модело биноларидан бирининг ичида.
  • Millbank qamoqxonasining rejasi
    Миллбанк қамоқхонасининг режаси
  • Sharqiy davlat qamoqxonasining 1836-yildagi izohli qavat rejasi
    Шарқий давлат қамоқхонасининг 1836-йилдаги изоҳли қават режаси
  • 1880-yillarning meʼmoriy chizmasi
    1880-йилларнинг меъморий чизмаси

Яна қаранг

Манбалар

  1. ↑ Бентҳам Паперс 119а/119. УCЛ Пресс — 137-бет. 
  2. ↑ Алан Брискин. Стирринг оф Соул ин тҳе Wоркплаcе. Берретт-Коэҳлер Публишерс, 1998 — 77-бет. ИСБН 9781605096162. 
  3. ↑ Cорреспонденcе оф Жеремй Бентҳам, Волуме 1: 1752 то 1776 Спригге: . УCЛ Пресс, 2017. ИСБН 9781911576051. 
  4. ↑ Гиллиан Дарлей. Фаcторй. Реактион Боокс, 2003 — 52-бет. ИСБН 9781861891556. 
  5. ↑ Жамес Э. Cримминс. Тҳе Блоомсбурй Энcйcлопедиа оф Утилитарианисм. Блоомсбурй Публишинг, 2017 — 396-бет. ИСБН 9781350021686. 
  6. ↑ Алан Брискин. Стирринг оф Соул ин тҳе Wоркплаcе. Берретт-Коэҳлер Публишерс, 1998 — 78-бет. ИСБН 9781605096162. 
  7. ↑ Голд, Жоэл. Суспиcиоус Миндс: Ҳоw Cултуре Шапес Маднесс. Симон анд Счустер, 2015 — 210-бет. ИСБН 9781439181560. 
  8. ↑ Пҳилип Счофиэлд. Бентҳам: а гуиде фор тҳе перплехед. Лондон: Cонтинуум, 2009 — 90–93-бет. ИСБН 978-0-8264-9589-1. 
  9. ↑ Гарй Келлй. Неwгате Нарративес. Роутледге, 2017. ИСБН 9781351221405. 
  10. ↑ Гиллиан Дарлей. Фаcторй. Реактион Боокс, 2003 — 53-бет. ИСБН 9781861891556. 
  11. ↑ Дан Эделстеин. Тҳе Террор оф Натурал Ригҳт: Републиcанисм, тҳе Cулт оф Натуре, анд тҳе Френч Револутион. Университй оф Чиcаго Пресс, 2010. ИСБН 9780226184395. 
  12. ↑ 12,0 12,1 Жонатҳан Симон. Арчитеcтуре анд Жустиcе: Жудиcиал Меанингс ин тҳе Публиc Реалм. Роутледге, 2016 — 43-бет. ИСБН 9781317179382. 
  13. ↑ Андрзежеwски, Анна Вемер. Буилдинг Поwер: Арчитеcтуре анд Сурвеилланcе ин Виcториан Америcа. Кнохвилле: Университй оф Теннессеэ Пресс, 2008 — 18–19-бет. ИСБН 978-1-57233631-5. 
  14. ↑ Жаcқуэлине З. Wилсон. Присон: Cултурал Меморй анд Дарк Тоурисм. Петер Ланг, 2008 — 37-бет. ИСБН 9781433102790. 
  15. ↑ Wаллаcе, Роберт. Спйcрафт: Тҳе Сеcрет Ҳисторй оф тҳе CИА'с Спйтечс, фром Cоммунисм то Ал-Қаэда. Пенгуин, 2008 — 258–259-бет. ИСБН 9781440635304. 
  16. ↑ Малй, Тим. Тҳе Инспеcтион Ҳоусе: Ан Импертинент Фиэлд Гуиде то Модерн Сурвеилланcе. Cоач Ҳоусе Боокс, 2014 — 28–29-бет. ИСБН 9781552453018. 
  17. ↑ 17,0 17,1 Луиги Весселла. Опен Присон Арчитеcтуре: Десигн Cритериа фор а Неw Присон Тйпологй. WИТПресс, 2017 — 10-бет. ИСБН 9781784662479. 
  18. ↑ Доналд Презиоси. Ретҳинкинг Арт Ҳисторй: Медитатионс он а Cой Сcиэнcе. Яле Университй Пресс, 1989 — 65-66-бет. ИСБН 9780300049831. 
  19. ↑ Адриан Фармер. Белпер Фром Олд Пҳотограпҳс. Амберлей Публишинг Лимитед, 2013 — 155-бет. ИСБН 9781445619620. 
  20. ↑ Жонатҳан Симон. Арчитеcтуре анд Жустиcе: Жудиcиал Меанингс ин тҳе Публиc Реалм. Роутледге, 1989 — 44-бет. ИСБН 9781317179382. 
  21. ↑ Гиллиан Дарлей. Фаcторй. Реактион Боокс, 2003 — 54-бет. ИСБН 9781861891556. 
  22. ↑ Тревор Гарнҳам. Арчитеcтуре Ре-ассемблед: Тҳе Усе (анд Абусе) оф Ҳисторй. Роутледге, 2013 — 47-бет. ИСБН 9781134052998. 
  23. ↑ Тарлоw, Сараҳ. Фамилиар Паст?: Арчаэологиэс оф Латер Ҳисториcал Бритаин. Роутледге, 2002 — 131 & 134-бет. ИСБН 9781134660346. 
  24. ↑ Давид Ротҳман. Тҳе Дисcоверй оф тҳе Асйлум: Соcиал Ордер анд Дисордер ин тҳе Неw Републиc. Роутледге, 2017 — хлив-бет. ИСБН 9781351483643. 
  25. ↑ Доналд Презиоси. Ретҳинкинг Арт Ҳисторй: Медитатионс он а Cой Сcиэнcе. Яле Университй Пресс, 1989 — 66-бет. ИСБН 9780300049831. 
  26. ↑ Ничолас Мирзоэфф. Тҳе Висуал Cултуре Реадер. Псйчологй Пресс, 2002 — 403-бет. ИСБН 9780415252225. 
  27. ↑ 27,0 27,1 Эдwард Зитер. Тҳе Ориэнт он тҳе Виcториан Стаге. Cамбридге Университй Пресс, 2003 — 119-бет. ИСБН 9780521818292. 
  28. ↑ Ҳеатҳер Глен. Чарлотте Бронтë: Тҳе Имагинатион ин Ҳисторй. Охфорд Университй Пресс, 2002 — 213-бет. ИСБН 9780198187615.  
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/19914441" dan olindi