Panshaxa

Паншаха (русча: паншаха )^[1] — қишлоқ хўжалигида деҳқонлар томонидан пичан ва бошқа қишлоқ хўжалиги маҳсулотларини юклаш ва тушириш, шунингдек, уни шамоллатиш учун тупроқда тешиклар яратиш учун ишлатиладиган кўчма қўл асбоби ҳисобланади. Яна, шунингдек, ушбу хўжалик асбоби халқ орасида хаскаш номи билан ҳам анча машҳурдир.

Паншаханинг тузилиши ва ишлатилиши

Паншаханинг тузилиши қуйидагича: тутқичда — диаметри тахминан 3-5 см ва узунлиги тахминан 1,5 метр бўлган юмалоқ қисмли ёғоч таёқ — бир неча (3-7) пўлат мослама бўлиб, бир оз эгилган шохлар ёки конструктив равишда кўндаланг элемент билан бир бўлакка боғланган тишлари мавжуд. Тутқичнинг тишларга қараганда тескари йўналишда енгил эгилиши мумкин, шунинг учун горизонтал ҳолатда оғирлик маркази бироз пастга силжиши мумкин. Паншаха билан юкни кўтаришда сомонни ағдариб юбормаслик учун қўшимча ҳаракатлар қилиш талаб этилмайди. Шунингдек, пичанни йиғиш ёки пичанхонага юклаш учун юк машинаси чўзилган тутқичли паншахалардан фойдаланади, унинг узунлиги 2,5 метргача. Икки ёки учта тишли пичан учун енгил қаттиқ ёғоч паншахалар (шохлар) дарахт шохидан тайёрланади.

Пичаннинг дизайни ҳар қандай бўшашган ўсимлик массасининг (пичан, барглар ва бошқалар) тешилиши ва ҳаракатланишини таъминлайди, шундай экан паншаханинг асосий ҳаракати тешишдир. Паншахалар қуйидаги ишларда қўлланади:

пичан, гўнг, сомон, талон ва шунга ўхшаш нарсаларни юклаш ва тушириш;
қуритиш пайтида пичанни юмшатиш;
илдизларни кислород билан таъминлаш учун тупроқни шамоллатиш (тешиш).

Тишларнинг учида тўплари бўлган турли хил паншахалар мавжуд бўлиб (ўтмас паншахалар) картошка ва бошқа илдиз экинларини қазиш ва юклаш учун, шунингдек, кўмирни юклаш учун фойдаланилади. Ушбу валлар одатда кўпроқ тишларга эга, асосан 10-12 гача. Катта бўлмаган, икки шохли, ўтмас паншахалар, хирмонларни йиғиш пайтида токда тутиш учун — Вянкалар. Темир гўнгли паншахалар — Шохли.

Паншаха-белкураклар кенглиги тахминан 2 см бўлган тўртта текис тишлари мавжуд бўлиб, оғир тупроқларни қазиш учун мўлжалланган.

Паншаха ҳақида афсона ва символизмлар

Христиан мифологиясига кўра паншахалар гуноҳкорларни азоблашда ишлатиладиган дўзахдаги шайтонларнинг асбоби сифатида тасвирланган. Уч тишли паншаха — Иблиснинг қуролларидан биридир. Шунга ўхшаш афсоналар денгиз худоси Посейдон (Нептун)нинг қўлида балиқ овлаш уч тишли паншаханинг қадимий тасвирларидан келиб чиққан. Ўрта асрларда Европада бу ва бошқа қадимги худоларнинг (Пан, Силена, Гефест ва бошқалар) сақланиб қолган тасвирлари, иблислар ёки шайтоннинг портретлари сифатида қабул қилиниб, улардаги уч тишли — паншаха сифатида тушунилган.

„Тимсоҳ журнали“нинг эмблемасида қизил тимсоҳнинг паншаха билан чизилган расми бўлган; журналнинг рукнларидан бирининг номи "Ён томондаги паншаха! " деб номланган.

Машҳур „ Америка готикаси“ расмида паншаха композициянинг марказида жойлашган бўлиб, тажовузкорликни англатади.

Анъанага кўра, паншахаларнинг „нопок“ иши (гўнг билан ишлаганлиги) туфайли уйга (фақатгина омборга мумкин) олиб кирилиши ва ҳаттоки ювилиши тақиқланган — агар улар жуда ифлос бўлса, уларни ёмғирда тозалаш учун кўчада қолдириш мумкин бўлган.

Фразеологизмлар

Паншаха (сўзлашув) — ечиши йўқ ҳолат, якун. Масалан, шундай дейишади: „Паншаха — тамом!“.
Паншаха билан сувда ёзилган — нимадир шубҳали ҳолат, ноаниқлик, ҳали аниқ бўлмаган нарса, эҳтимолдаги ҳолат.
Франсузнинг қуроли паншаха

Яна қаранг

Санчқи

Манбалар

↑ А. Е. Аникин. Русский этимологический словарь, 7 (вершь И — вняться ИИ), М.: Институт русского языка им. В. В. Виноградова РАН, 2013 — 171-173, 180-бет. ИСБН 978-5-88744-087-3.

Адабиёт

Шангина И. И.. Вили // Русский традиционний бит: Энсиклопедический словар. — СПб.: Азбука-классика, 2003. — С. 166—169. — 688 с.
Вили // Товарний словар / И. А. Пугачёв (главний редактор). — М.: Государственноэ издателство торговой литератури, 1956. — Т. И. — Стб. 872—874

[:0-1] А. Е. Аникин. Русский этимологический словарь, 7 (вершь И — вняться ИИ), М.: Институт русского языка им. В. В. Виноградова РАН, 2013 — 171-173, 180-бет. ИСБН 978-5-88744-087-3.

[1]