Kontent qismiga oʻtish
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦

Paranoyya

ZiyoSfera, erkin ensiklopediya

Параноя — ваҳима ёки қо'рқув таъсирида юзага келувчи инстинкт ёки фикрлаш жараёни. Кўпинча алданиш ва мантиқсизлик билан боғлиқ ҳолатлар сабабли келиб чиқади[1]. Паранойд фикрлаш, одатда, инсонни таъқиб этувчи ёки ўзига нисбатан таҳдид ва фитна каби фикрларни ўз ичига олади. Параноя фобиялардан фарқ қилади. Улар каби ушбу касаллик ҳам мантиқсиз қўрқувни ўз ичига олади, лекин одатда паранояга, фобиялар сингари, нимадир айбдор бўлмайди.

Сохта айбловлар ва бошқа одамларнинг умумий ишончсизлиги ҳам кўпинча паранояга сабаб бўлади[2]. Масалан, паранояк одам воқеа қасддан содир бўлганига ишонади, ҳаттоки кўпчилик буни бахциз ҳодиса ёки тасодиф деб ҳисоблаган тақдирда ҳам. Параноя психознинг асосий аломатларидан бири ҳисобланади[3].

Белгилар

Параноянинг кенг тарқалган аломати — атрибут ҳодисасига ҳаддан ташқари мойилликдир. Бу жараёнда одамлар, одатда, ҳақиқатни нохолис идрок қиладилар ва кўпинча душманлик хислатларини намоён этадилар[4]. Паранояк одам бировнинг тасодифий хатти-ҳаракатига худди атайин ёки таҳдид остида қилинган деган фараз билан қараши мумкин.

Клиник бўлмаган паранойд популяцияни ўрганиш шуни кўрсатдики, кучсиз тушкунлик, ўзини изоляция қилиш ва мавжуд фаолиятдан воз кечиш тез-тез учрайдиган параноя билан боғлиқ бўлиши мумкин бўлган хусусиятлардир[5]. Баъзи олимлар параноянинг турли белгилари учун турли хил субтип (жумладан эротик ва мунозаралари)ларни яратадилар[6].

Параноянинг шубҳали ва муаммоли шахсий хусусиятлари туфайли, параноя билан оғриган одамнинг шахслараро муносабатларда муваффақият қозониши даргумон. Кўпинча паранойд шахслар якка статусга эга бўлишади[7].

Баъзи тадқиқотларга кўра, параноянинг жамланма рўйхати мавжуд. Рўйхатнинг энг юқори қисмида энг кам тарқалган параноя турлари жиддийроқ таҳдидларни ўз ичига олган ҳолда туради. Ижтимоий ташвиш параноянинг энг кўп намоён бўладиган даражаси сифатида ушбу жадвалнинг пастки қисмида жойлашган[8].

Сабаблар

Ижтимоий ва экологик

Ижтимоий муҳит таъсири паранойд фикрлашда жуда юқори дараждаларда сезилади. Сюдад-Хуарез, Чиҳуаҳуа (Мексика) ва Техаснинг Эл-Пасо (АҚШ) аҳолисига тарқатилган руҳий саломатлик сўрови орқали тўпланган маълумотларга асосланиб, паранойд фикрлаш кучсизлик ва қурбонлик туйғулари билан боғланганга ўхшашлиги аниқланади. Ушбу таъсирларнинг потенциал сабабларига ташқи назоратга ишониш ҳисси ва паст ижтимоий-иқтисодий аҳвол билан мустаҳкамланиши мумкин бўлган ишончсизлик киради. Ижтимоий-иқтисодий аҳволи қуйи даражада бўлган шахслар ўз ҳаётларини камроқ назорат қилишлари мумкин. Бундан ташқари, ушбу тадқиқот аёлларнинг ташқи бошқарувга эркакларникига қараганда кўпроқ ишониш тенденциясига эга эканлигини тушунтиради. Бу эса аёлларни ишончсизликка ва ижтимоий-иқтисодий ҳолатнинг паранояга таъсирига кўпроқ мойил қилади[9].

Эмануэл Мессингернинг хабар беришича, сўровлар параноя ота-она муносабатлари ва ишончсиз муҳитидан келиб чиқиши мумкинлигини аниқлади. Бу муҳитлар жуда интизомли, қаттиқ ва беқарор бўлиши мумкин. Ҳатто таъкидланганидек, „эркалаш“ (шундай қилиб, болани ўзига хос нарса эканлиги ва алоҳида имтиёзларга эга эканлиги ҳақида таассурот қолдириш) фонга ҳисса қўшиши мумкин[10]. Параноянинг аломатларини кучайтириши ёки намоён қилиши мумкин бўлган тажрибалар орасида умидсизлик, стресс ва чалкаш руҳий ҳолатнинг кўпайиши каби сабаблар ҳам мавжуддир[11].

Дискриминация паранойд алданишларнинг потенсиал башоратчиси сифатида намоён бўлиши ҳам хабар қилинган. Параноя ҳақидаги бундай хабарлар, умри давомида юқори даражадаги камситишларни бошдан кечирган кекса беморларда кўпроқ учраган. Бундан ташқари, иммигрантлар психоз шаклларига жуда мойил эканлиги қайд этилган. Бу камситувчи ҳодисалар ва камситишнинг юқорида айтиб ўтилган оқибатлари билан боғлиқ бўлиши мумкин[12].

Психологияда

Кўпроқ кайфиятга асосланган аломатлар, улуғворлик ва айбдорлик, функсионал параноянинг асоси, дея ҳисобланади[13].

Колби (1981) „Паранойд идрок“ терминини таъқиб қилиш, таҳдид қилиш, зарар етказиш, бўйсундириш, таъқиб қилиш, айблаш, ёмон муносабатда бўлиш, ҳақорат қилиш, қийноққа солиш, таҳқирлаш, камситиш, ёмон шахслар ёки гуруҳлар ва ҳоказо ғоялар атрофида тўпланган таъқиб қилувчи алдашлар ва ёлғон эътиқодлар нуқтаи назаридан аниқлади. Робинс ва Пост томонидан паранойд идрокнинг учта компоненти аниқланган: а) бошқалар уларни эксплуатация қилиши, уларга зарар етказиш ёки алдашда етарлича асоссиз шубҳалар; б) дўстлар ёки шерикларнинг содиқлиги ёки ишончлилигига асоссиз шубҳалар; c) маълумотлардан уларга қарши ғаразли фойдаланилишидан асоссиз қўрқув туфайли бошқаларга ишонч билдиришни истамаслик.

Паранойд идрок клиник психология томонидан, деярли, фақат психодинамик тузилмалар ва диспозицион ўзгарувчилар нуқтаи назаридан концепцияланган. Шу нуқтаи назардан қараганда, паранойд идрок ички руҳий зиддият ёки бузилишнинг кўринишидир. Масалан, Колби (1981) ўз муаммолари учун бошқаларни айблаш каби нотўғри қарашлар камситилганлик ҳисси туфайли юзага келадиган қайғуни енгиллаштиришга хизмат қилади ва бундай қобилияцизлик учун ўзини айбдор деган ишончни рад этишга ёрдам беради, деган гипотезани илгари сурган. Ушбу интрапсихик нуқтаи назар паранойд идрокнинг сабаби одам(ижтимоий идрок қилувчи)ларнинг мийясида эканлигини таъкидлайди. Паранойд идрок бу каби билимлар киритилган ижтимоий контекст билан боғлиқ бўлиши мумкинлигини инкор этади. Бу нуқта жуда долзарбдир, чунки ишончсизлик ва шубҳанинг келиб чиқиши (паранойд эътиқоднинг иккита компоненти) ўрганилганда, кўплаб тадқиқотчилар ижтимоий ўзаро таъсирнинг (айниқса ўзаро ижтимоий таъсир нотўғри кетганда) муҳимлигини таъкидлайдилар. Бундан ҳам кўпроқ ишончни ривожлантириш модели ишонч икки ёки ундан ортиқ шахслар ўртасидаги ўзаро муносабатларнинг йиғиндиси тарихи функсияси сифатида ортади ёки камаяди, деб таъкидланади[14].

Яна бир тегишли фарқни „ишончлилик ва ишончсизликнинг патологик ва патологик бўлмаган шакллари“ орасида ажратиб кўрсатиш мумкин. Олмонияликларга кўра, асосий фарқ шундаки, патологик бўлмаган шакллар мослашувчан ва ўзгарувчан шароитларга жавоб беради. Патологик шакллар эса ҳаддан ташқари ошириб юборилган перцептив ҳукм қилиш мойиллигини акс эттиради. Улар пайдо бўлиши ва давом этиши мумкин. Ушбу ҳолатга, асосан, „ўз-ўзини амалга оширадиган башорат“га ўхшаш рефлексли хатолар сабаб бўлади.

Параноянинг „махсус рўйхацимон жадвали“ мавжуд бўлиб, у ижтимоий баҳолаш ташвишларидан тортиб, ижтимоий мос ёзувлар ғоялари орқали, енгил, ўртача ва оғир таҳдидларга нисбатан таъқиб этувчи эътиқодларга қадар давом этади[15].

Паранойд фикрлаш

Ижтимоий психологик тадқиқотлар паранойд идрокнинг енгил шаклини таклиф қилади. Бу паранойд идрокнинг келиб чиқишини ички руҳий зиддиятга қараганда кўпроқ ижтимоий детерминантлардан олади, деган гипотезадир[16][17][18][19][20]. Ушбу нуқтаи назар шуни кўрсатадики, енгилроқ шакллардаги паранойд идрок оддий одамлар орасида жуда кенг тарқалган бўлиши мумкин. Масалан, одамларнинг кундалик ҳаётида ўзлари ҳақида гапирилаётгандек ўйлаш, бошқаларнинг ниятларидан шубҳаланиш, ёмон ният ёки душманлик ҳақидаги тахминлар бўлиши ажабланарли эмас. Крамернинг (1998) фикрига кўра, параноид идрокнинг ушбу енгил шакллари безовта қилувчи ва таҳдид солувчи ижтимоий муҳитга дош бериш ёки уни англаш учун мослашувчан жавоб сифатида кўриб чиқилиши мумкин.

Паранойд идрок дисфорик равишда ўз-ўзини англовчи одамлар ижтимоий тизимда эгаллаган позицияси билан боғлиқ бўлиши мумкин, деган фикрни қамраб олади. Ушбу назария ўз-ўзини англаш ижтимоий маълумотни қайта ишлаш учун ўта ҳушёр ва руминатив режимга олиб келади ва бу охир-оқибат нотўғри тушуниш ва хато мулоҳазаларнинг турли хил параноуд шаклларини рағбатлантиради, деган фикрларни ўз ичига олади[21]. Ушбу модел паранойд идрокни тушуниш учун зарур бўлган тўртта компонентни аниқлайди: вазиятга оид олдинги ҳолатлар, дисфорик ўз-ўзини англаш, ўта ҳушёрлик ва мулоҳаза юритиш.

Қабул қилинган ижтимоий ўзига хослик бу идрок этилган баҳоловчи текширув ва ижтимоий мавқега нисбатан ноаниқлик каби фикрлар ҳисобланади.

  • Қабул қилинган ижтимоий ўзига хослик: Ижтимоий ўзига хослик назариясига кўра,[22] одамлар ўзларини муайян шароитларда уларни ноёб ёки бошқалардан фарқ қиладиган хусусиятлар бўйича тоифаларга ажратадилар[23][22]. Жинс, этник келиб чиқиши, ёши ёки тажрибаси одамларнинг хатти-ҳаракатларини тушунтириш учун жуда муҳим бўлиши мумкин, агар бу хусусиятлар уларни ижтимоий гуруҳда ноёб қилади. Бу ўзига хос хусусият нафақат одамларнинг қандай идрок этилишига, балки уларнинг ўзини қандай идрок этишига ҳам таъсир қилиши мумкин.
  • Қабул қилинган баҳолаш текшируви: Ушбу моделга кўра, дисфорик ўз-ўзини англаш, одамлар ўзларини ўртача ёки интенсив баҳолаш ижтимоий текшируви остида ҳис қилганда, масалан, ассиметрик муносабатлар таҳлил қилинганда кучайиши мумкин. Мисол учун, уларнинг муносабатлари ҳақида сўралганда, докторантлар ўзларининг маслаҳатчилари билан солиштирганда ўзларининг маслаҳатчиларига бўлган ишонч даражаси учун муҳим деб талқин қилган воқеаларни эсладилар. Бу шуни кўрсатадики, талабалар маслаҳатчиси уларга эътибор беришга ундаганидан кўра ўз маслаҳатчисига кўпроқ эътибор беришга тайёр. Шунингдек, талабалар хатти-ҳаракатлари, ҳодисалари ва умуман олганда, уларнинг муносабатлари ҳақида ўйлашга кўпроқ вақт ажратдилар. [ <спан титле="Тҳис cлаим неэдс референcес то релиабле соурcес. (Жуне 2015)">иқтибос керак</спан> ]
  • Ижтимоий мавқега оид ноаниқлик: Ижтимоий мавқе ҳақидаги билим параноид ижтимоий идрокни келтириб чиқарадиган яна бир омилдир. Кўпгина тадқиқотчиларнинг таъкидлашича, ижтимоий тизимдаги ижтимоий мавқега нисбатан ноаниқликни бошдан кечириш салбий психологик ҳолатни ташкил этади, бу одамлар уни камайтиришга жуда мойил.

Дисфорик ўзини ўзи англаш

Бу жадал баҳолаш ёки назорат остида бўлган ҳис-туйғулар билан тавсифланган жамоатчиликнинг ўзини ўзи англаши тариқасидаги қўрқинчли шаклига ишора қилади[18][24]. Ўз-ўзини қийноққа солиш, бошқаларнинг хатти-ҳаракатларини ўзига оладиган тарзда талқин қилиш эҳтимолини оширади.

Юқори ҳушёрликc даражаси

Ўз-ўзини англаш қўрқинчли психологик ҳолат сифатида тавсифланган. Ушбу моделга кўра, ўз-ўзини англашни бошдан кечираётган одамлар, кечираётган нарсаларини тушунишга ҳаракат қилиб, уни камайтиришга юқори туртки беришга ҳаракат қилишади. Бу уринишлар айланма муносабатларда ўта ҳушёрликни рағбатлантиради. Гипер ҳушёрликни таҳдид солувчи жтимоий маълумотларни баҳолаш усули сифатида кўриб чиқиш мумкин, аммо мослашувчан ҳушёрликдан фарқли ўлароқ, ҳаддан ташқари ҳушёрлик қўзғалиш, қўрқув, ташвиш ва таҳдидни идрок этишнинг юқори даражасини келтириб чиқаради[25]. Руминация ҳам ижтимоий маълумотларга таҳдид соладиган яна бир жавобдир. Руминация паранойд идрок билан боғлиқ бўлиши мумкин, чунки у салбий ҳодисалар ҳақида салбий фикрлашни кучайтириши ва пессимистик англаш услубини келтириб чиқариши мумкин.

Ҳукмий ва когнитив тарафкашликлар

Учта асосий ҳукм чиқариш сабаблари аниқланган:[17]

  • Атрибутнинг даҳшатли хатоси: нотўғри муносабат ижтимоий идрок қилувчилар бошқаларга ишончлилик йўқлигини ҳаддан ташқари ошириб юбориш тенденциясини акс эттиради.
  • Ижтимоий ўзаро таъсирнинг ҳаддан ташқари шахсий конструкцияси: паранойд идрок қилувчининг бошқаларнинг ҳаракатларини номутаносиб ўз-ўзига ҳавола қилиш усулида талқин қилиш, улар бошқаларнинг фикрлари ва ҳаракатларининг нишони эканлигига ишончни оширишга мойиллигини англатади. Мустақил ҳодисалар ўртасидаги сабабий боғланишни ҳаддан ташқари идрок этишга олиб келадиган ижтимоий ўзаро таъсирнинг ножўя тиниш белгиларидаги ўзига хос турдаги.
  • Фитнани бўрттирилган идрок этиш: параноид идрок этувчининг бошқаларнинг ҳаракатларига ижтимоий уйғунлик ва мувофиқлаштиришни ҳаддан ташқари кўрсатиши керак бўлган мойилликни англатади.

Мета-таҳлиллар шуни кўрсатдики, параноя билан оғриган одамлар шошилинч хулосалар чиқаришга мойил бўлишади[26][27].

Манбалар

  1. ↑ Wорлд Энглиш Диcтионарй (Cоллинс Энглиш Диcтионарй — Cомплете & Унабридгед 10тҳ Эдитион, 2009, Wиллиам Cоллинс Сонс & Cо. Лтд.) 3. информал сенсе: интенсе феар ор суспиcион, эсп wҳен унфоундед
  2. ↑ „Дон'т Фреак Оут: Параноиа Қуите Cоммон“. Ливе Сcиэнcе. Ассоcиатед Пресс (2008-йил 12-ноябр). Қаралди: 2018-йил 16-сентябр.
  3. ↑ Греэн, C., Фреэман, Д., Куиперс, Э., Беббингтон, П., Фоwлер, Д., Дунн, Г., & Гаретй, П. (2008). Меасуринг идеас оф персеcутион анд соcиал референcе: тҳе Греэн эт ал. Параноид Тҳоугҳт Сcалес (ГПТС). Псйчологиcал Медиcине, 38, 101 — 111.
  4. ↑ Бенталл анд Тайлор (2006), п. 289
  5. ↑ Фреэман эт ал. (2005)
  6. ↑ Деуцч анд Фишман п. 1414-1415
  7. ↑ Деутч анд Фишман (1963), п.1416
  8. ↑ Фреэман эт ал. (2005), п.433
  9. ↑ Мироwски анд Росс (1983)
  10. ↑ Деуцч анд Фишман (1963), п. 1408
  11. ↑ Деуцч анд Фишман (1963), п. 1412
  12. ↑ Бенталл анд Тайлор (2006), п. 280
  13. ↑ Лаке, C. Р. (2008-11-01). „Ҳйпотҳесис: Грандиоситй анд Гуилт Cаусе Параноиа; Параноид Счизопҳрениа ис а Псйчотиc Моод Дисордер; а Ревиэw“. Счизопҳрениа Буллетин (инглизча). 34-жилд, № 6. 1151–1162-бет. дои:10.1093/счбул/сбм132. ИССН 0586-7614. ПМC 2632512. ПМИД 18056109.
  14. ↑ Деуцч, 1958
  15. ↑ Фреэман, Д., Гаретй, П., Беббингтон, П., Смитҳ, Б., Роллинсон, Р., Фоwлер, Д., Куиперс, Э., Рай, К., & Дунн, Г. (2005). Псйчологиcал инвестигатион оф тҳе струcтуре оф параноиа ин а нон-cлиниcал популатион. Бритиш Жоурнал оф Псйчиатрй 186, 427 — 435.
  16. ↑ Фенигстеин, А., & Ванабле, П. А. (1992). Параноиа анд селф-cонсcиоуснесс. Жоурнал оф Персоналитй анд Соcиал Псйчологй, 62, 129 — 138.
  17. ↑ 17,0 17,1 Крамер, Р. М. (1994). Тҳе синистер аттрибутион эррор: Оригинс анд cонсеқуэнcес оф cоллеcтиве параноиа. Мотиватион анд Эмотион, 18, 199 — 230.
  18. ↑ 18,0 18,1 Крамер, Р. М. (1995а). Ин дубиоус баттле: Ҳеигҳтенед аccоунтабилитй, дйспҳориc cогнитион, анд селф-дефеатинг баргаининг беҳавиор. Ин Р. М. Крамер & Д. М. Мессиcк (Эдс.), Неготиатион ин иц соcиал cонтехт (пп. 95 — 120). Тҳоусанд Оакс, CА: Саге.
  19. ↑ Крамер, Р. М. (1995б). Поwер, параноиа, анд диструст ин организатионс: Тҳе дистортед виэw фром тҳе топ. Ресеарч он Неготиатион ин Организатионс, 5, 119 — 154.
  20. ↑ Зимбардо, П. Г., Андерсен, С. М., & Кабат, Л. Г. (1981). Индуcед ҳеаринг дефиcит генератес эхпериментал параноиа. Сcиэнcе, 212, 1529 — 1531.
  21. ↑ Крамер, Р. М. (1998). Ревиситинг тҳе Бай оф Пигс анд Ветнам деcисионс тwентй-фиве еарс латер: Ҳоw wелл ҳас тҳе гроуп тҳинк ҳйпотҳесис стоод тҳе тест оф тиме? Организатионал Беҳавиор анд Ҳуман Деcисион Проcессес, 73, 236 — 271.
  22. ↑ 22,0 22,1 Турнер, Ж. (1987). Редисcоверинг тҳе соcиал гроуп: А селф-cатегоризатион тҳеорй. Охфорд: Басил Блаcкwелл.
  23. ↑ Cота, А. А., & Дион, К. Л. (1986). Салиэнcе оф гендер анд сех cомпоситион оф ад-ҳоc гроупс: Ан эхпериментал тест оф дистинcтивенесс тҳеорй. Жоурнал оф Персоналитй анд Соcиал Псйчологй, 50, 770 — 776.
  24. ↑ Суттон, Р. И., & Галуниc, Д. C. (1996). Cонсеқуэнcес оф публиc сcрутинй фор леадерс анд тҳеир организатионс. Ин Б. М. Стаw & Л. Л. Cуммингс (Эдс.), Ресеарч ин организатионал беҳавиор (Вол. 18, пп. 201-250). Греэнwич, CТ: ЖАИ.
  25. ↑ Лазарус, Р. С., & Фолкман, С. (1984). Стресс, аппраисал, анд cопинг. Неw Ёрк: Спрингер.
  26. ↑ МcЛеан, Бенжамин Ф.; Маттиске, Жулиэ К.; Балзан, Рян П. (2017-03-01). „Ассоcиатион оф тҳе Жумпинг то Cонcлусионс анд Эвиденcе Интегратион Биасес Wитҳ Делусионс ин Псйчосис: А Детаилед Мета-аналйсис“. Счизопҳрениа Буллетин. 43-жилд, № 2. 344–354-бет. дои:10.1093/счбул/сбw056. ИССН 1745-1701. ПМC 5605251. ПМИД 27169465.
  27. ↑ Дудлей, Роберт; Тайлор, Петер; Wиcкҳам, Сопҳиэ; Ҳуттон, Паул (2016). „Псйчосис, Делусионс анд тҳе "Жумпинг то Cонcлусионс" Реасонинг Биас: А Сйстематиc Ревиэw анд Мета-аналйсис“. Счизопҳрениа Буллетин. 42-жилд, № 3. 652–665-бет. дои:10.1093/счбул/сбв150. ИССН 1745-1701. ПМC 4838082. ПМИД 26519952.

Адабиётлар

  • Америка Психиатрия Ассоциацияси (1994). Руҳий саломатлик бузилишларининг диагностик ва статистик қўлланмаси (4-нашр). Вашингтон ДC: Муаллиф.
  • Каннети, Элиас (1962). Оломон ва куч. Немис тилидан Керол Стюарт томонидан таржима қилинган. Голланcз, Лондон. 1962-йил.
  • Колби, К. (1981). Параноид онгни моделлаштириш. Хулқ-атвор ва мия фанлари, 4, 515 — 560.
  • Деуцч, М. (1958). Ишонч ва шубҳа. Можароларни ҳал қилиш журнали, 2, 265 — 279.
  • Фаррелл, Жон (2006). Паранойя ва замонавийлик: Сервантесдан Руссогача. Корнел университети нашриёти.
  • Фреэман, Д. & Гаретй, ПА (2004). Параноя: қувғин хаёлпарастлик психологияси. Ҳове: Психология матбуоти.ИСБН 1-84169-522-ХИСБН 1-84169-522-Х
  • Игмаде (Стефан Трüбй ва бошқ., таҳрирлар), 5 кодлар: Террор давридаги архитектура, паранойя ва хавф, Биркҳäусер 2006-йил.ИСБН 3-7643-7598-1ИСБН 3-7643-7598-1
  • Кантор, Мартин (2004). Паранояни тушуниш: Профессионаллар, оилалар ва азоб чекувчилар учун қўлланма. Wестпорт: Праэгер Пресс.ИСБН 0-275-98152-5ИСБН 0-275-98152-5
  • Мунро, А. (1999). Делусионал бузилиш. Кембриж: Кембриж университети нашриёти.ИСБН 0-521-58180-ХИСБН 0-521-58180-Х
  • Робинс, Р. ва Пост, Ж. (1997). Сиёсий паранойя: нафрат сиёсати. Ню-Хейвен, CТ: Ел университети нашриёти.
  • Сант, П. (2005). Делусионал бузилиш. Панжоб: Чандигарҳ Панжоб университети.ИСБН 0-521-58180-ХИСБН 0-521-58180-Х
  • Симс, А. (2002). Кўнгилдаги симптомлар: тавсифловчи психопатологияга кириш (3-нашр). Эдинбург: Элсевиэр Сcиэнcе Лтд.ИСБН 0-7020-2627-1ИСБН 0-7020-2627-1
  • 978-0-684-80285-5
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/19914441" dan olindi