Ziyosfera

Parasels

Параселс

Параселс (лотинча: Параcелсус, ҳақиқий исми Филипп Ауреол Теофраст Бомбаст фон Гогенгейм[1], лотинча: Пҳилиппус Ауреолус Тҳеопҳрастус Бомбастус вон Ҳоҳенҳеим; 1493-йилда туғилган, — 1541-йил 24-сентабрда Залсбургда вафот этган) — швейцариялик алкимёгар, шифокор, файласуф, табиацҳунос, ятрокимёгар асосчиларидан бири. Қадимги тиббиёт ғояларини қайта кўриб чиқиб, ўз изланишларини олиб борган[2]. Кимёвий моддаларнинг тиббиётга киритилишига ҳисса қўшган. Замонавий илм-фан асосчиларидан бири ҳисобланади.

Ўзига Параcелсус тахаллусини берган, яъни, лотинча (пара — „яқин, атрофида“) „Селсга яқинлашувчи“ деган маънони англатади, қадимги Рим энсиклопедисти ва И аср тиббиётнинг зуккоси[3][4].

Замондошлари Параселс фаолиятини Мартин Лютер билан солиштирардилар, чунки Лютер каби Параселс тиббиёт фанлари ва амалиётининг буюк ислоҳотчиси\реформатори эди.

Таржимаи ҳоли

Параселс шифокор оиласида туғилган, отаси томонидан у азалдан маълум, аммо қашшоқ Свабия зодагонлари оиласидан эди. Унинг онаси, швейцариялик бўлиб, маҳаллий аббатликда касалларга муолажа қилар эди. У жуда заиф кўринишга эга эди — унда катта бош ва ингичка, қийшиқ оёқлари бор эди. Оиласида Параселс тиббиёт ва фалсафа бўйича мукаммал таълим олди. 16 ёшида у жарроҳлик, терапия асосларини таниш эди ва алкимё асосларини яхши биларди. 16 ёшида Параcелс уйини бутунлай тарк этди ва Базел университетига ўқишга кетди. Шундан сўнг у Wюрзбургда сеҳргарлик, алкимё ва астрологиянинг энг буюк намоёндаларидан бири бўлган Аббот Иоган Тритемус билан бирга таҳсил олди. Параcелс университет таълимини Феррара шаҳрида олади, у ерда доришунослик бўйича ҳам докторлик унвонига сазовор бўлди.

Саргузаштлари

1517-йилдан бошлаб Параcелс кўплаб саёҳатларни амалга оширди ва ХВИИ асрда Эвропада пайдо бўлган махфий жамиятларнинг асосчиси бўлиши мумкин, Эвропанинг турли университетларига ташриф буюрган, ҳарбий юришларда шифокор сифатида иштирок этган, император ерларига, Франсия, Англия, Шотландия, Испания, Португалия, Скандинавия мамлакатлари, Полша, Литва, Пруссия, Венгрия, Трансилвания, Валахия, Апеннин ярим оролининг штатларига ташриф буюрган (у Шимолий Африка, Фаластин, Константинопол, Россия ва татар асирлигида бўлганлиги ҳақида миш-мишлар бор эди).

Ван Ҳелмонтнинг гувоҳлигига кўра, 1521-йилда Параcелсус Константинополга келади ва у ерда Фалсафа тошини олади. Параcелс бу тошни олган уста, „Ауреум веллус“ (Олтин жун — лотин) китобида айтиб ўтилганидек (1598-йилда Рорсчачда босилган), маълум бир Сулаймон Трисмозин ёки Параcелснинг ватандоши Пфайфер эди. Айтишларича, бу Трисмозин ҳам панацеяни ҳам эгаллаган эди; баъзилар уни ХВИИ асрнинг охирида ҳали тирик эди дейишади: уни қандайдир франзсуз саёҳатчиси кўрган экан.

Параcелсус Дунай мамлакатлари бўйлаб саёҳат қилди ва Италияга ташриф буюрди, у ерда император армиясида ҳарбий жарроҳ бўлиб хизмат қилди ва ўша даврдаги кўплаб ҳарбий экспедицияларда қатнашди. Саёҳатларида у нафақат шифокорлар, жарроҳлар ва алкимёгарлардан, балки жаллодлар, сартарошлар, чўпонлар, доялар ва фолбинлар билан мулоқотда бўлган жуда кўп фойдали маълумотларни тўплаган. У илмни каттадан ҳам, кичикдан ҳам, олимлардан ва оддий халқдан ҳам олган; уни чорвадорлар ёки дарвешлар даврасида, пиёда йўлларида учратиш мумкин эди, бу эса бошқаларга нисбатан шафқациз ҳақорат ва таъналарга сабаб бўлган, улар ўзларининг тор фикрларида унга қарши душманларини тўплаган. Ўн йил сарсон-саргардон бўлиб, гоҳ шифокорлик билан шуғулланиб, гоҳ ўқитувчилик ёки ўқиш билан шуғулланиб, ўша даврлар одатига кўра, алкимё ва сеҳргарлик билан кун кечириб, ўттиз икки ёшида Германияга қайтиб келди ва. касалларни даволашнинг ажойиб ҳолатлари туфайли у ерда кутилмаганда машҳур бўлди

1526-йилда у Страсбургдаа бюргерлик ҳуқуқини қўлга киритди ва 1527-йилда машҳур китоб нашриётчиси Иоган Фробен ҳомийлигида Базел шаҳар шифокори бўлди. Шунингдек, 1527-йилда Оксколампадиуснинг тавсиясига кўра, шаҳар кенгаши унга юқори маош белгилаб, физика, тиббиёт ва жарроҳлик профессори этиб тайинлади. Базел университетида у фақат лотин тилида ўқитиш анъаналарига зид равишда немис тилида ҳам тиббиёт курсини очиб, талабалрни ўқитишни бошлади. Унинг маърузалари, ҳамкасбларининг нутқларидан фарқли ўлароқ, тақдимотни ўша давр тиббиёт профессорларининг ягона машғулоти бўлган Гален, Гиппократ ва Авиценнанинг фикрларини оддий такрорлаш эмас эди. Унинг таълимоти ҳақиқатан ҳам ўзиники эди ва у бошқаларнинг фикрини ҳисобга олмасдан, ўз шогирдларининг олқишига сазовор бўлди ва ўзининг православ ҳамкасбларини даҳшатга солди, фақат ўрнатилган, умумеътироф этилган таълимотлар томонидан ишончли тарзда қўллаб-қувватланиши мумкин бўлган таълим бериш одатини бузди. 1528-йилда шаҳар ҳокимияти билан тортишувлар ва келишмовчиликлар натижасида Параселс Колмарга кўчиб ўтди. Сўнг у академиядан 10 йилга четлаштирилди.

1529 ва 1530-йилларда. Эсслинген ва Нюрнбергга ташриф буюрди. Нюрнберглик „ҳақиқий“ шифокорлар уни фирибгар ва фирибгар деб туҳмат қилишди. Уларнинг айбловларини рад этиш учун у шаҳар кенгашидан касалликлари даволаб бўлмайдиган деб топилган бир нечта беморларни даволашни ишониб топширишни сўради. Унга фил касаллиги билан оғриган бир қанча беморлар юборилганди, у ҳеч қандай тўлов талаб қилмасдан, уларни қисқа вақт ичида даволаган. Бунинг исботини Нюрнберг шаҳар архивида топиш мумкин.

Параселс бир нечта самарали дори-дармонларни ихтиро қилади. Унинг асосий ютуқларидан бири силикознинг (кончиларнинг касбий касаллиги) табиати ва сабабларини тасниф этганидир.

Кейинги йилларда Параcелс кўп саёҳат қилди, ёзди, даволади, тадқиқ қилди, алкимёвий тажрибалар ўтказди ва астрологик кузатувларни амалга оширди. 1530-йилда Бератзҳаузен қал’аларидан бирида у Парагранум Бератзҳаусен (1535) устида ишлашни ўз ниҳоясига етказди. Аугсбург ва Регенсбургда қисқа вақт бўлганидан сўнг, у Сент-Галлен га кўчиб ўтди ва 1531-йил бошида бу ерда „Парамирум“ (1532) касалликларининг келиб чиқиши ва кечиши бўйича узоқ муддатли ишни тамомлади. 1533-йилда у Виллахда тўхтайди ва у ерда „Адашган шифокорлар лабиринти“ ни (1533) ва „Картиния йилномаси“ (1535) ни ёзди.

Параcелс кончилар касаллигини тасвирини келтирди („Шнеэберг ўпка касаллиги“; „Вон дер Бергсучт унд андерен Бергкранкҳеитен“ у томонидан 1533-1534-йилларда ёзилган, лекин 1567-йил ўлимидан кейин нашр этилган), кейинчалик ушбу касаллик ўпка саратони сифатида аниқланган. Кончилар касаллиги радоннинг ионлаштирувчи нурланиши билан боғлиқ бўлиб, улар кам шамоллатиладиган шахталар ҳавосида тўпланади[5].

Сўнгги йиллари

Умрининг сўнгги йилларида „Фалсафа“ (1534), „Яширин фалсафа“ (биринчи нашри фламанд тилига таржима қилинган, 1533), „Буюк астрономия“ (1531) рисолалари ва бир қатор кичик табиат фалсафий асарлари, шу жумладан. „Нимфалар, силфлар, пигмеялар, саламандрлар, девлар ва бошқа руҳлар китоби“ (1536) ларини ёзди.

Шундан сўнг у Мерен, Каринтия, Крайне ва Венгрияда бўлади ва охир-оқибат Салзбургга жойлашади, у ерга яширин фанларни яхши кўрадиган Бавария графи Палатин Дюк Эрнст томонидан таклиф қилинганди. У ерда Параcелс ниҳоят ўз меҳнатининг самарасини кўришга ва шуҳрат қозонишга муваффақ бўлди. Ниҳоят, у бошқа шаҳарга кўчиб ўтишга мажбур бўлишидан хавотирланмасдан, тиббий амалиёт билан шуғулланиши ва асарлар ёзиши мумкин. Унинг шаҳарнинг чеккасида ўз уйи, идораси ва лабораторияси бор.

1541-йил 24-сентабрда Залсбург қирғоғидаги Wҳите Ҳорсе меҳмонхонасининг кичкина хонасида у қисқа муддатли касалликдан сўнг вафот этди (48 ёшу уч кун). У Санкт-Петербург шаҳар черкови қабристонига дафн қилинди.

Унинг ўлимининг сўнгги ҳолатлари ҳали ҳам аниқ эмас, аммо тадқиқотлар унинг замондошларининг фикрини тасдиқлайди, унга кўра Параcелс кечки овқат пайтида, табиблардан бири, душманлари томонидан ёлланган қароқчилар томонидан хиёнат туфайли ҳужумга учраган. Тошга қулаши натижасида унинг бош суяги синади ва бу бир неча кундан кейин унинг ўлимига олиб сабаб бўлади.

Вафотидан кейинги тақдири. Ёдгорлик

Немис шифокори С. Т. фон Семмеринг Параcелсуснинг бош суягини кўздан кечиради, уни ғайриоддий тузилиши туфайли бошқалари билан таққослай олмади ва чакка суягидан ўтадиган ёриқни пайқади. У бундай ёриқ фақат Параcелснинг ҳаёти давомида содир бўлиши мумкинлигига амин эди, чунки қаттиқ, аммо эски ва қуриган бош суягининг суякларини бу тарзда бўлиниб турмасди.

Параcелсус қолдиқлари 1572-йилда Санкт-Петербург черкови биносини реконструксия қилиш пайтида эксгумация қилинган. Себастян Залсбургда ва Санкт-Петербург ибодатхонаси олдидаги ҳовлини ўраб турган девор орқасида қайта дафн этилган.

Шогирдлари ва издошлари

  • Тоурнеиссер, Леонард (1531-1596), швейцариялик шифокор.
  • Вайгел, Валентин (Вайгел; 1533-1588) — кўплаб издошларига эга бўлган немис протестант диншунос ва файласуф (Вейгелчилар).
  • Северинус, Питер (Педер Сøренсен;инглизча: Педер Соэренсен; 1540-1602) — даниялик шифокор, китоблар муаллифи: „Идеа медиcинаэ пҳилосопҳиcаэ“ (1571), „Эпистола сcрипта Тҳ. Параселсо“ (1572).
  • Либави, Андреас (Либавиус; 1555-1616) — немис шифокори.
  • Хунрат, Гейнрих (1560-1605), немис файласуфи ва кимёгари, „Абадий донолик амфитеатри“ (1595) муаллифи.
  • Турке де Маерн (олмонча: Тҳéодоре Турқуэт де Маерне ; 1573-1655) швейцариялик шифокор.
  • Флудд, Роберт (Флудд; 1574-1637) — инглиз шифокори.
  • Ди Капуа, Леонардо (1617-1695), италян шифокори.

Параcелс ва унинг издошларининг таълимоти ятрокимё деб аталиб, у ҳам мустақил равишда ишлаб чиқилган :

  • Ван Ҳелмонт (1580-1644), голландиялик шифокор
  • Тачениус, Отто (Тачениус; инглизча: Отто Тачениус; 1610-1680) — немис фармацевти;
  • Силвиус, Френсис (1614-1672) Голландиялик шифокор.

Шунингдек, Швеция қироли Эрик ХИВнинг ўғли ва собиқ хизматкори Швециялик Густав (1568-1607) ўзининг кенг билими учун „иккинчи Параcелс“ лақабини олди.

Ижод намуналари

Ҳаёт давомида нашр этилганлари:
  • Улм, Ҳанс Варниэр, 1536; Аугсбург, Ҳайнрич Стайнер (Стейнер), 1536; Франкфурт-Майн, Георг Рабен ва Вейганд Ханен, 1536-йил.
  • Вом Ҳолз Гуаико, 1529-йил.
  • Вон дер Франтзöсисчен кранcкҳеит Дрей Бюхер, 1530-йил.
  • Вонн дем Бад Пфефферс Оберсчwйтз гелегенда, 1535-йил.
  • Прогнозлар, 1536.

Хотира

Бадиий адабиётда ва кинода

  • Хорхе Луис Борхеснинг „Параcелсус атиргул“ асарида қаҳрамонлардан бири Параcелсусдир.
  • " Франкенштейн " романида қаҳрамонга Параcелсуснинг ёзувлари ва ғоялари катта таъсир кўрсатди.
  • Параcелсус ака-ука Вайнерларнинг „ Несмеяна учун даво“ (Қўрқувга даво) романидаги бош қаҳрамонлардан биридир.
  • Австриялик режиссор Георг Пабст 1943-йилда Парацельс[де] филмини суратга олди.
  • Параcелсус " Лабиринтга кириш " филмидаги бош қаҳрамонлардан биридир.
  • Г. Ф. Ловеcрафт окклюзив асарлар муаллифи ва бошқа ўрта аср оккултизм олимлари асарлари билан бир қаторда қаҳрамонлар томонидан мистик мақсадларда, масалан, ўликларни тирилтиришда фойдаланиладиган алкимёгар сифатида ҳикояларида тез-тез тилга олинади.
  • 1987-йилги „Гўзаллик ва йиртқич“ сериалининг бир нечта эпизодларида пайдо бўлади. Бу Параcелсус эмас, балки жиноятчи, ёвуз одам, эр ости лабораториясида гиёҳванд моддаларни ишлаб чиқарадиган қотил, мегаломаниядан азият чекадиган ва шунинг учун буюк шифокор номини ўзлаштирган Жон Питердир.
  • Бу Фуллметал Алчемист манга ва аниме қаҳрамонининг прототипи бўлиб, у „Ван Хоҳенхайм“ (шунингдек, сюжетга кўра „Теофраст Бомбаст“ номига эга бўлиши мумкин)
  • Омборхона 13 сериалида сериянинг антагонистларидан бири сифатида намоён бўлади, у ўлмасликка эришиш учун Фалсафа тошини яратиш учун 600 деҳқонни ўлдирган, аммо кейинчалик Ваулт 9 регентлари томонидан қўлга олинган ва бронза ҳайкалга айлантирилган.
  • Кристофер Барклининг „Реликт йиғувчи“ романидаги қаҳрамонлардан бири.

Манбалар

  1. ↑ В современной транскрипсии также — Хоэнхайм.
  2. ↑ „Парацельс“. www.ҳроно.ру. Қаралди: 2015-йил 25-ноябр.
  3. ↑ [диc.аcадемиc.ру/диc.нсф/энc_пҳилосопҳй/910#ПАРАЦЙéЛС0 Философская энсиклопедия] // Академик.
  4. ↑ „Новая философская энциклопедия, 2003 г.“. 2013-йил 29-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 15-июл.
  5. ↑ Розенберг Г.С., Краснощеков Г.П. „Всё врут календари!“. 2016-йил 24-ноябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 15-июл.
  6. ↑ „Параcелсус Призе“. 2016-йил 6-декабрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2016-йил 4-октябр.

Адабиётлар

  • Володарский В. М. Теофраст Параcелсуснинг ижтимоий утопияси (Wайбаcк Мачине сайтида 2016-03-04 санасида архивланган) // Социалистик таълимотлар тарихи: мақолалар тўплами. — М., 1985-йил
  • Володарский В. М. Параcелсус асарида табиат тасвири // Уйғониш даври маданиятида табиат. — М., 1992-йил.
  • Володарский В. М. Леонардо да Винчи ва Параcелсус сеҳр ва кимё ҳақида // Леонардо да Винчи ва Уйғониш даври маданияти. — М.: Наука, 2004.- С.176-183. — ИСБН 5-02-032668-2
  • Гундолф Ф. Параcелсус / Пер. Л. Маркевич, жами. эд. ва кейин. В. Н. Морозова. — Санкт-Петербург: Владимир Дал, 2015. — 191 п. — ИСБН 978-5-93615-154-5
  • Зорина Э. В. Параcелсус // Делпҳис № 24 (4/2000)
  • Койре А. „Парацельс“, . Мистики, спиритуалисты, алхимики Германии ХВИ века. Долгопрудный: Аллегро-Пресс, 1994. ИСБН 5-87859-067-0. 
  • Маер П. Параcелсус — шифокор ва кўрувчи. / Пер. Э. Б. Мурзина. — М., 2003-йил.
  • Жоле Шекелфорд. Параcелсиан тиббиётининг фалсафий йўли: Петрус Северинуснинг ғоялари, интеллектуал контексти ва таъсири (1540-1602). — Копенгаген: Тусcуланум Пресс музейи, 2004-йил. — П.п. 519.
  • Wалтер Пагел[эн]. Параcелсус: Уйғониш даврида фалсафий тиббиётга кириш. — Каргер Публишерс Швейсария. — ИСБН 3-8055-3518-Х
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/19914441" dan olindi