Partenogenez

Партеногенез (юнонча: партҳенос — бокиралик, қизлик ва …генез), бокира кўпайиш — жинсий кўпайиш шаклларидан бири, тухум хужайранинг уруғланмасдан ривожланиши. Гиногенезнинг аҳамияти ҳар хил жинсларнинг ўзаро учрашуви қийин бўлган шароитда жинсий кўпайишни амалга оширилишидан ва кулай шароитда тур наели индивидлари сонини тез орттиришдан келиб чиқади

Бундай хрлат наели кўплаб қирилиб кетадиган турлар учун айниқса катта аҳамиятга эга. Гиногенез умуртқасиз ҳайвонларнинг деярли барча типларида ва кўпчилик умуртқалиларда (сут эмизувчилардан ташқари) учрайди. Сут эмизувчиларнинг партеногенетик эмбриони эмбриогенезнинг илк даврларидаёқ ҳалок бўлади. Тухум фақат Гиногенез орқали кўпайганида облигат Гиногенез, тухум уруғланиб ва уруғланмасдан кўпайиш хусусиятига эга бўлганида эса факултатив Гиногенез дейилади. Эркаги бўлмайдиган турларнинг фақат Гиногенез орқали кўпайиши констаънт Гиногенез деб аталади. Кўпинча Гиногенез орқали кўпайиш икки жинсли кўпа-йиш билан алмашиниб турганида сиклик Гиногенез рўй беради. Партеногенетик наелнинг генотипи, жинси ва гомозиготалиги Гиногенез кўпайишнинг митоз орқали ўтиши ёки ўтмаслиги ҳамда диплоидликнинг қандай усулда тикланиши билан боғлиқ. Наслнинг жинсига биноан, амфитопия (уруғланмаган тухумдан урғочи ва эркак индивидлар ривожланиши), арренотокия (тухумдан фақат эркаклари ривожланиши) ёки телитокия (тухумдан фақат урғочиларнинг ривожланиши) фарқ қилинади. Педогенез Гиногенез шаклларидан бири ҳисобланади. Кўпайишнинг ўзига хос шакллари ҳисобланган гиноге-нез ва андрогенез ҳам Гиногенезга мисол бўла олади.

Сунъий Гиногенезда, одатда, организм ривожланишнинг дастлабки даврларидаёқ ҳалок бўлади. Тут ипак қуртининг уруғланмаган тухумларига юқори ва паст ҳарорат таъсир эттириш орқали 90% тухумларнинг партеногенетик ривожланишига эришилган (Астауров, 1936). Ана шу омилларнинг кичик миқдори тут ипак қуртида митотик Гиногенезни тезлаштирган ва фақат эркак гомозигот формаларнинг ривожланишига имкон берган. Тут ипак қуртида Гиногенез орқали жинсни бошқариш катта амалий аҳамиятга эга.

Уруғли ва спорали ўсимликларда констант Гиногенез кўпроқ учрайди. Икки уйли ўсимликларда Гиногенез кўпинча эркак инди-видларнинг учрамаслиги, бир уйли ўсимликларда эса чангчилик гулларнинг дегенерацияси, чангларнинг хреил бўлмаслиги ёки абортивлиги билан боғлиқ. Ўсимликларда сунъий Гиногенез ҳар хил кимёвий ва физик омиллар таъсир эттириб хреил қилинган.

Яна қаранг

• Гиногенез