Past temperaturalar

Паст температуралар — криоген температуралар — суюқ ҳавонинг қайнаш температураси (80К) дан паст температуралар; Халқаро совуқлик институтининг 1971-йилдаги 13 конгресс ида қабул қилинган тавсияга биноан, 120 К дан паст температуралар. Мутлақ нол температура (—273° ёки ОК.) дан ҳисобланиб, келвинда ифодаланади. Паст температураларни ҳосил қилиш ва сақлаб туришда, одатда, суюлтирилган газлардан фойдаланилади. Бунинг учун махсус қурилма — суюлтиргичлар ишлатилади. Атмосфера босимида буғланиб ту-рувчи суюқ газлар Дюар идишлари (суюқ газнинг нормал қайнаш температуралари Тл яхши сақланадиган идишлар) да сақланади ва уларнинг қайнаш температураси ТН вақт ўтиши билан ўзгармасдан қолади. Амалда қуйидаги суюлтирилган газлардан фойдаланилади: (Тл,=90,2К), ҳаво (Тw=80К), азот (Т„=77,4К), водород (Т„=20,4К) ва гелий (Т„=4,2К). Махсус қурилмалар ёрдамида идишдаги буғланаётган суюқ газни сўриб олиб, суюқлик устидаги босимни камайтириш ва шу билан унинг кайнаш температурасини пасайтириш мумкин. Шундай қилиб, қайнаётган суюклик устидаги босимни ўзгартириб, унинг температурасини пасайтириш ва шу йўл билан янада паст температуралар олиш мумкин. 1932-йилда 0,73К температура олинган. 0,ЗК дан паст температуралар соҳаси ўта паст температуралар деб қабул қилинган. Ўта Паст температураларни олишда парамагнит тузларни адиаба-тик магницизлантириш усули кенг қўлланади. Бу усулни 1926-йилда П. Дебай ва В.Жиок кашф этган. 630,74° дан 13,81 К гача бўлган температуралар, хусусан, платинадан ясалган қаршилик термометрлари ёрдамида 0,001 К гача аниклик билан ўлчанади. Бу термометрлар платина электр каршилигининг температурага боғликлик қонуниятига асосланган. 100К дан паст температураларни ўлчашда тоза германийдан ясалган каршилик термометрлари қўлланади. 0,3—5,2 К соҳа учун гелий тўйинган буғ босимининг температурага боғлиқлик қонуниятидан фойдаланиш мумкин. 1К дан паст температурани квант статистикаси, яъни энергетик сатҳларнинг электронлар билан тўлганлик даражасини аниқлаш усуллари орқали ўлчанади.

Паст температуралардан газларни ажратиб олиш (мас, ҳавони суюлтириб кислород ва азот олиш)да, катта ҳажмдаги юқори вакуум ҳосил қилишда фойдаланилади. Электротехника ва радиотехника қурилмаларидаги шовқинларни йўқотишда кенг қўлланади. Паст температуралардан ўта ўтказувчан ўтказгичлар тайёрлашда ва шу орқали зарядланган зарраларнинг тезлаткич учун муҳим бўлган кучли магнит майдонини ҳосил қилишда ва бошқа мақсадларда фойдаланилади.

Аброр Нўмонхўжаев.