Perm sistemasi

Перм системаси — палеозой эратемаси (эраси)нинг сўнгги (олтинчи) даври. Перм системаси бундан 286 млн. йил аввал бошланиб, 38 млн. йил давом этган. Инглиз геологи Р.И.Мурчисон 1841 йилда ажратган. Перм системаси қуйи ва юқори бўлим ҳамда ярусларга бўлинади (қаранг Геохронология). Перм системасида тектоник ҳаракатлар жуда кучли бўлган: герсин тектоник бурмаланиш сикли давом этиб ниҳоясига етган. Бу ҳаракатлар Урал, Тяншан, Ғарбий Европа (Герсин), Шим. Америка (Аппалачи) геосинклинал зоналарида авж олиб, тоғ тизмалари пайдо қилган. Перм системасининг 2яр-мида бепоён платформа областларида денгизлар чекиниб, уларнинг ўрнида қуруклик вужудга келган. Перм регрес-сияси натижасида Перм системаси бошларида мавжуд бўлган поёнсиз денгизлар кўл, ҳавзаларга айланган. Перм системаси охирларида плат-формалар қурукликка айланган, айрим жойлар (мас, Тетис, Юқори Яна)да денгизлар сақланиб қолган. Перм системасида иқлим кескин зонал бўлиб, тобора қуруклаша борган. Тетис денгизи атрофида нам тропик икдим минтақаси ажрала бошлаган. Унинг шим.даги иссиқ ва қуруқ иқлим минтақасида тузли ва қизил рангли ётқизиклар кенг ривожланган. Янада шим.рокдаги анча нам мин-тақада кўплаб кўмир тўпланган. Жан. мўътадил минтақада Гондвана кўмир қатламлари пайдо бўлган. Перм системаси бошларида Жан. ярим шарда материкни муз босган. Перм системаси охирларида иқлим совий бошлаган, унга мансуб континентал ётқизикларда кдзил рангли чақиқ жинслар кўп. Шунингдек, кулранг чақиқ жинслар ва кўмир қатламлари мавжуд. Куйи пермда жан. материкларда муз ётқизиклари (таллитлар) ҳосил бўлган. Перм системаси учун тузли лагуна формациялари хос, эпиконтинентал денгиз ётқи-зиклари карбонат формациялар — турли оҳактошлар, жумладан, рифоген оҳак-тошлардан иборат. Геосинклинал денгизлар ўрнида терриген чақиқ, чақиқкарбонат ва кремнийли чақиқ-вулканоген формациялар ҳосил бўлган. Перм системасида қуруқлик майдонининг кенгайиши натижасида қурукликда ўсимлик ва ҳайвон турлари кўпая борган. Бу даврда палеозой эрасига хос бир қанча ўсимлик ва ҳайвонлар тугаб янгилари пайдо бўлган. Перм системаси ўсимликлари иқлим турли жойда турлича бўлга-нини, қуруқлашиб борганини кўрса-тади. Авваллари кенг тарқалган ўсимликларнинг айрим турлари йўқола борган. Дарахт кўринишидаги плаунсимонлар шулар жумласидан бўлиб, улардан фақат сигиллярия каби ай-римларигина сақланиб қолган. Кала-митлар, шунингдек, сфенофиллар ривожлана бориб, Перм системаси охирларида бутунлай йўқолиб кетган. Папоротник ва папоротниксимон птеридоспермалар кўп ва хилма-хил бўлган. Яланғоч уруғлилар жуда кўпайган. Кордаитлар кенг тарқалиб; игнабарглилар дастлаб катта аҳамият касб этган. Сикадофит ва гинкгофитлар вужудга келган. Мохлар кенг тарқалган. Ер шарининг турли қисмларида турли вақтда палеофит флора мезофит флора билан алмашган. Курукликда ўсимликларнинг кўплиги кўмирнинг катта ҳажмда тўпланишига шароит яратди. Денгизларда сув-ўтлар кенг майдонларни эгаллаган. Перм системаси ҳайвонот дунёси хилма-хил ва бой бўлган. Денгизларда фораминифералар, айниқса, фузулинидлар кўп ва хилма-хил бўлиб, жуда ривожланган, Перм системаси охирида улар қирилиб кетган. Ковакичлилардан, асосан, тўрт нурли маржон полиплари (ругозалар) яшаган. Перм системасида улар ҳам қирилиб кетган. Икки тавақали, қориноёқли ва бошоёк/ш моллюскалар кенг тарқалган. Перм системаси ўрталарида сератитлар вужудга келиб, триас даврида айниқса та-раққий этган. Мшанкаларда криптос-томатлар кўп тарқалган. Денгизларда брахиоподалар кўп бўлган. Сувда яшовчи бўғимоёклилардан остракодалар маълум, улар денгиз, лагуна, чу-чук сувли ҳавзаларни эгаллаган. Денгизларда кам сонли трилобитлар, қурукликда ҳашаротлар яшаган. Игна-танлилардан денгиз нилуфарлари, сувдаги умуртқалилардан тоғайли акуласимон баликлар (мас, геликоприон) кенг тарқалган. Бу давр учун суякли балиқлардан палеониссидлар ҳарактерли-дир. Қурукликдаги умуртқали ҳайвонлар ҳам сувда, ҳам қурукликда яшовчилар билан судралиб юрувчилардан иборат эди. Сувда ва қуруқда яшовчилардан стегоцефал (зирхли)лар кўп бўлган. Сувда ва қурукликда яшовчилар билан судралиб юрувчилар ўртасидаги оралиқ ҳайвонлардан батрахо-заврлар (мас, қурбақа-калтакесаклар) тавсифлидир. Перм системаси охирида стегоцефалларнинг кўпи қирилиб битган. Судралиб юрувчилар эса кўпайган, уларнинг ибтидоий вакили — котилозаврлар билан бирга даррандасимон судралиб юрувчилар ҳам кўп бўлган. Перм системасида қуруқлик флорасининг тақсимланишига кўра, бир неча флора областлари ажратилади: Еврамерика (Европа, Шим. Америка); Катосиё (Жан.-Шарқий Осиё); Ангара ёки Тунгуска (Сибир, Қозоғистон, Ўрта Осиё); очиқ уруғли ўсимликлар ўсган Гондвана областлари. Ўрта Осиё қуду-дида Перм системаси ётқизиқлари кенг тарқалган. Улар тектоник ва таркибий тузилишига кўра 4 га бўлинади: 1) Шим. Тяншан тоғларида эпикаледонит, Қоратоғ-Чуй водийсида алевролит, майда донали қумтош, кремний, гилли оҳактошлар, тузтош, аргиллит, гипс, ангидрид каби жинслардан таркиб топган ётқизиқлар мавжуд бўлиб, уларнинг қалинлиги 1200–1300 м;2) Жан. Тяншан ҳудуди ва Нурота, Ҳисор, Қорачатир каби тоғлардаги ётқизиқлар алевролит, оҳактош, мергел, қумтошлардан таркиб топган;3) Шим. Помирда флиш типли оҳақтош, алевролит, қумтош ва порфирит, Марказий ва Жан. Помир ҳудудларида қора сланец, оҳактош, кремнийли сланец, базалт жинсларидан иборат қатламлар мавжуд; 4) Қорақумнинг Дарвоза структураси, Ҳисор (Лучоб свита-си) ва Курама тоғларидаги ётқизиклар пироксен-амфибол плагиоклазли порфирит ва линза шаклида ётган қум, шағал каби тоғ жинсларидан таркиб топган. Перм системаси ётқизикларида йирик туз (Соликамск), кумир (Печора, Кузнецк, Минусинск ва Тунгуска кўмир ҳавзалари), мис (Жесқазған), нефт-газ конлари мавжуд.

Перм даври бурмаланишлар даври.