Peter Lely
Сер Петер Лелй (ҳақиқий исми Питер ван дер Фас, нидерландча: Пиэтер ван дер Фаэс;1618-йил 14-сентябр, Соэст, Германия — 1680-йил 30-ноябр, Лондон) — асли голландиялик инглиз рассоми, ХВИИ асрнинг машҳур инглиз портрет рассоми. 1679-йилда рицар унвонига сазовор бўлган.
| Петер Лелй | |
| Ҳақиқий исми | Пиэтер ван дер Фаэс |
| Таваллуди | 14.09.1618 Соэст, Wестпҳалиа |
| Вафоти | 7.12.1680 Cовент Гарден, Англия |
| Миллати | голланд ва инглиз |
| Соҳаси | рассом |
Ҳаёти
Петер Лелй Германиянинг Соэст шаҳрида (Шимолий Рейн -Вестфалия) голланд оиласида туғилган, у ерда отаси Бранденбург принcе-элеcторс ҳарбий кучларида офицер бўлиб хизмат қилган. У бадиий таълимни Харлемда (Голландия) олган, у ерда Пиэтер Франсз де Греббернинг шогирди бўлган[1]. 1637-йилда Харлемдаги Саинт Луке гилдиясининг устаси бўлди. Тахминан 1637-йилда, у отаси Гаагада туғилган уйнинг фронтондаги флеур-де-лисдан „Лелй“ фамилиясини (баъзан Лиллй деб ёзилади) олди (нидерландча: Лелиэ).
1643-йилда Петер Лелй буюртма излаб Лондонга кўчиб ўтди. Энг юқори ривожланиши ХВИИИ асрга тўғри келадиган Англияда портрет ХВИИ асрда ҳали ҳам фақат қироллик саройида ҳомийларни топадиган чет эллик усталар томонидан бажарилган.1641-йилда фламанд рассоми, қирол Чарлес И нинг сарой рассоми Антонис Ван Дейк вафот этди ва унинг ўрнини Лелй эгаллаш бахтига муяссар бўлди. 1647-йилда у Паинтер-Стаинерс компаниясининг аъзоси ва қирол Чарлес И нинг сарой портрети рассоми бўлди.1649-йилда қирол қатл этилгандан кейин инқилоб даврида ўз истеъдоди ва маҳорати туфайли Оливер Cромwеллга, кейин эса қирол Чарлес ИИ га садоқат билан хизмат қилди.
1651-йилдан 1680-йилгача Петер Лелй Лондонда „Буюк майдон“ (Cовент-Боғи) да 10-11 рақамларда яшаган. 1679-йилда у рицар унвонига сазовор бўлди. Орадан кўп ўтмай, Лелй Cовент-Боғида дастгоҳида Сомерсет герсогинясининг портретини чизаётганда вафот этди. У Cонвент-Боғидаги Ст Паул’с „актёрлар черкови“ да дафн этилган.
Лелй санъат тарихининг таниқли олими сифатида танилган ва у эски усталарнинг расмлари тўпламини, жумладан Веронесе, Тициан, Cлауде Лорраин ва Рубенс асарларини, шунингдек, чизмаларини тўплаган, охиргиси вафотидан кейин бўлак-бўлак сотилган, натижада 26 000 фунт стерлинг миқдоридаги катта тўплам пайдо бўлди. Баъзи дурдона асарлар қирол Чарлес И нинг бадиий савдоси натижасида Лелй томонидан қўлга киритилган ва улар Қироллик коллексияси томонидан қайта сотиб олинган.
Лелйни сарой портрети рассоми сифатида немис Годфрей Кнеллер эгаллади, унинг расм услуби Лелй услубига асосланган, аммо кейинчалик стилистик тенденцияларни акс эттирган.
Ижоди
Рассомни ҳаётининг Голландия даврига оид расмларини Лелй асарлари сифатида ишонч билан аниқлаш мумкин бўлган расмлар ҳали ҳам номаълум. Лондон даврининг дастлабки асарлари, асосан, мифологик ва диний мавзудаги расмлар ёки „пасторал манзара портретлари“ (инглиз расмига хос бўлган ўзига хос жанр хилма-хиллиги) Ван Дейк Антонис ва голланд бароккосининг таъсирини кўрсатади.
Лелй томонидан кундалик жанрнинг биринчи маълум бўлган композициялари Караважо ва унинг Утрехтдаги издошларининг Утрехтдаги караважистлар деб аталадиган таъсирини аниқ намойиш этади. Бироқ, Ван Дейкнинг ажойиб расм услубига тақлид қилиш рассомнинг ишида устунлик қилади. Лорд Нортҳумберленд хизматида бўлганида, Лелй Ван Дейкнинг баъзи расмларини кўчирган. Кейинчалик, Стюартлар реставрациясидан сўнг, Петер Лелй ўша даврнинг эстетикасига мос равишда „бироз совуқ реставрация услубини“ шакллантирди[2].
Лелй жуда кўп сонли портретларни яратди, лекин уларнинг сифати нотекис. Британиялик санъацҳунос Бриан Сеwеллнинг сўзларига кўра: "Биринчи тоифадаги нодир асл нусхалардан тортиб, кўпинча ҳайратланарли сифатга эга бўлган портретлардан тортиб Лелй услубига тақлид қилишга замонавий юзлар билан ўргатилган ёрдамчилар томонидан яратилган қўпол дастгоҳ нусхаларигача бўлган минглаб портретлар ва стандарт либослар учун нақшлар, манзаралар, гуллар, мусиқа асбоблари ва портрет бўяш учун бошқа зарур безаклар бўлиши мумкин. 1680-йилда Лелй вафотидан сўнг, унинг ижрочилари сотувга қўйилган устахонасида тўпланган кўплаб тугатилмаган расмларни бажариш учун ўнлаб шундай қулларни ёлладилар. Уйлари ҳозир Миллий Ассамблеянинг юрисдикцияси остида бўлган камбағал аристократия коридорларида Лелйнинг мана шу асарлари эстетик ва интеллектуал жиҳатдан ҳайратланарли томошаси йўқ.
Россия тарихшунослигида Петер Лелйнинг ижодига берилган баҳолар истеҳзоли бўлганидек „Англияда Эвропада кенг тарқалган, ташқи томондан ажойиб, аммо ҳиссий илиқлик ва эътибордан маҳрум бўлган тантанали портрет турини тасвирланаётганларнинг маънавий оламини очиб беришсиз тарғиб қилган“. Лелйнинг аксарият асарлари ташқи кўриниши бўйича Ван Дейкнинг расмларига ўхшайди, ундан Лелй композиция ва расм чизиш бўйича кўп нарсаларни ўрганган. Бироқ, биз уларда Ван Дейкнинг кўплаб портретларини белгилайдиган индивидуалликнинг нозик хусусиятларини кўрмаймиз"[3]. Лелйнинг портретлари „нафис деб айтилган, аммо уларнинг жуда оз қисми тасвирланганларга ўхшайди“ … чунки рассом одатда „ўз моделидан кўра кўпроқ ўзига сингиб кетган“[4].
Петер Лелй Италияда бўлмаган, аммо унинг муваффақиятига у тўплаган италиялик рассомларнинг расмлари ва Ван Дейк расмлари услубининг ташқи атрибутларига содиқлиги ёрдам берган. Илгари Wиндсор қал’асида, ҳозир эса Ҳамптон-кортда жойлашган „wиндсор гўзаллари“ (Wиндсор Беаутиэс, 1662-1665) номи билан танилган қироллик саройининг сарой хонимларининг ўнта портрети бу борада кўрсатма беради; Флагмен оф Лоwестофт (1665-1667) номи билан танилган Иккинчи Англия-Голландия урушида қатнашган қироллик денгиз флотининг адмираллари ва капитанларининг ўн иккита портретидан иборат шунга ўхшаш серия ҳозир Греэнwичдаги Миллий денгиз музейига тегишли.
Лелй Англияда меззотинт гравюрасининг тарқалишида муҳим рол ўйнади, чунки у ўзининг чизилган портретларини қайта ишлаб чиқариш ва тарқатишда ушбу техниканинг имкониятларини шунар эди. У Голландиялик меззотинт рассомларини ўз расмларини қайта ишлаб чиқариш учун Британияга келишга ундади ва шу тариқа инглиз гравюраси анъаналарига асос солди.
Санкт-Петербург Эрмитажининг коллекциясида Петер Лелйнинг иккита расми бор ва иккитаси шартли равишда унга тегишли[5]. Яна бир қизиқарли портрет рассоми Жон Райли Петер Лелйнинг „соясида“ қолди. Унинг шогирдларига Жон Греэнҳилл ва Wиллем Wиссинг киради. Инглиз ўймакор ва антиквар Жорж Фазилат сўзларига кўра, эрта вафот этган портрет рассоми Жон Греэнҳилл сер Петер Лелйнинг шогирдлари орасида „энг истиқболли ва чиройли“ эди[6].
Галерея
-
Фавворадаги нимфалар. Бошланиш 1650-йиллар Канвас, мойил бўёқ. Дулwич Пиcтуре галереяси, Лондон
-
Сусанна ва оқсоқоллар. 1650-йиллар. Канвас, мойли бўёқ. Тате Бритаин галереяси, Лондон
-
Эдwард Монтагу, 1ст Эарл оф Сандwич. 1660-1665-йиллар. Канвас, мойли бўёқ. Яле Cентер фор Бритиш Арт. Неw Ҳавен, Cоннеcтиcут, АҚШ
-
Сер Роберт Wорслей. Шахсий коллексия
-
Лейк оиласининг икки аёлиИ. 1650. Канвас, мойли бўёқ. Тате Бритаин галереяси, Лондон
-
Қиролича Марй ИИ. 1677-1680-йиллар. Канвас, мойли бўёқ. Шахсий коллексия
Яна қаранг
Манбалар
- ↑ „Ученик [[Греббер, Питер де|Питера де Греббера]] (1637)“. 2014-йил 23-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2014-йил 26-ноябр.
- ↑ Власов В. Г. Лели Питер, Питер фан дер Фас // Стили в искусстве. В 3-х т. — СПб.: Колна. — Т. 2. — Словар имён, 1996. — С. 494. — ИСБН 5-88737-005-Х
- ↑ Воронихина Л. Н. Англия // Искусство ХВИИИ века. — М.: Искусство, 1966. — С. 375—376
- ↑ Власов В. Г. Лели Питер, 1996. — С. 495
- ↑ Государственний Эрмитаж. Западноэвропейская живопис. Каталог 2. — Л.: Аврора, 1981. — С. 242—243
- ↑ Лисенков Е. Г.. Английскоэ искусство ХВИИИ века. — Л.: Изд-во Государственного Эрмитажа, 1964. — С. 73