Pierre Curie
Пер Кюри (1859-йил 15-май — 1906-йил 19-апрел) — франсуз физики ва кимёгари. У кристаллография, магнетизм ва радиоактивлик соҳаларидаги тадқиқотлари билан танилган. Кюри рафиқаси Мария Кюри билан биргаликда радиоактивлик бўйича олиб борган ишлари учун 1903-йилги Физика бўйича Нобел мукофотининг ярмига сазовор бўлган[2]. У ва Мария Кюри Нобел мукофотига сазовор бўлган илк турмуш қурган жуфтлик ҳисобланади. Кейинчалик Кюрилар оиласининг бошқа аъзолари ҳам Нобел мукофотлари билан тақдирланган.
| Пиэрре Cуриэ | |
|---|---|
|
Cуриэ 1906-йилда | |
| Таваллуди |
15-май 1859-йил Париж, Франсия |
| Вафоти |
19-апрел 1906-йил Париж, Франсия |
| Соҳаси | Физика; Кимё |
| Иш жойлари | Париж университети; ЭСПCИ Парис |
| Таълими | Париж университети (1895) |
| Тезис сарлавҳаси | Проприéтéс магнéтиқуэс дес cорпс à диверсес темпéратурес |
| Академик раҳбарлари | Габриэл Липпманн[1] |
| Машҳур шогирдлари | Паул Лангевин[1] |
| Машҳур ишлари | Полоний ва радийни кашф этиш (Мари Кюри билан); Пиэзоэлектрикликни кашф этиш; Кюри қонуни; Кюри принципи |
| Мукофотлари | Девй медали (1903); Физика бўйича Нобел мукофоти (1903); Маттеуccи медали (1904); Эллиотт Cрессон медали (1909) |
| Турмуш ўртоғи | Мариа Скłодоwска (1895) |
| Дафн этилган жойи | Пантеон, Париж (1995-йилдан) |
|
| |
Таълими ва фаолияти
Пер Кюри 1859-йил 15-майда Парижда туғилган. У Элзасдан чиққан гугенот келиб чиқишига мансуб шифокор Эжен Кюри (1827–1910) ва Софи-Клер Депуйи (1832–1897)нинг ўғли эди. Дастлабки таълимни отасидан олган. Ёшлигидан математика ва геометрия фанларига қизиқиш билдирган.
1878-йилда Кюри Париж университетининг Фанлар факултетида физика бўйича лицензия даражасини олган ва 1882-йилгача лаборатория намойишчиси сифатида фаолият юритган[3]. Шундан сўнг у Париж саноат физикаси ва кимёси олий мактаби профессор-ўқитувчилари таркибига қўшилган[4].
1895-йилда Кюри Париж университетида табиий фанлар доктори даражасини олган ва физика профессори этиб тайинланган[3]. Унинг докторлик диссертацияси магнетизмга бағишланган эди[5][6]. 1900-йилда у Фанлар факултети профессори лавозимига тайинланган, 1904-йилда эса тўлиқ профессор унвонини олган[7].
Тадқиқотлари
Пезоэлектриклик
1880-йилда Пер ва унинг акаси Жак кристаллар сиқилганда электр потенсиал ҳосил бўлишини, яъни пезоэлектриклик ҳодисасини кашф этдилар[8]. Ушбу тадқиқотни амалга ошириш учун улар пезоэлектрик кварц электрометрини ихтиро қилдилар[9]. 1881-йилда улар тескари пезоэлектрик эффектни ҳам намойиш этдилар, яъни кристаллар электр майдони таъсирида деформацияланиши мумкинлигини кўрсатдилар[8]. Бугунги кунда деярли барча рақамли электроника қурилмалари ушбу ҳодисадан кристалли генераторлар орқали фойдаланади[10]. Магнитланиш соҳасидаги кейинги ишлари давомида Кюри Кюри шкаласини ишлаб чиқди[11]. Бу тадқиқотлар ўта нозик ўлчов асбоблари — тарозилар, электрометрлар ва бошқа қурилмалардан фойдаланишни талаб қилган[12].
Магнитланиш

(Кюрининг диссертацияси, 1895)
Магнитланиш бўйича машҳур докторлик тадқиқотларидан олдин Кюри магнит коэффициентларни ўлчаш учун ниҳоятда сезгир бурилиш тарозисини яратди ва такомиллаштирди. Кейинчалик ушбу қурилманинг турли кўринишлари шу соҳада ишлаган олимлар томонидан кенг қўлланилди. У докторлик диссертацияси доирасида ферромагнетизм, парамагнетизм ва диамагнетизмни ўрганди ҳамда ҳароратнинг парамагнетизмга таъсирини аниқлади. Бу боғланиш ҳозир Кюри қонуни номи билан танилган. Ушбу қонундаги модда доимийси Кюри доимийси деб аталади. Кюри шунингдек ферромагнит моддаларнинг маълум бир критик ҳароратдан юқорида ўз ферромагнит хусусиятларини йўқотишини аниқлади. Бу ҳодиса Кюри ҳарорати номи билан машҳур. Кюри ҳарорати плиталар тектоникасини ўрганишда, гипотермияни даволашда, кофеин миқдорини аниқлашда ҳамда осмон жисмларининг магнит майдонларини тадқиқ этишда қўлланилади[13]. Кюри радиоактив модда намунасининг фаоллигини ифодаловчи ўлчов бирлиги бўлиб, сониясига 3,7 × 1010 парчаланиш ёки 37 гигабекерелга тенгдир. Ушбу бирлик 1910-йилда Радиология конгресси томонидан Мария ва Пер Кюрилар шарафига номланган[14][15].
Кюри принсипи
Кюри ҳозир Кюри принсипи деб аталадиган тамойилни ишлаб чиққан. Унга кўра, физик ҳодиса уни келтириб чиқарувчи сабабда мавжуд бўлмаган ассиметрияни ҳосил қила олмайди[16][17]. Масалан, оғирлик кучи мавжуд бўлмаган муҳитдаги қум зарраларининг тасодифий аралашмасида ассиметрия кузатилмайди, яъни тизим изотроп бўлади. Бироқ, унга гравитацион майдон таъсир эттирилса, майдон йўналиши туфайли ассиметрия пайдо бўлади. Натижада қум зарралари ўз-ўзидан сараланиб, зичлиги чуқурлик ортиши билан кўпаядиган ҳолатга келади. Бу янги тартиб эса қум зарраларини ажратишга сабаб бўлган гравитацион майдоннинг ассиметриясини акс эттиради.
Яна қаранг
Манбалар
- ↑ 1,0 1,1 „Пиэрре Cуриэ“. Матҳематиcс Генеалогй Прожеcт. Нортҳ Дакота Стате Университй. Қаралди: 2025-йил 30-май.
- ↑ „Нобел Призе ин Пҳйсиcс 1903“. Нобел Фоундатион. 2008-йил 17-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2008-йил 9-октябр.
- ↑ 3,0 3,1 „Пиэрре Cуриэ“. ҳисторй.аип.орг. 2021-йил 11-февралда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2020-йил 9-октябр.
- ↑ „Пиэрре Cуриэ“. www.атомичеритаге.орг. 2021-йил 11-февралда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2020-йил 6-ноябр.
- ↑ Cуриэ, Пиэрре (1895). Проприéтéс магнéтиқуэс дес cорпс à диверсес темпéратурес (ДСc) (франсузча). Гаутҳиэр-Вилларс эт филс. ОCЛC 11887974.
- ↑ „Мариэ Cуриэ – А Студент ин Парис (1891–1897)“. ҳисторй.аип.орг. 2020-йил 6-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2020-йил 14-ноябр.
- ↑ „Пиэрре Cуриэ – Биограпҳиcал“. Нобел Фоундатион. 2018-йил 4-июлда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2020-йил 9-октябр.
- ↑ 8,0 8,1 „Тҳис Монтҳ ин Пҳйсиcс Ҳисторй: Марч 1880: Тҳе Cуриэ Бротҳерс Дисcовер Пиэзоэлеcтриcитй“. АCС Неwс. Марч 2014. 11 Фебруарй 2021да асл нусхадан архивланди. Қаралди: 8 Жулй 2016.
- ↑ Молиниé, Пҳилиппе; Боудиа, Сорая (Май 2009). „Мастеринг пиcоcоуломбс ин тҳе 1890с: Тҳе Cуриэс' қуартз–элеcтрометер инструментатион, анд ҳоw ит шапед эарлй радиоаcтивитй ҳисторй“. Жоурнал оф Элеcтростатиcс. 67-жилд, № 2–3. 524–530-бет. дои:10.1016/ж.элстат.2009.01.031.
- ↑ Манбачи, А. анд Cобболд Р.С.C. (Новембер 2011). „Девелопмент анд Апплиcатион оф Пиэзоэлеcтриc Материалс фор Ултрасоунд Генератион анд Детеcтион“. Ултрасоунд. 19-жилд, № 4. 187–196-бет. дои:10.1258/улт.2011.011027. С2CИД 56655834. 22 Жулй 2012да асл нусхадан архивланди. Қаралди: 21 Новембер 2011.
{{cите магазине}}: Море тҳан оне оф|арчиведате=ва|арчиве-дате=спеcифиэд (ёрдам); Море тҳан оне оф|арчивеурл=ва|арчиве-урл=спеcифиэд (ёрдам) - ↑ Кüрти, Н.; Симон, Ф. (1938). „ЛХХИИИ. Ремаркс он тҳе "Cуриэ" сcале оф температуре“. Тҳе Лондон, Эдинбургҳ, анд Дублин Пҳилосопҳиcал Магазине анд Жоурнал оф Сcиэнcе. 26-жилд, № 178. 849–854-бет. дои:10.1080/14786443808562176.
- ↑ Нобел Леcтурес, Пҳйсиcс 1901–1921, Элсевиэр Публишинг Cомпанй, Амстердам, 1967.[1] (Wайбаcк Мачине сайтида 4 Жулй 2018 санасида архивланган)
- ↑ Реднисс, Лаурен. Радиоаcтиве. Неw Ёрк, Неw Ёрк: ҲарперCоллинс, 2011 — 30-бет.
- ↑ Течнологй, Миссоури Университй оф Сcиэнcе анд „- Нуcлеар Энгинеэринг анд Радиатион Сcиэнcе“ (эн-УС). Миссоури С&Т. 2021-йил 11-февралда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2020-йил 11-декабр.
- ↑ Унитед Статес Атомиc Энергй Cоммиссион. Семианнуал Репорт оф тҳе Атомиc Энергй Cоммиссион, Волуме 9, 1951 — 93-бет.
- ↑ Cастеллани, Элена; Исмаэл, Женанн (16 Жуне 2016). „Wҳич Cуриэ'с Принcипле?“ (ПДФ). Пҳилосопҳй оф Сcиэнcе. 83-жилд, № 5. 1002–1013-бет. дои:10.1086/687933. ҳдл:10150/625244. С2CИД 55994850. 30 Аугуст 2020да асл нусхадан архивланди (ПДФ). Қаралди: 8 Жулй 2016.
- ↑ Берова, Нина. Cирcулар дичроисм : принcиплес анд апплиcатионс. Неw Ёрк, НЙ: Wилей-ВCҲ, 2000 — 43–44-бет. ИСБН 0-471-33003-5. Қаралди: 2016-йил 8-июл.
Ҳаволалар
| Викиомборда „Пиэрре Cуриэ“ мавзуси бўйича медиафайллар бор. |
- НобелПризе.орг: Пер ва Мари Кюрининг полоний ҳамда радийни кашф этиши тарихи
- Пер Кюрининг Нобел мукофоти
- Америка Физика Институти биографияси (Wайбаcк Мачине сайтида 16 Фебруарй 2015 санасида архивланган)
- Ядро масалалари бўйича Алсос рақамли кутубхонасидаги Пер Кюрига оид изоҳли библиография Алсос рақамли кутубхонаси ёпилиши
- Франсия Фанлар академияси нашрларидаги Пер Кюри ишлари
| Шахсият ҳақидаги уşбу мақола çаладир. Сиз уни бойитиб, ЗиёСферага ёрдам бериşингиз мумкин. |