Pingo


Пинголар баландлиги 3 дан 70 м гача (10 дан 230 футгача) ва диаметри 30 дан 1000 м гача (98 дан 3,281 футгача) ўзгариб турадиган музли тепаликлардир[1]. Улар одатда конуссимон шаклга эга ва фақат абадий музлик муҳитида, масалан, Арктика ва субарктикада ҳосил бўлади ва сақланиб қолади[2]. Пинго — бу музлик бўлмаган релеф шакли ёки совуқ иқлим билан боғлиқ жараён сифатида тавсифланган перигласиал релеф шакли. Ер юзида 11 000 дан ортиқ пинго борлиги тахмин қилинади[3]. Туктояктук ярим ороли ҳудуди дунёдаги энг кўп пинголар концентрациясига эга бўлиб, у ерда жами 1350 та пинголар аиқланган[4]. Ҳозирги вақтда пинголар ҳақида жуда кам маълумотлар бор.
Тарих

1825-йилда Жон Франклин Маккензи делтасидаги Эллис оролида кичик пингони кўтарганида пингони биринчи таърифлаган[5]. Бироқ, пинго атамаси биринчи марта 1938-йилда арктик ботаник Алф Эрлинг Порсилд томонидан Канада ва Алясканинг ғарбий Арктика қирғоқларидаги Ер тепаликлари ҳақидаги мақоласида Инувиалуитдан олинган. Туктояктукдаги Порсилд Пинго унинг шарафига номланган. Инувиалуктун тилида конуссимон тепалик деган маънони англатувчи „пинго“ атамаси энди инглиз тилидаги адабиётларда илмий атама сифатида қабул қилинган.
Шаклланиш
Пинголар фақат абадий музлик муҳитида шаклланиши мумкин. Ҳудудда қулаб тушган пинголарнинг далиллари бир вақтлар абадий музлик бўлганлигини кўрсатади.
Гидростатик пинголар

Гидростатик пинголар деб аталадиган ёпиқ тизимлар сув туфайли пинголарнинг ядросида ҳосил бўлган гидростатик босим натижасида ҳосил бўлади. Улар сув ўтказмайдиган тупроқ қатлами бўлган доимий пермафрост ҳудудларида пайдо бўлади. Бу пингослар саёз кўллар ва дарё делталари каби ер ости сувлари чекланган текис, тўлиқ қуримаган ҳудудларда жойлашган. Ушбу релеф шаклларининг ҳосил бўлиши абадий муз қатламлари юқорига кўтарилган ҳаракат ёки босим ҳосил қилганда содир бўлади, бу эса тупроқнинг чекланган музлашига олиб келади, натижада кенгайиш туфайли материални юқорига суради.
Юқоридаги расмда бу жараён ва йил давомида содир бўладиган ўзгаришлар кўрсатилган[6]. Ушбу турдаги ёпиқ тизим пингослари кўл чўкинди билан тўлдирилган ҳудудда ҳосил бўлади. Бу ернинг изоляцияланганлигини кўрсатади, бу эса суюқ сувнинг чўкинди остида тўпланишига имкон беради[6]. Қиш ойларида бу чўкинди музлай бошлайди, бу эса чўкиндининг кенгайишига, сувнинг чегараланишига ва босимнинг ошишига олиб келади[6]. Юқорига кўтарилган босим туфайли тепалик ҳосил бўлади. Бироқ, ёз ойларида пингонинг муз ядроси эрий бошлайди, натижада ушбу тепалик чуқрлашади.
Гидравик пинголар

Гидравлик (очиқ тизимли) пингослар ер ости сувлари ташқи манбадан, яъни суб-пермафрост ёки пермафрост ичидаги сув қатламларидан оқиб чиқадиган сувлардан келиб чиқади. Гидростатик босим муз ядросининг шаклланишини бошлайди, чунки сув юқорига кўтарилади ва кейин музлайди. Очиқ тизимли пинголар сувли қатламлар музламагунча мавжуд сув миқдорида ҳеч қандай чекловларга эга эмас. Улар кўпинча ён бағирлари тагида жойлашган бўлади. Ер ости сувлари артезиан босими остида қолиб, кенгайиб бораётган муз ядросини ҳосил қилганда ерни юқорига кўтаришга мажбур қилади. Ерни юқорига кўтаришга мажбурловчи артезиан босимининг ўзи эмас, балки сувли қатламдан сув билан озиқланадиган муз ядросидир. Булар кўпинча юпқа, узлуксиз абадий музликларда ҳосил бўлади. Бу шароитлар муз ядросининг шаклланишига имкон беради, лекин уни артезиан ер ости сувлари билан таъминлайди. Агар артезиан пингони ичига кирадиган сув босими етарлича кучли бўлса, у пингони юқорига кўтариб, остида субпинго сув линзалари пайдо бўлишига имкон беради. Бироқ, агар сув линзаларидан сув оқишни бошласа, бу структурани бузиши мумкин бўлган чўкишга олиб келиши мумкин. Бу пинголар кўпинча овал ёки чўзинчоқ шаклга эга. Нима учун очиқ тизим ёки гидравлик пингослар одатда тупроқсиз эрларда пайдо бўлиши ҳали ҳам тўлиқ тушунилмаган.
Пинголар одатда йилига атиги бир неча сантиметр ўсади, Ибюк Пинго йилига 2 см (0,79 дюйм) тезликда ўсади, энг каттаси эса ўнлаб йиллар ва ҳатто асрлар давомида ўсади. Пинголарни шаклланиш жараёни совуқнинг кўтарилиши билан чамбарчас боғлиқ деб тахмин қилинади. Пингонинг асоси эрта ёшлигида максимал диаметрига эришади. Пинголарнинг баландлиги 3 дан 70 м гача (9,8 дан 229,7 футгача) ва диаметри 30 дан 1000 м гача (98 дан 3281 футгача) ўзгариши мумкин. Пинголарнинг шакли одатда думалоқ. Кичикроқ пингосларнинг тепалари эгри, каттароқ пингосларда эса музнинг эриши натижасида қулаб тушган тепаликлар ёки кратерлар бўлади.
Иқлим ўзгаришининг оқибатлари
Глобал исиш Арктика ҳароратининг тез кўтарилишига олиб келади, нтижада абадий музликлар эрийди[7]. Иқлим исиши натижасида ҳосил бўлган абадий музлик деградацияси ернинг ўртача йиллик ҳароратининг ошиши, фаол қатлам қалинлигининг ошиши, талик ва термокарстнинг ривожланиши ва абадий музлик оролларининг йўқ бўлиб кетиши билан кўрсатилади. Абадий музлик деградацияси ва аградацияси ўртасидаги алмашиниш субарктика ва арктика пасттекислик ландшафтларини шакллантиради[8].
Пинголар юзаси бузилишга жуда мойил бўлиб, уларда музнинг катта миқдори сақланиб қолади. Пермафростнинг кескин эриши жараёнлари пинголар ичидаги музларнинг эришига олиб келиши мумкин, бу эса пинго қулашининг кучайишига ва қолдиқ кўлларнинг шаклланишига олиб келиши эҳтилмоли бор. Ҳозирги вақтда иқлим ўзгариши пинголарнинг шаклланиши ва ўсишига қандай таъсир қилиши мумкинлигини ўрганадиган бир нечта тадқиқотлар мавжуд.
Яна қаранг
Манбалар
- ↑ Пидwирнй, М, (2006) „Периглаcиал Проcессес анд Ландформс“. Фундаменталс оф Пҳйсиcал Геограпҳй.
- ↑ Маcкай, Ж. Росс (2 Оcтобер 2002) „Пинго Гроwтҳ анд cоллапсе, Туктояктук Пенинсула Ареа, Wестерн Арcтиc Cоаст, Cанада: а лонг-терм фиэлд студй“. Гéограпҳиэ Пҳйсиқуэ эт Қуатернаире.
- ↑ Гроссе, Г., Жонес, Б.М. (2011) „Спатиал дистрибутион оф пингос ин нортҳерн Асиа“. Тҳе Cрёспҳере.
- ↑ Маcкай, Ж. Росс (1998) „Пинго Гроwтҳ анд Cоллапсе, Туктояктук Пенинсула Ареа, Wестерн Арcтиc Cоаст, Cанада: А Лонг-Терм Фиэлд Студй“. Гéограпҳиэ Пҳйсиқуэ эт Қуатернаире. Университй оф Монтреал.
- ↑ Маcкай, Росс (2011) „Пингос оф тҳе Туктояктук Пенинсула Ареа, Нортҳwест Территориэс“. Гéограпҳиэ Пҳйсиқуэ эт Қуатернаире. Департмент оф Геограпҳй Университй оф Бритиш Cолумбиа.
- ↑ 6,0 6,1 6,2 „Форматион оф Cлосед Сйстем Пинго“.
- ↑ Счуур, Эдwард А. Г., Абботт Бенжамин (30 Новембер 2011) „Ҳигҳ риск оф пермафрост тҳаw“. Натуре.
- ↑ Wеттерич, Себастиан; Счиррмеистер, Лутз; Назарова, Лариса; Палагушкина, Олга; Бобров, Анатолй; Погосян, Лилит; Савелиэва, Лариса; Сйрйкҳ, Лиудмила; Маттҳес, Ҳеидрун; Фритз, Мичаэл, Гüнтҳер, Франк (Жулй 2018) „Ҳолоcене тҳермокарст анд пинго девелопмент ин тҳе Колйма Лоwланд (НЕ Сибериа)“. Пермафрост анд Периглаcиал Проcессес.
Ҳаволалар
- Натионал Сноw анд Иcе Дата Cентер (НСИДC). „Алл абоут фрозен гроунд: Ҳоw доэс ит аффеcт ланд?“. 18-декабр 2010-йилда асл нусхадан архивланган.