Pinyin
Пинйíн (хитойча: 拼音, пīнйīн; расмий: 汉语拼音, Ҳàнйǔ пīнйīн, Ҳанюй пинйин, яъни „Хитой тили товушларини ёзиш“) — путунхуа учун романлаштириш тизими. Хитой Халқ Республикасида расмий мақомга эга.[1] Пинйин 1958-йилда қабул қилинган бўлиб[1], унинг муаллифи Чжоу Ёугуанг ҳисобланади. 1979-йилдан пинйин бутун дунёда ХХРдаги номларни лотинчага ўгиришнинг расмий воситаси сифатида қўлланади. У аввал мавжуд бўлган Уэйлд — Жайлз ва чжуин транскрипсияларининг ўрнини босди. Халқаро стандартлаштириш ташкилоти (ИСО) пинйинни халқаро стандарт сифатида 1982 йилда қабул қилди.[2] Бирлашган миллатлар ташкилоти эса 1986-йилда қабул қилди.[3]
2009-йил 1-январдан пинйин Тайванда расмий романлаштириш стандартига айланди. Лекин ундан таълим ёки компютерда киритиш учун эмас, халқаро тадбирларда фойдаланилади[4][5]. Аммо Тайвандаги баъзи шаҳарлар, корхона ва ташкилотлар (асосан Тайван жанубида) бу ўзгаришни қабул қилишмади, улар „Пинйин — ХХР билан яқин алоқалар воситаси бўлиши бўлиши мумкин“, деб ҳисоблашди. Шу сабаб Тайванда пинйиндан бошқа романлаштириш тизимлари сақланиб қолди.[6] „Ҳанюй“ (хит. ан’анавий 漢語, соддалаштрилган 汉语, пинйин: Ҳàнйǔ) сўзи „Хан халқининг оғзаки тили“ деган маънони англаца, „Пинйин“ (хит. ан’анавий 拼音, соддалаштрилган 拼音, пинйин: Пīнйīн) сўзма-сўз таржимада „ёзилган товушлар“ деганидир.[7]
Пинйинда лотин алифбосининг В белгисидан ташқари қолган барча белгилари иштирок этади, уларга Ü (у-умляут қўшилган; компютерда ёзишда В белгиси ўрнига Ü белгисини ишлатиш мумкин). Пинйинда товушларни белгилаш учун диакритик белгилардан фойдаланилади. Улардан асосан ўқув адабиётларида фойдаланилади. Луғатларда пинйинда ёзилган сўз охирида товуш рақами қўйилади, масалан: донг2 ёки донг² (= дóнг).
Шенлар ёзилиши
Пинйин бўйича Хитой адабий тилида шенлар (инициаллар, сўз бошидаги ундошлар) ёзилиши қуйидаги жадвалда кўриб чиқилади. Ҳар бир катакнинг биринчи қаторида Халқаро фонетик алифбо тизими бўйича, иккинчи қаторда — пинйин бўйича, учинчи қаторда — ўзбек лотин алифбосидаги кўриниши берилган (айрим товушларни аниқ ифодалаш учун ўзбек кирилл алифбосидан ҳам фойдаланилди).
| Лаб ундошлари | Алвеоляр ундошлар | Ретрофлекс ундошлар | Палатал ундошлар | Веляр ундошлар | ||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Портловчи ундошлар | [п] б б |
[пʰ] п п |
[т] д д |
[тʰ] т т |
[к] г г |
[кʰ] к к | ||||
| Бурун ундошлари | [м] м м |
[н] н н |
||||||||
| Аффрикатлар | [ц] з цз (сз) |
[цʰ] c ц (с) |
[ʈʂ] зҳ чж |
[ʈʂʰ] ч ч |
[тɕ] ж цзъ [сз()][и 1] |
[тɕʰ] қ цъ [с()][и 1] |
||||
| Фрикатив ундошлар | [ф] ф ф |
[с] с с |
[ʂ] ш ш |
[ɕ] х съ [с()][и 1] |
[х] ҳ х | |||||
| Аппроксимантлар | [w][и 2] w ву |
[л] л л |
[ɻ ~ ʐ][и 3] р ж („аждар“ сўзидаги) |
[ж][и 4] й я/ю/е[и 5] |
||||||
- ↑ 1,0 1,1 1,2 Бундан кейинги ундош — я/ю/е.
- ↑ "w" ҳарфи шен (инициал) ёки сўнгги бўғиннинг боши бўла олади ва [w] ёки [у] каби талаффуз этилади.
- ↑ /ɻ/ фонетик жиҳатдан [ʐ] (жарангли ретрофлекс спирант) бўла олади. Бу хитой тилида гаплашувчилар орасидаги индивидуал фарқ ҳисобланади ва икки турли фонема борлигини англатмайди.
- ↑ "у" ҳарфи шен (инициал) ёки сўнгги бўғиннинг боши бўла олади ва [ж] ёки [и] каби талаффуз этилади.
- ↑ Ўзидан кейинги унлига қараб ўзгаради.
Товушларни белгилаш
- Биринчи товуш (нормал ёки баланд товуш) унли ҳарф устидаги макрон (ˉ) билан белгиланади:
- ā (ɑ̄) ē ī ō ū ǖ Ā Ē Ī Ō Ū Ǖ
- Иккинчи товуш (баландлаган товуш) акут (´) билан белгиланади:
- á (ɑ́) é í ó ú ǘ Á É Í Ó Ú Ǘ
- Учинчи товуш (паст товуш) гачек (ˇ) билан белгиланади:
- ǎ (ɑ̌) ě ǐ ǒ ǔ ǚ Ǎ Ě Ǐ Ǒ Ǔ Ǚ
- Тўртинчи товуш (пастлаган товуш) гравис (`) билан белгиланади:
- à (ɑ̀) è ì ò ù ǜ À È Ì Ò Ù Ǜ
- Бешинчи товуш (нейтрал товуш) ҳеч қандай устки белгига эга эмас:
- а (ɑ) э и о у ü А Э И О У Ü
Манбалар
- ↑ 1,0 1,1 „Пинйин cелебратес 50тҳ биртҳдай“. Синхуа (2008-йил 11 феврал). 2011-йил 23-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2008-йил 20-сентябр.
- ↑ „ИСО 7098:1982 – Доcументатион – Романизатион оф Чинесе“. Қаралди: 2009-йил 1-март.
- ↑ Маргалит Фох.. „Зҳоу Ёугуанг, Wҳо Маде Wритинг Чинесе ас Симпле ас АБC, Диэс ат 111“. Тҳе Неw Ёрк Тимес (14-январ 2017-йил).
- ↑ „Ҳаню Пинйин то бе стандард сйстем ин 2009“. Таипеи Тимес (2008-йил 18-сентябр). 2011-йил 23-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2008-йил 20-сентябр.
- ↑ „Гов'т то импрове Энглиш-фриэндлй энвиронмент“ (деадлинк). Тҳе Чина Пост (2008-йил 18-сентябр). 2011-йил 23-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2008-йил 20-сентябр. (Wайбаcк Мачине сайтида 2008-09-19 санасида архивланган)
- ↑ Cоппер, Жоҳн Ф.. Ҳисториcал Диcтионарй оф Таиwан (Републиc оф Чина. Ланҳам: Роwман & Литтлефиэлд, 2015 — хв-бет. ИСБН 9781442243064. Қаралди: 4-декабр 2017-йил. „Бут соме cитиэс, бусинессес, анд организатионс, нотаблй ин тҳе соутҳ оф Таиwан, дид нот аccепт тҳис, ас ит суггестед тҳат Таиwан ис море cлоселй тиэд то тҳе ПРC.“
- ↑ Тҳе онлине версион оф тҳе cанониcал[ойдинлаштирилсин] Гуою Cидиан (《國語辭典》) дефинес тҳис терм ас: 標語音﹑不標語義的符號系統，足以明確紀錄某一種語言。 'а сйстем оф сймболс фор нотатион оф тҳе соундс оф wордс, ратҳер тҳан фор тҳеир меанингс, тҳат ис суффиcиэнт то аccурателй реcорд соме лангуагеъ. Сеэ тҳис энтрй онлине[сайт ишламайди].[сайт ишламайди] Ретриэвед 14-сентябр 2012-йил.