Prekariat

Прекариат — бу замонавий меҳнат бозорида барқарор иқтисодий хавфсизликдан, ижтимоий ҳимоядан ва узоқ муддатли меҳнат кафолатларидан маҳрум бўлган ижтимоий қатламни ифодаловчи тушунча. Атама лотинча преcариус (“беқарор”, “вақтинчалик”) сўзидан олинган бўлиб, уни инглиз иқтисодчиси ва социологи Гуй Стандинг (Гай Стендинг) 2011-йилда нашр этилган Тҳе Преcариат: Тҳе Неw Дангероус Cласс (“Прекариат: янги хавфли синф”) асарида тизимли шаклда асослаб берган.

Прекариат тушунчаси саноат капитализмидаги пролетариатдан фарқли ўлароқ, иш барқарорлиги, касбий идентитет, ижтимоий ҳимоя, касаба уюшмаси а’золиги ва институционал вакилликка эга бўлмаган янги меҳнат қатламини ифодалайди. Ушбу қатламнинг вакиллари асосан вақтинчалик, қисқа муддатли, лойиҳавий, “фреэланcе” ёки платформа асосидаги (масалан, “гиг эcономй”) ишларда банд бўлади.

Ижтимоий-иқтисодий хусусиятлари

Прекариат вакиллари одатда қуйидаги белгилар билан ажралиб туради:

• меҳнат шартномаларининг вақтинчалиги ёки норасмийлиги;

• даромадларнинг ўзгарувчанлиги ва барқарор эмаслиги;

• ижтимоий суғурта, тиббий ёрдам, пенсия тизимларидан четда қолиш;

• меҳнат бозори билан шахсий ҳаёт ўртасидаги чегаранинг йўқолиши;

• касбий ва синфий идентитетнинг заифлашуви.

Прекариатчилик ҳолати кўпинча неолиберал иқтисодий сиёсатлар, меҳнатни мослашувчанлаштириш (флехибилизация) ва хусусийлаштириш жараёнлари билан боғланади. Бу ҳолат ХХ аср охиридан бошлаб глобал капитализмнинг янги босқичи — постфордизм даврида кескин кучайди.

Ижтимоий-сиёсий талқинлар

Ба’зи тадқиқотчилар прекариатни “янги синф” деб атайди, бошқалар эса уни пролетариатнинг трансформацияси ёки синфий парчаланиш натижаси сифатида баҳолайди. Прекариат сиёсий жиҳатдан беқарор, лекин айнан шу беқарорлик уни ижтимоий норозилик ва янги демократик ҳаракатларнинг манбаига айлантиради.

Прекариат кўплаб ривожланган ва ривожланаётган мамлакатларда ёшлар, аёллар, мигрантлар, ижодий соҳа вакиллари ҳамда рақамли иқтисодиёт иштирокчилари орасида кенг тарқалган. Шунинг учун у нафақат иқтисодий, балки маданий ва психологик беқарорлик билан ҳам тавсифланади — ўз ҳаёти устидан назорат ҳиссининг йўқолиши, бегоналашув, идентитет инқирози каби жараёнлар билан.

Назарий асослар

Гуй Стандинг прекариатни уч асосий “хавф” билан боғлайди:

1. Иқтисодий хавф — даромад ва бандликнинг беқарорлиги.

2. Сиёсий хавф — синфий вакиллик ва ишончли сиёсий субектликнинг йўқолиши.

3. Ижтимоий хавф — ижтимоий алоқаларнинг заифлашуви, атомизация ва бегоналашув.

Стендингга кўра, прекариатнинг кучайиши либерал демократияни ҳам заифлаштиради, чунки меҳнат орқали барқарор ижтимоий интеграция имконияти йўқолади. У бу муаммони ечиш учун универсал базавий даромад, ижтимоийлаштирилган молиявий тизим, ва кооператив ишлаб чиқариш каби чора-тадбирларни таклиф этган.