Prinsip
Принсип (тамойил, негиз, асос) – бу хатти-ҳаракат ёки баҳолаш учун қўлланма бўлган таклиф ёки қиймат. Қонунда бу амал қилиниши шарт ёки одатда амал қилинадиган қоида ҳисобланади. У ихтиёрий равишда бажарилиши ёки табиат қонунлари ёки бирор тизимнинг тузилиши каби нарсаларнинг муқаррар натижаси бўлиши мумкин. Бундай тизимнинг принсиплари унинг фойдаланувчилари томонидан тизимнинг асосий хусусиятлари ёки мўлжалланган мақсадини акс эттирувчи восита сифатида тушунилади. Агар бу принсиплардан бирортаси эътибордан четда қолдирилса, тизимдан самарали фойдаланиш ёки уни қўллаш имконсиз бўлиб қолади[1]. ИБМнинг 360/370 фаолият принсипларида кўрсатилганидек, тизим аниқ принсипларга асосланиши ва амалга оширилиши керак.
Принсипларга мисоллар қуйидагилар: турли соҳалардаги энтропия, физикадаги энг кам ҳаракат принсипи, тавсифловчи, кенг қамровли ва фундаментал қонунлардаги принсиплар; хулқ-атворнинг меъёрий қоидаларини шакллантирувчи доктриналар ёки фаразлар; давлат бошқарувида дин ва давлатнинг ажратилиши; молекуляр биологиянинг марказий догмаси; ахлоқдаги адолат ва ҳоказо.
Умумий инглиз тилида бу сўз қоида ва бошқарувга ишора қилувчи муҳим ва умумлаштирилган атама бўлиб, унинг йўқлиги „принсипсизлик“ деб аталиб, шахснинг нуқсонини билдиради. Шунингдек, бу атама бирор воқелик маълум бир идеалдан ёки меъёрдан четга чиққанлигини ифодалаш учун ҳам ишлатилиши мумкин.
Қонун сифатида
Ахлоқий қонун сифатида
Принсип муайян жамиятдаги шахсларнинг хулқ-атворини йўналтирувчи ва бошқарувчи қадриятларни ифодалайди. „Принсип асосида иш тутиш“ ўз ахлоқий эътиқодларига мувофиқ ҳаракат қилишни англатади[4]. Принсиплар болалик даврида социализация жараёни орқали ўзлаштирилади. Бунда шахсларнинг чекланган эркинлик презумпсияси мавжуд бўлади. Намунавий принсипларга „Ўнг қўл қоидаси“, „Олтин қоида“ ва „Ўрта меъёр таълимоти“ кабилар киради.
Юридик қонун сифатида
У ҳокимият, умуман, давлат ваколатларига бўйсунувчи жамият ҳаётини ташкил этувчи ёзма меъёрларни шакллантирадиган қадриятлар мажмуини ифодалайди. Қонун ҳуқуқий мажбуриятни, мажбурлаш усулида белгилайди; шунинг учун у шахслар эркинлигини чеклайдиган ҳаракатнинг принсипиал шарти сифатида ишлайди.
Илмий қонун сифатида
Архимеднинг сузувчанликни жойидан силжитилган сувнинг оғирлиги билан боғлайдиган қонуни фандаги қонуннинг илк намуналаридан биридир. Малтҳус томонидан ишлаб чиқилган яна бир дастлабки қоида аҳоли принсипи бўлиб, ҳозир Малтҳус принсипи деб юритилади. Биологлар турларни номлашда аниқлик учун устунлик принсипи ва бином номенклатураси принсипидан фойдаланадилар. Физикада, хусусан космологияда кузатиладиган кўплаб принсиплар мавжуд бўлиб, улар ўртачалик принсипи, антропик принсип, нисбийлик принсипи ва космологик принсипни ўз ичига олади. Бошқа машҳур принсипларга квант механикасидаги ноаниқлик принсипи ҳамда математикадаги кабутар уяси принсипи ва суперпозиция принсипи киради.
Манбалар
- ↑ Алпа, Гуидо (1994). Ҳуқуқнинг умумий тамойиллари. (Wайбаcк Мачине сайтида 2018-01-08 санасида архивланган) Халқаро ва қиёсий ҳуқуқнинг йиллик тадқиқоти, жилд 1: 1, 2-модда. Голден Гате университети ҳуқуқ факултетидан.
- ↑ Жейкоби, Жефф. „Адолат хонимнинг кўзлари боғланган“. Бостон.cом. 2009-йил 10-май.
- ↑ „Суқротнинг ахлоқи“. Архивланган 2018-05-01 Wайбаcк Мачине Пҳилосопҳй да.
- ↑ „Тўлиқ транскрипт: Жефф Флейкнинг Сенатдаги нутқи.“ Неw Ёрк Тимес. 2017-йил 24-октабр.