Proteus effekti
Протеус эффекти виртуал оламдаги шахснинг хулқ-атвори унинг аватар хусусиятларига кўра ўзгариб турадиган ҳодисани тасвирлайди. Мазкур ўзгариш ҳодисаси шахснинг ушбу виртуал муҳитнинг бир қисми бўлган бошқа фойдаланувчилар одатда бу хусусиятлар билан боғлайдиган хатти-ҳаракатлари ҳақидаги билимлари билан боғлиқ. Протеан сифатдоши (кўп қиррали ёки ўзгарувчан деган маънони англатади) каби, концепция номи юнон худоси Протеуснинг шаклни ўзгартириш қобилиятига ишорадир[1]. Протеус эффекти биринчи марта 2007-йил июнда Стенфорд университетида тадқиқотчилар Ник Йи ва Жереми Бейленсон[2] томонидан киритилган. Бу фойдаланувчи аватарини ўзгартиришнинг хатти-ҳаракатларга таъсирини текшириш билан боғлиқ бўлган тадқиқот соҳаси ҳисобланади[3].
Умумий таҳлил
Протеус эффекти аватарнинг визуал хусусиятлари ва ўзига хос хатти-ҳаракатлар стереотиплари ва тахминлари билан боғлиқлигини таклиф қилади. Бирор киши ўз аватарларининг кўриниши туфайли бошқалар улардан маълум хатти-ҳаракатларни кутишига ишонса, улар кутилган хатти-ҳаракатларни амалга оширадилар[1]. Протеус эффектини қўллаб-қувватлаш мавжуд дунё сенарийларидаги ўтмиш тадқиқотларидан келиб чиқади, бу жозибадорлик ва баландлик каби баъзи жисмоний хусусиятлар кўпинча ижобий бўлган ижтимоий ва профессионал натижалар билан қандай боғлиқлигини кўрсатди[4][5]. Шунингдек, виртуал муҳитда ушбу хусусиятларнинг экспериментал манипуляцияси одамларнинг стереотипларни тасдиқловчи хатти-ҳаракатлар билан шуғулланишини ҳам кўрсатди[1][6].
Бу компутер алоқа тизими (CМC) билан шуғулланадиган шахсларнинг хатти-ҳаракатларини текширадиган кенгроқ тадқиқот соҳасининг бир қисми ҳисобланади. CМC кўп шаклларда (матн, аудио, видео ва бошқалар) мавжуд бўлса-да[7], Протеус эффекти, айниқса, одамлар аватарлардан фойдаланган ҳолда ўзаро алоқада бўлган CМC учун тегишлидир. Бу таъсир онлайн виртуал муҳитда ташқи кўринишини назорат қилиш қобилиятининг ортиши билан изоҳланади. Виртуал дунё муҳитлари фойдаланувчиларга реал ҳаётда осонгина ўзгартира олмайдиган ташқи кўринишининг кўп жиҳатлари (масалан, бўй, вазн, юз хусусиятлари)ни назорат қилиш имконини беради.
Назарий маълумот
Гарчи ўша вақтдан буён қўшимча тушунтириш ёндашувлари ва алоқа орқали бошланғич ва тескари алоқа ҳалқалари каби таъсир этувчи омиллар аниқланган ёки таклиф қилинган бўлса-да[8], Протеус эффектининг ривожланишига сабаб бўлган учта психологик тушунчалар хулқ-атворни тасдиқлаш, ўз-ўзини идрок этиш назарияси ва деиндивидуациядир[6].
Хулқ-атворни тасдиқлаш
Хулқ-атворни тасдиқлаш — бу идрок этувчининг хатти-ҳаракатлари шахснинг хатти-ҳаракатларига таъсир қилиши мумкин бўлган таъсирни англатади[4]. Хусусан, ушбу концепция олдин мавжуд бўлган стереотипларга эга бўлган шахслар билан ўзаро муносабатда бўлиш ушбу стереотипларнинг мақсадини идрок этувчининг тахминларини тасдиқлайдиган хатти-ҳаракатларга олиб келишини тахмин қилади[9][10]. Протеус эффекти хатти-ҳаракатни тасдиқлашдан фарқ қилади, негаки у идрок этувчининг хатти-ҳаракатларини ҳисобга олмайди ва бунинг ўрнига, Протеус эффектининг мақсади ҳар қандай ижтимоий ўзаро таъсирлардан қатъий назар, шахснинг шахсий стереотиплари ва тахминлари хатти-ҳаракатларнинг ўзгаришига қандай таъсир қилишини тушунтиришдан иборат[6].
Ўз-ўзини идрок этиш назарияси
Ўз-ўзини идрок этиш назарияси шуни кўрсатадики, одамлар ўзларининг хатти-ҳаракатлари ва бу хатти-ҳаракатларга сабаб бўлган ҳолатлар ҳақида кузатишлар орқали ўзларининг муносабати ва ҳис-туйғуларини белгилаб борадилар[11]. Бу дастлаб, когнитив диссонансга муқобил сифатида тақдим этилган бўлиб, унда хатти-ҳаракатлардаги ўзгаришлар инсоннинг бир-бирига зид бўлган хатти-ҳаракатлар ва эътиқодлардан кескинликни бартараф этишга уриниши натижасида юзага келиши мумкин[12]. Ўлим ва ёвузлик каби салбий тушунчалар билан боғлиқ бўлган қора рангли кийим кийиш натижасида хулқ-атвордаги ўзгаришларни текширган ўз-ўзини идрок этиш назарияси бўйича бир қанча тадқиқотлар Протеус эффектининг ривожланишига таъсир кўрсатди[1][6]. Марк Г. Франк ва Томас Гилович томонидан олиб борилган ушбу тадқиқотларда, НФЛ ва НҲЛ ўйинчилари баҳоланган спорт турларининг видео ёзувларини томоша қилган иштирокчилар қора форма кийган ва кўпроқ тажовузкор бўлган. Бундан ташқари, қора трикотаж кийишни буюрган иштирокчилар рақобатчиларга нисбатан тажовузкор хатти-ҳаракатларни афзал кўришларини айтиб ўтдилар[13]. Мазкур тадқиқотлар бўйича мулоҳаза шундан иборатки, иштирокчилар ўзларини қандай қабул қилишлари (яъни, салбий ассоциацияга эга бўлган ранг кийиш) уларни салбий хатти-ҳаракатларга олиб келди. Протеус эффекти бу ғояни виртуал муҳитга олиб боради ҳамда бу ерда одамлар ўзларини ўзларининг аватарлари сифатида кўрадилар, бу эса ўз навбатида уларнинг хатти-ҳаракатларини шакллантиради.
Деиндивидация
Деиндивидуация гуруҳнинг бир қисми бўлиш натижасида ўз-ўзини англаш ва ўзини ўзи баҳолашнинг пасайишини англатади. Деиндивидацияни бошдан кечирган одамларга кўп ҳолларда идентификация белгилари таъсир кўрсатиши мумкин. 1979-йилда Роберт Д. Жонсон ва Лесли Л. Даунинг томонидан олиб борилган тадқиқотда иштирокчиларга ККК ниқоби ёки ҳамшира формасини кийган ҳолда тадқиқотчиларга электр токи уриши буюрилган[14]. Натижалар шуни кўрсатдики, иштирокчилар кийган костумлар тадқиқотчиларга берган зарба даражасига таъсир кўрсатган. Жонсон ва Даунингнинг таъкидлашича, бу топилмалар деиндивидуация одамларда мавжуд бўлган ўзига хослик белгиларининг таъсирини кучайтиради деган фикрни қўллаб-қувватлади. Виртуал муҳитда деиндивидуация ушбу турдаги созламалар фойдаланувчилари учун тақдим этиладиган анонимлик даражасига боғлиқ деб ҳисобланади[15].
Далил
Протеус эффектининг 46 та миқдорий экспериментал тадқиқотларини ўрганган мета-таҳлил кичик, аммо ўртача яқинликдаги таъсир ҳажмини аниқлади ва бу нисбатан изчил (0,22 ва 0,26 орасида) бўлиб, деярли барча фарқлар тушунтирилди, бу тадқиқот бошқа рақамли медиа эффектларига нисбатан Протеус эффекти ишончли ҳамда каттагина ҳажмли эканини кўрсатади[16].
Иккинчи ҳаётдаги аватарларнинг ташқи кўриниши ва хатти-ҳаракатларини ҳақиқий ҳаёт хатти-ҳаракатлари ва фойдаланувчиларнинг ташқи кўриниши билан таққослаган тадқиқот натижалари Протеус эффектини қўллаб-қувватлайди. Ушбу тадқиқотда, ўзларининг аватарларини янада жозибали қилиб яратганликларини билдирган иштирокчилар, шунингдек, ўзларининг ҳақиқий олам хатти-ҳаракатлари билан таққослаганда кўпроқ ишончли ва экстраверт хулқ-атворга эга бўлишлари ҳақида баён қилишди[17]. Шунингдек, тадқиқот кўрсатдики, таъсир қисқа муддатда содир бўлади[18].
Протеус эффекти, шунингдек, аватарнинг ташқи кўриниши билан боғлиқ стереотипларни акс эттирувчи муносабат ўзгариши билан ҳам боғлиқдир. Жесси Фокс, Жеремй Н. Баиленсон ва Лиз Триcасе томонидан ўтказилган тадқиқотда аёлларга ташқи кўриниши жинсий алоқада бўлган ёки жинсий алоқада бўлмаган аватарлар фойдаланишга топширилган[19]. Иштирокчилар бошга ўрнатилган дисплей кийганларида, аватарларининг аксини кўришга имкон берувчи виртуал ойнага дуч келишлари керак эди. Шундан сўнг тадқиқотчилар томонидан бошқариладиган эркак аватар билан виртуал суҳбат ўтказилди. Жинсийлаштирилган аватардан фойдаланган аёллар ўзларининг тана қиёфаси ҳақида кўпроқ ўйлаши ҳақида айтишди. Тадқиқотчилар ушбу топилма Протеус эффектини қўллаб-қувватлайди, бу одамлар ўзларининг аватарлари ташқи кўринишининг жинсий аъзоларини ўз ичига олганлигини кўрсатиб, ўз-ўзини обективлаштиришга олиб келади деган хулосани айтишди. Бу хулосани қўллаб-қувватлаш шунга ўхшаш тадқиқотдан олинган бўлиб, унда кўзгуга қараган ҳолда кўйлак кийиб кўриши сўралган аёлларга қараганда, чўмилиш кийими кийиши сўралган аёллар кўпроқ танага боғлиқ фикрлар билдиришган[20]. Шунингдек, аватарлардан фойдаланиш кекса гуруҳлар ҳақидаги стереотипларни қандай камайтиришини кўрсатадиган тадқиқотлар ҳам учрайди[3].
Протеус эффектини қўшимча қўллаб-қувватлаш жисмоний шахслар бажарадиган машқлар миқдорини ошириш учун аватарлардан фойдаланган бир қанча тадқиқотлардан келиб чиқади[21]. Учта тадқиқот натижалари шуни кўрсатдики, иштирокчилар аватарнинг мазкур хатти-ҳаракатларда иштирок этишини кузатгандан сўнг жисмоний фаоллик даражасини ошириши ва улар учун мукофот олиш эҳтимоли каттароқ. Ушбу тадқиқотнинг асосий фарқларидан бири шундаки, аватарларнинг иштирокчилар хатти-ҳаракатларига таъсири аватар фойдаланувчига қанчалик ўхшашлигига боғлиқдир. Бу фарқ баъзи фойдаланувчиларга уларнинг ҳақиқий юзлари фотосуратлари ёрдамида яратилган аватарларни белгилаш орқали текширувдан ўтказилди.
Протеус эффекти, шунингдек, Франк ва Гилович (1988) ва Жонсон ва Даунинг (1979) тажрибасининг муваффақиятли такрорини тушунтириш учун ҳам фойдаланилган[13][14][22]. Хорхе Пеñа, Жеффри Т. Ҳанкок ва Николас А. Мерола томонидан олиб борилган иккала тадқиқот натижалари шуни кўрсатдики, қора плаш ёки ККК формасига ўхшаш кийим кийган аватарлардан фойдаланган шахсларда виртуал муҳитда тажовузкор хатти-ҳаракатларга нисбатан муносабат кучайган. Тадқиқотчилар аватарнинг ташқи кўриниши билан боғлиқ салбий ҳамкорликлар фойдаланувчининг муносабатини ўзгартирганини таъкидлаб ўтдилар[22]. Шу билан бирга, тадқиқотчилар приминг ўз-ўзини идрок этиш назариясига қўшимча тарзда Протеус эффектини тушунтириши мумкинлигини таклиф қилишди.
Яна қаранг
- Ўз-ўзини амалга оширадиган башорат
- Деиндивидация эффектларининг ижтимоий идентификация модели
- Виртуал инсон ўзаро таъсири лабораторияси
Манбалар
- ↑ 1,0 1,1 1,2 1,3 Еэ, Ниcк; Жеремй Баиленсон (2007). „Тҳе Протеус Эффеcт: Тҳе Эффеcт оф Трансформед Селф-Репресентатион он Беҳавиор“. Ҳуман Cоммуниcатион Ресеарч. 33-жилд, № 3. 271–90-бет. дои:10.1111/ж.1468-2958.2007.00299.х.
- ↑ Дилл-Шаcклефорд, Карен Э.. Ҳоw Фантасй Беcомес Реалитй: Информатион анд Энтертаинмент Медиа ин Эверйдай Лифе, Ревисед анд Эхпандед (инглизча). Охфорд Университй Пресс, 1-декабр 2015-йил. ИСБН 9780190239312.
- ↑ 3,0 3,1 Сундар, С. Шям. Тҳе Ҳандбоок оф тҳе Псйчологй оф Cоммуниcатион Течнологй. Малден, МА: Wилей Блаcкwелл, 2015 — 300-бет. ИСБН 9781118413364.
- ↑ 4,0 4,1 Снйдер, Марк; Танке, Элизабетҳ Д.; Берсчеид, Эллен (1977). „Соcиал перcептион анд интерперсонал беҳавиор: Он тҳе селф-фулфиллинг натуре оф соcиал стереотйпес“. Жоурнал оф Персоналитй анд Соcиал Псйчологй. 35-жилд, № 9. 656–666-бет. дои:10.1037/0022-3514.35.9.656. ИССН 1939-1315.
- ↑ Жудге, Тимотҳй А.; Даниэл М. Cабле (2004). „Тҳе Эффеcт оф Пҳйсиcал Ҳеигҳт он Wоркплаcе Суccесс анд Инcоме: Прелиминарй Тест оф а Тҳеоретиcал Модел“. Жоурнал оф Апплиэд Псйчологй. 89-жилд, № 3. 428–41-бет. дои:10.1037/0021-9010.89.3.428. ПМИД 15161403.
- ↑ 6,0 6,1 6,2 6,3 Еэ, Н.; Баиленсон, Ж. Н.; Дученеаут, Н. (2009). „Тҳе Протеус Эффеcт: Имплиcатионс оф Трансформед Дигитал Селф-Репресентатион он Онлине анд Оффлине Беҳавиор“. Cоммуниcатион Ресеарч. 36-жилд, № 2. 285–312-бет. дои:10.1177/0093650208330254. ИССН 0093-6502.
- ↑ Симпсон, Ж. (2002). „Cомпутер-медиатед cоммуниcатион“. ЭЛТ Жоурнал. 56-жилд, № 4. 414–415-бет. дои:10.1093/элт/56.4.414. ИССН 0951-0893.
- ↑ Праэториус, Анна Самира; Гöрлич, Даниэл (15-сентабр 2020-йил). „Ҳоw Аватарс Инфлуэнcе Усер Беҳавиор: А Ревиэw он тҳе Протеус Эффеcт ин Виртуал Энвиронменц анд Видео Гамес“. Интернатионал Cонференcе он тҳе Фоундатионс оф Дигитал Гамес (инглизча). Бугибба Малта: АCМ. 1–9-бет. дои:10.1145/3402942.3403019. ИСБН 978-1-4503-8807-8.
{{cите магазине}}: CС1 маинт: дате формат () - ↑ Чен, Марк; Баргҳ, Жоҳн А. (1997). „Нонcонсcиоус Беҳавиорал Cонфирматион Проcессес: Тҳе Селф-Фулфиллинг Cонсеқуэнcес оф Аутоматиc Стереотйпе Аcтиватион“. Жоурнал оф Эхпериментал Соcиал Псйчологй. 33-жилд, № 5. 541–560-бет. дои:10.1006/жесп.1997.1329. ИССН 0022-1031.
- ↑ Снйдер, Марк; Сwанн, Wиллиам Б (1978). „Беҳавиорал cонфирматион ин соcиал интераcтион: Фром соcиал перcептион то соcиал реалитй“. Жоурнал оф Эхпериментал Соcиал Псйчологй. 14-жилд, № 2. 148–162-бет. дои:10.1016/0022-1031(78)90021-5. ИССН 0022-1031.
- ↑ Бем, Дарйл Ж. „Селф-Перcептион Тҳеорй“, . Адванcес ин Эхпериментал Соcиал Псйчологй Волуме 6, 1972 — 1–62-бет. ДОИ:10.1016/С0065-2601(08)60024-6. ИСБН 9780120152063.
- ↑ Бем, Дарйл Ж. (1967). „Селф-перcептион: Ан алтернативе интерпретатион оф cогнитиве диссонанcе пҳеномена“. Псйчологиcал Ревиэw. 74-жилд, № 3. 183–200-бет. дои:10.1037/ҳ0024835. ИССН 0033-295Х. ПМИД 5342882.
- ↑ 13,0 13,1 Франк, Марк Г.; Гилович, Тҳомас (1988). „Тҳе дарк сиде оф селф- анд соcиал перcептион: Блаcк униформс анд аггрессион ин профессионал спорц“. Жоурнал оф Персоналитй анд Соcиал Псйчологй. 54-жилд, № 1. 74–85-бет. дои:10.1037/0022-3514.54.1.74. ИССН 0022-3514. ПМИД 3346809.
- ↑ 14,0 14,1 Жоҳнсон, Роберт Д.; Доwнинг, Леслиэ Л. (1979). „Деиндивидуатион анд валенcе оф cуэс: Эффеcц он просоcиал анд антисоcиал беҳавиор“. Жоурнал оф Персоналитй анд Соcиал Псйчологй. 37-жилд, № 9. 1532–1538-бет. дои:10.1037/0022-3514.37.9.1532. ИССН 0022-3514. ПМИД 501521.
- ↑ Постмес, Т.; Спеарс, Р.; Леа, М. (1998). „Бреачинг ор Буилдинг Соcиал Боундариэс?: СИДЕ-Эффеcц оф Cомпутер-Медиатед Cоммуниcатион“. Cоммуниcатион Ресеарч. 25-жилд, № 6. 689–715-бет. дои:10.1177/009365098025006006. ИССН 0093-6502.
- ↑ Ратан, Рабиндра; Бееа, Давид; Ли, Бенжамин Ж.; Граcиано, Луис (20-июн 2019-йил). „Аватар чараcтеристиcс индуcе усерс' беҳавиорал cонформитй wитҳ смалл-то-медиум эффеcт сизес: а мета-аналйсис оф тҳе протеус эффеcт“. Медиа Псйчологй. 23-жилд, № 5. 651–675-бет. дои:10.1080/15213269.2019.1623698. ИССН 1521-3269.
{{cите магазине}}: CС1 маинт: дате формат () - ↑ Мессингер, Паул Р.; Ге, Хин; Строулиа, Элени; Лёнс, Келлй; Смирнов, Кристен; Боне, Мичаэл (2008-йил ноябр). „Он тҳе Релатионшип бетwеэн Мй Аватар анд Мйселф“. Жоурнал оф Виртуал Wорлдс Ресеарч. 1-жилд, № 2. 1–17-бет. дои:10.4101/жвwр.в1и2.352.
{{cите магазине}}: сана киритилиши керак бўлган параметрга берилган қийматни текшириш лозим:|дате=(ёрдам) - ↑ Риcе, Роналд. Публиc Cоммуниcатион Cампаигнс, Фоуртҳ Эдитион. Тҳоусанд Оакс, CА: САГЕ Публиcатионс, 2012 — 280-бет. ИСБН 9781412987707.
- ↑ Фох, Жессе; Баиленсон, Жеремй Н.; Триcасе, Лиз (2013). „Тҳе эмбодимент оф сехуализед виртуал селвес: Тҳе Протеус эффеcт анд эхпериэнcес оф селф-обжеcтифиcатион виа аватарс“. Cомпутерс ин Ҳуман Беҳавиор. 29-жилд, № 3. 930–938-бет. дои:10.1016/ж.чб.2012.12.027. ИССН 0747-5632.
- ↑ Қуинн, Диане М.; Каллен, Рачел W.; Cатҳей, Чристиэ (2006). „Бодй он Мй Минд: Тҳе Лингеринг Эффеcт оф Стате Селф-обжеcтифиcатион“. Сех Ролес. 55-жилд, № 11–12. 869–874-бет. дои:10.1007/с11199-006-9140-х. ИССН 0360-0025.
- ↑ Фох, Жессе; Баиленсон, Жеремй Н. (2009). „Виртуал Селф-Моделинг: Тҳе Эффеcц оф Виcариоус Реинфорcемент анд Идентифиcатион он Эхерcисе Беҳавиорс“. Медиа Псйчологй. 12-жилд, № 1. 1–25-бет. дои:10.1080/15213260802669474. ИССН 1521-3269.
- ↑ 22,0 22,1 Пена, Ж.; Ҳанcоcк, Ж. Т.; Мерола, Н. А. (2009). „Тҳе Приминг Эффеcц оф Аватарс ин Виртуал Сеттингс“. Cоммуниcатион Ресеарч. 36-жилд, № 6. 838–856-бет. дои:10.1177/0093650209346802. ИССН 0093-6502.
Адабиётлар
- Бегли, Шарон. „Бизнинг хаёлий, иссиқроқ ўзимиз“ . Неwсwеэк . 2008-йил 25-феврал.
- Делл, Кристина. „Иккинчи ҳаёт ҳақиқий ҳаётга қандай таъсир қилади“ (Wайбаcк Мачине сайтида 2023-05-27 санасида архивланган) . Вақт . 2008-йил 12-май.
- Кери, Бенедикт. „Бировнинг ўрнида туриш, деярли ҳақиқий“ . Тҳе Неw Ёрк Тимес . 2008-йил 2-ноябр.
- Фишер, Кристофер. „Иммерсив виртуал муҳит жисмоний дунёда хулқ-атворни ўзгартиради“ . Хулқ-атвор тиббиёти ҳисоботи . 2011-йил 8-апрел.
- Гроҳол, Жон. „Протеус эффекти: бизнинг аватаримиз онлайн хулқ-атворни қандай ўзгартиради“ (Wайбаcк Мачине сайтида 2017-11-29 санасида архивланган) . Псйчcентрал . 2009-йил 24-ноябр.
- Клотз, Ирен. „Аватарлар бизни машқ қилишга илҳомлантириши мумкин“ (Wайбаcк Мачине сайтида 2013-01-11 санасида архивланган) . ДисcоверйНеwс . 2010-йил 29 март.
- „Тадқиқотлар шуни кўрсатадики, аватарлар фойдаланувчиларга салбий таъсир кўрсатиши мумкин“ . ПҳйсОрг. 2009-йил 10-ноябр.
- Торнтон, Терри. „Бизнинг аватарларимиз, ўзимиз“ (Wайбаcк Мачине сайтида 2012-11-14 санасида архивланган) . ПБС . 2011-йил 6-сентябр.
- Цвайг, Жейсон. „ Келажак Сиз“ танишинг. Сиз кўрган нарсангиз кабими?" Тҳе Wалл Стреэт Жоурнал . 2011-йил 26 март.