Псйчодидаэ - Псйчодоморпҳа инфратартибига мансуб ҳайвонлар оиласи[1]. Улар Палеарктика минтақасида жойлашган. Уларнинг узунлиги 1,5-5 мм гача бо'лган кичик чивинлардир. Уларнинг қанотлари капалакларга ("куялар") о'хшаб,қорин бо'шлиг'ида том билан қопланган ва бошқа пашша турларидан о'зининг туклари билан фарқ қиладиган куя пашшаси ( Псйчодинаэ ) ёки қум чивинлари ( Пҳлеботоминаэ ) деб номланади. Қанотлари томга о'хшамайдиган ва унчалик тукли бо'лмаган капалакга о'хшайди.

Қон со'рувчи митти ( Пҳлеботомус паппатаси )
Уломия фулигиноса

Хусусиятлари

Тана ва қанотлари турли-хил рангли,қалин ва узун туклар билан қопланган. Қанотларда фақат узун томирлар бор, ко'ндаланг томирлар эса ё'қ. Катта ёшлисининг ог'из қисмлари ишламайди. Антенналар 14-16 бо'лакли, оёқлари туклар ёки то'пламлар билан зич қопланган.

Сйcораcинаэ : Сйcорах чивинлари кичик,  тана узунлиги 1-3 мм, қанотлари қорин бо'шлиг'ига горизонтал равишда чо'зилган. Ко'злари думалоқ, 15 сегментли антенналар, 4 сегментли палпус, судралиб юрувчилар ва амфибияларнинг қонини со'риш учун функционалдир. Қанотлари овалсимон, радиуси 4 та шохли ва медиа 3 та шохлидир. Сйcорах пупалар личинкалари билан бир хил муҳитда яшайди, 5-7 сегментли бир жуфт қорин со'рг'ичларига эгадир.

Тричомйиинаэ : Тричомйиа катталари кам учрайди. Палпус 3 ёки 4 сегментли. Аёлларининг ог'из қисмлари ишламайди. Радиал қанот венасининг атиги 4 та шохчаси бор, тана узунлиги 3-5 мм. Тричомйиинаэ пупаларининг хусусиятлари ҳақида маълумот камдир. Қорин қисми 6-8 сегментли қо'шимча элементларга эгадир .

Психодиналар :  Улар 6мм дан кичик пашшалардир. Бошида жойлашган ко'злари буйраксимон, антенналари 14-16 бо'лакли, ог'из а'золари ишламайди. Мезо ва метаторакс кенгайиши, рангли то'пламларни ишлаб чиқарадиган феромон. Қанотларда 10 та бо'йлама вена бор ва ко'ндаланг томирлари ё'қ. Қанот узунлиги 1–5 мм. Оёқлари зич туклар ва то'пламлар билан о'ралган. Личинкалар вермиформ типга эга ва 26 та сегментга эга. У личинкаларнинг охирги дисталидаги очиқ стигматагача чо'зилади. Гипостомнинг шакли ва тишларнинг сони зотга қараб фарқланади.

Тарқалиши ва яшаш жойи

Личинкаларининг яшаш муҳитига ихтисослашуви уларнинг турли экологик гуруҳларга бўлинишига олиб келган. Унинг личинкалари тоза сувда, ифлосланган сувда, чучук ва шо'р сувда, сув о'тларида, о'симликлар ширасида, г'орларда, чириган о'симликларда, о'г'итларда, чиқиндиларда ривожланади.

Ҳораиэллинаэ Ҳимолой ва Жануби- Шарқий Осиёдаги дарёларда учрайди. Сйcораcинаэ личинкалари сувда яшайди ва оҳакли сувларни афзал ко'ради. Пҳлеботоминаэ ва Бручомйиинаэ личинкалари эса қуруқлик муҳитини афзал ко'ради.

Тропик ва субтропикада жойлашган, Туркиядаги энг машҳур қум чивинлари ( Пҳлеботомус ) ург'очилари

сутемизувчилар ва қушларнинг қонлари билан озиқланади ва ба'зи касалликларнинг ташувчиси ҳисобланади. Эркаклаэса ри одам ахлати, ошхона ва ахлат чиқиндилари билан озиқланади.Сикорлар ар судралиб юрувчилар ва амфибияларнинг қонини со'риб озиқланади.

Личинкаларнинг озуқаси асосан чириган о'симлик қолдиқлари, го'нг, замбуруг'лар ва детритлардан иборатдир. Сйcораcинаэ личинкалари майда ва сиркалидир. Улар асосан дарё бўйларида ривожланадилар. Тричомйиинаэ личинкалари чириган ёки қуриб қолган дарахтларда ҳаёт кечиради. Алдер ва толни ҳам афзал ко'радилар. Псйчодидаэ личинкаларининг барчаси чириган органик моддалар ёки детритлар билан озиқланади. Псйчодини личинкалари эвтрофик шароитларни афзал ко'ради ва бир бир нечта турлари йиртқичдирлар.

Мавзу бо'йича нашрлар

  • проф. Др. Али Демирсой (1992), Ҳаётнинг асосий қоидалари (Энтомология)

Ҳаволалар

  • Викиомборда „Псйчодидаэ“ мавзуси бўйича медиафайллар бор.
  • Викитüр'де Псйчодидаэ иле илгили айрıнтıлı таксономик билгилер булунур.

Манба

  1. ↑ „ИТИС“. 30 эким 2013да асл нусхадан архивланган. Қаралди: 14 майıс 2022.