Pulloroz
Пуллороз (лотинча: Пуллоросис) - товуқларда учрайдиган, айниқса ёш паррандаларнинг ўта контагиоз инфекцион касаллиги бўлиб, жўжаларда ўткир, вояга етган товуқларда тухумдоннинг яллиғланиши ва сариқлик перитонити ёки яширин клиник белгисиз кечиш билан характерланадиган касаллик ҳисобланади[1]. Пуллороз паррандачиликда, жўжаларнинг биринчи бор аниқланган касалликларидан бири ҳисобланади. Қўзғатувчиси 1900-йилда Америкалик олим Реттгер томонидан аниқланиб, унга Баcиллус пуллорум деб ном берилган, кейинчалик уни Салмонелла пуллорум - галлинарум деб аташган. Кўпгина мамлакатларда паррандаларнинг пуллороз ва тиф касалликлари алоҳида касалликлар ҳисобланиб, пуллорозни С. пуллорум, тифни эса С.галлинарум қўзғатади дейилади. Дастлабки даврларда ушбу касаллик “оқ бациляр ич кетиш” деб юритилган, бироқ унда ҳар доим ҳам оқ диарея каби клиник ҳолатлар кузатилмайди. 1910-йилларга келиб, жўжаларни инкубаторияларда очириш йўлга қўйилгач, пуллороз Америкада, Канадада, кейинчалик Франсия, Белгия, Италия, Венгрия, Япония, Австралия мамлакатларига тарқалган. Собиқ Иттифоқда касаллик 1926-йили Англиядан келтирилган жўжалар орасида П.В.Сизов томонидан аниқланган. Кейинчалик ушбу касаллик Кавказорти, Украина, Беларус ва бошқа ҳудудларда рўйхатга олинган. Марказий Осиё мамлакатларида, жумладан, Ўзбекистонда 1960-йиллардан бошлаб, паррандачилик хўжаликларида ушбу касаллик учрай бошлаган. Бу ҳолатни келиб чиқишига сабаб инкубаторияга қўйиладиган тухумларни пуллороз касаллиги бўйича носоғлом хўжаликлардан олинганлиги сабабчи бўлган.
Қўзғатувчиси ва унинг чидамлилиги
Пуллорознинг қўзғатувчиси-Салмонелла пуллорум ҳаракациз, грамм - манфий кичик таёқча шаклида бўлиб, спора ва капсула ҳосил қилмайди. Оддий сун’ий муҳитда, 37°C, рН 7,4 - 7,5 да яхши ўсади. ГПА да кичик шудринг томчисидек колониялар, ГПБ да, муҳитни лойқалантиради ва унда юмшоқ чўкма ҳосил қилади. Эндо, Плоскирев муҳитлари оптимал муҳит ҳисобланади. Салмонелла қонда, паренхиматоз а’золарда, ичакда, товуқ эмбрионининг сўрилиб ҳазм бўлмаган сариғида, товуқларда эса тухумдон сариқ фолликуласида кўпроқ бўлади. Эшерихиялардан ўзининг биокимёвий хусусиятлари билан фарқланади. Салмонеллалар ташқи муҳит ва физикавий та’сирларга юқори чидамлилиги билан фарқ қилади. Паррандахоналарда йилнинг фаслларига боғлиқ ҳолда -2° дан 33,7°C гача бўлган ҳароратда 10 кундан 105 кунгача қўзғатувчи фаол сақланади. Товуқ гўнгида 100 кун, оқмайдиган сувда 200 кун, тупроқда 400 кун тирик сақланиши мумкин. 60°C да 30 дақиқада, қайнатилганда эса, 1 дақиқада ўлади. 1% ли карбол кислотаси ва 1%л и формалин салмонеллани 5 дақиқада фаолсизлантиради[2].
Эпизоотологияси
Табиий шароитда пуллорозга товуқ ва курка жўжалари жуда мойил бўлиб, кўпгина ёввойи паррандалар, тустовуқлар, бедана, сесарка, товус, туяқуш, кабутар, ўрдак, ғоз, канарейка, оқ қуш, чумчуқлар ва бошқа қушлар, товуқларга нисбатан камроқ мойил бо'лади. СҲунингдек, сувда сузувчи паррандалар ҳам ушбу касаллик қўзғатувчисига нисбий чидамлироқ. Уларда С.тйпҳимуриум қўзғатдиган касаллик кузатилади. Лаборатория ҳайвонларидан ушбу қўзғатувчига оқсичқонлар, каламуш ва қуёнлар сезгирроқ. Табиий шароитда гўшт йўналишидаги жўжалари тухум берадиган зотларга нисбатан касалликка ўта мойилдир. Касалланиш 2% дан 60% гача, даволанмаса ўлим 70% гача бўлиши мумкин[3]. Хўрозлар камроқ касалланади. Касалланишда жўжанинг ёши катта рол ўйнайди. Табиий шароитда 5-7 кунлик жўжаларда пуллороз кўпроқ намоён бўлиб, 20 кун ичида уларда эпизоотик тарқалиш кузатилади. Чунки, улар ўзларининг ахлати билан жуда катта миқдорда қўзғатувчи ажратади ва у билан ташқи муҳит (бино, охур, озуқа, барча предметлар, сув, тўшама ва бошқа нарсалар) ифлосланади. 20-45 кунлик жўжаларда янги пуллороз ҳолати жуда кам учрайди. 50 кунлик ва ундан катта жўжаларда пуллороз фақат споралик ҳолатда учрайди холос. Жўжаларни зич жойлаштириш, ҳарорат ва намликни ме’ёрда сақламаслик, ўз вақтида тўйимли ва витаминларга бой озуқа билан парвариш қилмаслик омиллари организмнинг резистентлигини пасайтириб, касалликни ривожланишига олиб келади. Касал жўжа ва товуқлар ҳамда улардан олинган тухумлар, кемирувчилар ва бошқа сут эмизувчилар, ҳашаротлар, озуқалар касаллик манбаи бўлиб хизмат қилади. Кана ва чивинлар ҳам касалликнинг тарқалишида муҳим аҳамият касб этади. Касал товуқлардан олинган тухумларнинг инкубацияга қўйилиши ва очирилган жўжаларнинг тарқатилиши касаллик тарқалишида катта аҳамиятга эга, чунки қўзғатувчи билан зарарланган тухумлардан инкубация даврида 40-60% жўжа чиқиши мумкин, қолганлари нобуд бўлади. Инкубациядан чиққан ёш жўжалар 80% гача қўзғатувчи билан зарарланган бўлиши мумкин. Трансовариал йўл билан қўзғатувчини юқтириб олган жўжаларнинг ўт халтасида у фаол сақланади ва ахлати билан ажралиб товуқхонани, озуқа, сув, ҳавони ифлослантиради. Бундан ташқари, хўжаликларнинг ўзаро келишиб ҳар хил эпизоотик шароитдаги инкубаториялардан жўжа олиб келиши ҳам касаллик тарқалишига сабаб бўлиши мумкин. Носоғлом хўжаликдан келтирилган жўжалар орқали касаллик жуда тез тарқалади. Пуллороз носоғлом хўжаликдаги озуқа қолдиқлари, сув, тўшамалар, далага чиқарилган гўнг орқали ҳам тарқалади. Касаллик асосан трансовариал, алиментар ва аэроген йўл билан юқади. Антисанитария ҳолати, гигиена талабларининг бузилиши, сифациз озуқалар билан озиқлантириш, жуда паст ёки юқори ҳарорат та’сири пуллорознинг тез тарқалишига олиб келади. Инкубаториядан чиққан жўжалар орасида пуллороз бўлса, биринчи кунданоқ кўп жўжаларга зарар етказади. Касаллик қўзғатувчи резервуари бўлиб, ёввойи синантроп қушлар хизмат қилиши мумкин. Ҳайвонлар, ҳашаротлар, одамлар пуллороз қўзғатувчисини механик ўтказиши мумкин. Пуллороздан тузалган жўжалар 1,5 йил давомида бактерия ташувчи бўлиб хизмат қилади[4].
Патогенези
Пуллороз қўзғатувчиси алиментар ёки аэроген йўл билан организмга кириб, ичаклар ва нафас олиш а’золаридан қонга ўтади ва у орқали бутун тўқималарга тарқалади, кўпроқ ҳолларда жигар, талоқ, буйраклар, тухумдон ва бошқа а’золарда жойлашади ҳамда у ерларда кўпайиш эвазига яллиғланишни келтириб чиқаради. Айрим ҳолларда қўзғатувчи фақат ошқозон-ичак тизими а’золарида жойлашади. Одатда нафас олиш а’золарида жойлашган қўзғатувчи тезроқ организмда септик жараённи ривожланишига олиб келади. Бунга кўпроқ қўзғатувчидан ҳосил бўладиган эндотоксин сабабчи бўлади. CҲунки, қўзғатувчи организмга кириб эндотоксин ҳосил қилади ва экзотоксинлар ажратади. Шунинг учун ушбу токсинлар билан қўзғатувчининг вирулентлиги орасида тўғри корреляция мавжуд. Ушбу токсинлар товуқ эмбрионини ва тухумдан чиққан жўжаларни заҳарлайди ва нобуд қилади.
Клиник белгилари
Пуллороз қўзғатувчининг организмга кириш йўлига қараб жўжалар, тухумдан чиққанидаёқ, ёки 1-5 кун яширин даврдан кейин, касаллик белгиларини намоён қилади. Жўжаларда касаллик ўткир, ярим ўткир ва сурункали кечади. Товуқларда эса сурункали ва белгисиз ўтади. Энг ёш жўжаларда касаллик ўткир кечса, уларда ланжлик, уйқучанлик, патлари пахмайган, нафас олишнинг тезлашиши, кўзларини юмиб туриши кузатилади[5]. Пуллороз трансовариал юққанда касаллик ўткир кечади ва биринчи кунданоқ клиник белгилари намоён бўлиб, тухумдан чиққан жўжа 2-3 кун ичида нобуд бо'лади.
Патологоанатомик ўзгаришлар
Пуллороз туфайли қарийб 70-80% товуқ эмбриони ривожланишнинг ҳар хил босқичларида ўлади. 14-18 кунлик эмбрионда сўрилиб улгурмаган кулранг-кўкимтир, қаттиқлашган тухум сариғи кўзга ташланади. Эмбрион ёриб кўрилганда, талоқнинг қонга тўлиши ва катталашгани аниқланади. Жигар ҳам катталашади ва лойсимон – сариқ рангда, ўт халтаси қорамтир-яшил шилимшиқ ҳамда фибринли ўтга тўлган бўлади. Ўпка, талоқ, жигарда кичик некроз ўчоқлари бўлади. Буйракларда ва сийдик йўлларида нордон сийдик тузлари тўпланади. Паренхиматоз а’золарда некроз ўчоқлари кузатилади. Кўр ичакда қаттиқ творогсимон кўкимтир оқ масса тўплангани аниқланади. Товуқларда тухумдон касалланиши туфайли унинг консистенсияси ва фолликулалар шакли ўзгарган бўлади, тухумдон ҳамда тухум йўлининг яллиғланиши (оварит, салпингит) эвазига сариқ перитонити кузатилиши мумкин.
Диагностикаси
Пуллорозга диагноз эпизоотологик ма’лумотлар, клиник белгилар ва патологоанатомик ўзгаришлар ҳамда лабораториявий текширишлар асосида қўйилади. Товуқларга серологик, бактериологик текшириш натижалари асосида диагноз қўйилади. Диагноз қўйиш қийин бўлса, биосинов қўйилади.
Даволаш
Пуллорозни даволаш худди салмонеллёздагидек. Ҳар бир конкрет хўжаликда касалликни содир қилган штаммнинг антибиотик ва кимёвий препаратларга сезгирлиги аниқлангандан сўнг даволашни бошлаш керак.
- ↑ „Фаcт Шеэт - Пуллорум Дисеасе анд Фоwл Тйпҳоид“. Қаралди: 2020-йил 29-март.
- ↑ „Пуллорозни даволаш. Товуқларда пуллороз нима ва уни қандай даволаш керак? Даволаш ва олдини олиш“. ҳттпс://ёумебох.ру/уз/. Қаралди: 29-сентабр 2023-йил.
- ↑ Wиллиамс, Заc „Ҳисторй анд Импортанcе оф тҳе Натионал Поултрй Импровемент ПланПротеcтинг поултрй синcе 1935“. Чиcкен Wҳисперер. Қаралди: 2021-йил 27-апрел.
- ↑ „ПАРРАНДАЛАР КАСАЛЛИКЛАРИ ПУЛЛОРОЗ ПУЛЛОРОСИС ТҲЙПҲУС АВИУМ“. ҳттпс://фойдали-файллар.уз. 2024-йил 14-декабрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 29-сентабр 2023-йил.
- ↑ „ПУЛЛОРОЗ-ТИФ“. поултрй.уз. Қаралди: 2023-йил 29-сентябр.