Pushti peri armadillo
Пушти пери армадилло (Чламйпҳорус трунcатус) ёки пичиcиэго армадиллонинг энг кичик тури (суякли зирҳ қобиг'и билан танилган Чламйпҳоридаэ ва Дасйподидаэ оилаларининг сутемизувчилари), биринчи марта 1825-йилда Ричард Харлан томонидан тасвирланган[1]. Бу ёлг'из, чо'лга мослашган ҳайвон Марказий Аргентина учун эндемик бо'либ, уни қумли текисликлар, қумтепалар ва чакалакзорлардан топиш мумкин.
Пушти пери армадиллоларининг кичик ко'злари, ипакдек сарг'иш оқ мо'йнаси ва фақат танасига ингичка дорсал мембрана билан бириктирилган мослашувчан дорсал қобиг'и бор. Бундан ташқари, унинг спатула шаклидаги думи қобиг'ининг то'мтоқ орқа қисмидаги вертикал пластинкадан чиқиб туради. Бу жонзот тунги ва ёлг'излик одатларини намойиш этади ва асосан ҳашаротлар, қуртлар, салянгозлар ва о'симликнинг турли қисмларидан иборат парҳезга эга.
Пушти пери армадиллосининг сақланиш ҳолати ҳали ҳам ноаниқ ва у ИУCН томонидан хавф остида бо'лган турларнинг Қизил ро'йхатига киритилган . Ушбу тур популяциясининг камайиши ,одатда , деҳқончилик фаолияти ва йиртқичлар, шу жумладан , уй итлари ва мушуклари билан бог'лиқ. Пушти пери армадиллолари бир неча о'н йиллар олдингига қараганда бугунги кунда камроқ учрайди ва кузатувлар камдан-кам учрайдиган ва тасодифий бо'лган. Ёввойи табиатда қо'лга олинган турлар о'зларининг табиий яшаш жойларидан тутқунликка олиб борилгандан кейин ёки бир неча кун о'тгач о'лиш тенденсиясига эга эдилар. То'рт йилдан ортиқ асирликда бо'лган пушти пери армадиллонинг узоқ умр ко'риш бо'йича ягона рекорди бор, аммо бу алоҳида ҳолат сифатида илмий тавсифга эга эмас[2] Армадиллоснинг эволюцион о'зига хослиги, уларнинг чекланган географик диапазони, давом этаётган таҳдидлари ва ноёблиги билан биргаликда ушбу турлар учун зудлик билан муҳофаза қилиш чораларини кòриб чиқиш жуда муҳим òрин тутади[1]
Эволюцион келиб чиқиши
Ҳозирги вақтда пери армадиллолари армадилло оиласида мавжуд бо'лган энг кам молекуляр ма'лумотларга эга. Бу туркумга пери армадиллосининг фақат иккита тирик тури киради: Чламйпҳорус трунcатус (пушти пери армадилло) ва Чламйпҳорус ретусус (чакоан ёки каттароқ пери армадилло). Бу икки тур морфологик жиҳатдан о'хшашдир: иккаласининг ҳам ко'злари сезиларли даражада кичрайган ва кенгайган қазиш тирноқларини қо'ллаб-қувватлайдиган мустаҳкамланган билаклари бор. Шунингдек, у ташқи қулоқлари ко'ринмайдиган кам сонли сутемизувчилардан биридир. Иккала тур ҳам 32 дан 17 Мягача бо'лган аждодлари авлодида ривожланган эр ости турмуш тарзига ихтисослашган[1]. Иккала тур ҳам аллопатрик тақсимотга эга; иккаласи ҳам тунги ҳаётдир, лекин уларнинг экологияси ва популяция биологияси тафсилотлари нома'лумлигича қолмоқда. О'хшашликларни иккала турнинг монофилиясини исботлайдиган умумий аждод мавжудлиги ёки уларнинг турмуш тарзидан келиб чиққан о'та селектив босим туфайли (бу дифилетик келиб чиқишини ко'рсатадиган) адаптив конвергенция натижаси билан изоҳланиши мумкин. 2012-йилда биринчи назария исботланди. Бу икки тур о'ртасидаги бо'линиш 17 ± 3 Мя атрофида, Эрта ва О'рта Миосен о'ртасидаги о'тиш атрофида содир бо'лган деб тахмин қилинган[1].
Иккала тур ҳам далада кам учрайди ва жуда қийин, шунинг учун пери армадиллоларининг филогенетик яқинлиги фақат бир марта синовдан о'тган[3]. 2009-йилда олиб борилган тадқиқотлар натижасида илгари аниқланган Дасйподинаэ, Эупҳраcтинаэ ва Толйпеутинаэ (Эоцен-Олигоцен о'тиш давридан ко'п о'тмай бир-биридан ажралган) учта кичик оиласининг тегишли монофилияси г'ояси қо'ллаб-қувватланди. Чламйпҳоринаэ субфамилиясининг Толйпеутинаэ кладеси билан филогенетик яқинлик ко'рсатиши аниқланди, бу эса Cингулата ичида бу армадилло субфамилясининг илгари бутунлай нома'лум филогенетик о'рнини аниқлаш учун муҳим қадам бо'лди[3]. Кейинчалик, пери армадилло кенжа оиласининг толйпеутин синглиси гуруҳидан ажралиши 32 ± 3 Мя содир бо'лган деб тахмин қилинган[1].
Пери армадиллолари ҳозирда АЛ Гарднер (2005) томонидан ко'рсатилган таксономияга ко'ра Эупҳраcтинаэ субфамилиясида таснифланган. Бироқ, пушти пери армадиллоларининг қадимийлиги ва о'зига хослиги Чламйпҳоринаэ субфамилиясини сақлаб қолиш орқали энг яхши ҳисобланиши мумкин деган фикр бор[1].
Тармоқ ва яшаш жойи
Пушти пери армадиллолари Аргентинанинг марказий қисмидаги ксерик муҳитга хос бо'лган тунги ковлайдиган сутемизувчилардир[2]. Улар Мендоза провинсиясининг жанубида, шунингдек, Рио Негро шимолида ва Буэнос-Айреснинг жанубида топилган. Ушбу тор диапазонда пушти пери армадилло учун ноёб ва муҳим яшаш жойи мавжуд. У баҳор ва ёз фаслларида турли хил юпқа Ларреа ва Портулака буталарини ко'рсатадиган бутазор яйловларда яшайди. Бундан ташқари, қумли текисликлар ва қумтепаларда яшайди. Мендоза минтақасида иссиқ ва совуқ фасллар, шунингдек, нам ва қуруқ мавсум мавжуд. Бу о'згарувчан о'ртача ҳароратлар армадилло учун мослашиш мавзусидир. Иссиқ мавсумда о'ртача ко'рсаткич тахминан 26,6 C ни ташкил қилади (80 °Ф) ва совуқ мавсумда фақат 15,5 C дан юқори бо'лиши мумкин (60 °Ф) о'ртача паст 2,2°C (36°Ф).
Пушти пери армадилло атроф-муҳит о'згаришларига ва стрессга жуда сезгир бо'лган эр ости[2]. Мисол тариқасида, пушти пери армадиллоларига та'сир қилиши мумкин бо'лган то'сатдан атроф-муҳит о'згаришларига ҳарорат ва тупроқ сифати киради[4]. Улар омон қолишлари ва барқарорликни сақлаб қолишлари учун улар этарли миқдорда ихчам қум ва яширин жойларни о'з ичига олган бузилмаган жойларни эгаллашлари керак. Бу, шунингдек, чо'лга мослашган хусусиятлари туфайли бу ҳайвон учун мумкин бо'лган асирлик шароитларига ҳам тегишли[2].
Озиқланиш одатлари
Пушти пери армадилло фоссориал умумий ҳашаротлар сифатида таснифланади. Озиқ-овқатининг асосий манбаи чумолилар ва ер остида топадиган личинкалардан иборат. Улар унинг асосий озиқ-овқат манбалари бо'лса-да, армадиллолар қуртлар, салянгозлар ва турли ҳашаротларни исте'мол қилишлари ма'лум. Агар бу ҳашаротлар ва умуртқасиз ҳайвонлар топилмаса, о'симлик барглари ва илдизлари уларнинг эр ости турмуш тарзи учун яхши иккинчи даражали парҳез вариантини яратади. Асирликда бу ҳайвон тарвуз, го'шт қолдиқлари бо'лган авакадо қобиг'и ва Мазури инсеcтивор диэтаси каби озиқ-овқатларни бажонидил қабул қилгани кузатилди[2].
Тавсифи
Пушти пери армадилло 90–115 миллиметр (3.5–4.5 ин) узунлиги ва одатда ог'ирлиги 120 грам (4.2 оз) га яқин[5]. Бу тур энг кичик тирик армадилло бо'либ, энг кам ма'лум бо'лганлар қаторига киради.
Терморегуляция ва ташқи қобиқ
Бу нозик сочлар жуда о'згарувчан ҳароратли муҳитда терморегуляция учун фойдали эканлиги аниқланди[2]. Аргентина текисликларида тунги ҳарорат жуда паст бо'лиши мумкин ва армадилло тунги бо'лганлиги сабабли, у уйидан ташқарида фаол бо'лганида иссиқликни сақлаш учун мо'йнага муҳтож. Армадиллолар дорсал томоннинг ко'п қисмини қоплайдиган тери қобиқлари билан машҳур. Пушти пери армадилло ҳам бу хусусиятга эга, аммо унинг қобиг'и анча юмшоқ ва мослашувчан. Қобиқ танага этарлича яқин бо'лса-да, бу қон томирлари зирҳ орқали ко'ринса ҳам, ҳайвоннинг бу ҳимоя қисми ҳайвоннинг орқа мия устуни бо'йлаб фақат ингичка мембрана орқали бириктирилган[2]. Пушти пери армадилло зич оқ сочлар билан қопланган заиф юмшоқ пастки қисмини ҳимоя қилиш учун буришиши мумкин[6]. Зирҳли қобиқ 24 та бантдан иборат бо'либ, ҳайвоннинг то'п шаклида буришишига имкон беради ва зирҳ ҳайвоннинг орқа қисмида текисланади, шунда у қазиш пайтида унинг орқасида кирни сиқиб қо'йиши мумкин. Ушбу сиқиш стратегияси туннел қулашининг олдини олишга ёрдам беради деб о'йланади. Ва ниҳоят, қобиқнинг о'зи ҳам терморегуляцияга ёрдам беради. Пастки қон томирлари сиртга жуда яқин жойлашганлиги сабабли, ҳайвон иссиқликни ушлаб туриш ёки ё'қотиш учун атроф-муҳитга та'сир қиладиган функционал сирт майдони миқдорини назорат қилиши мумкин. Аксарият армадиллолар сингари, улар бир-бирларини ва о'лжаларини топиш учун асосан ҳидга таянадилар[6].
Таҳдидлар
Армадилло о'зининг эр ости турмуш тарзи туфайли чо'киш хавфи ва мо'йнасини намлаш хавфи туфайли кучли бо'ронлар пайтида о'з чуқурларини тарк этишга мажбур бо'лади. Агар унинг мо'йнаси нам бо'лса, армадилло яхши терморегуляция қила олмайди ва кечаси гипотермияга дуч келиши мумкин. Ёмг'ир бо'рони пайтида ерга ко'тарилган армадилло бир қатор йиртқичларга дучор бо'лади, улар унга осонгина этиб боришлари мумкин, чунки у хавфсиз жойга қайтиб кета олмайди. Уй итлари ҳам бу армадиллоларни жуда о'лжа қилишган.
Пери армадиллолари уй итлари ва мушуклари, шунингдек, ёввойи чо'чқалар томонидан о'з уйларида о'лжа қилинади. Бу армадиллолар асирликда ҳам яхши ишламайди. Омон қолиш даражаси шунчалик пастки, ко'пчилик армадилло қо'лга олинган жойдан янги асирлик ҳудудига транспортда ҳалок бо'лади. Асирга олинган армадиллолар одатда бир неча соат ёки ко'пи билан саккиз кундан ортиқ давом этмайди. Бирорта ҳам намуна то'рт йилдан ортиқ сақланиб қолмаган. Асирликда о'лим даражаси юқори бо'лишига қарамай, ко'пчилик қора бозорда ноқонуний равишда, ко'пинча уй ҳайвонлари сифатида сотилади[2]. Бу армадиллолар иқлим о'згаришларига ҳам жуда мойил; улар мо''тадил ва иссиқ ҳудудларда истиқомат қилганлиги сабабли, совуқ ҳарорат метаболизм тезлигининг пастлиги ва ёг'ни сақлашга қодир бо'лмаганлиги сабабли унинг популяциясини ё'қ қилиши мумкин[2]. Яшаш жойини ё'қотиш ҳам бу турлар учун катта муаммодир. Қишлоқ хо'жаликларига айлантирилган гектарлар сони ортиб бориши билан армадиллонинг чуқурлари нафақат шудгорланади, балки эр улар учун яшаш учун яроқсиз бо'либ қолади. Ва ниҳоят, қишлоқ хо'жалиги эрларида пестицидлардан фойдаланиш катта ташвиш туг'диради, чунки бу пестицидлар армадиллонинг асосий озиқ-овқат манбаи бо'лган чумолиларга ёпишади. Агар армадилло бу пестицидлар билан зарарланган чумолиларни этарлича исте'мол қилса, бу унинг сог'лиг'ига жуда зарарли бо'лиши мумкин. Ушбу ҳайвонларнинг ҳаддан ташқари овланиши уларнинг ё'қ бо'либ кетишига ёрдам берди. Америка қит'асида ко'пчилик исте'мол қилиш учун армадиллоларни овлашни давом эттирмоқда, бу эса тузилиши ва та'ми бо'йича чо'чқа го'штига о'хшайди.
Табиатни муҳофаза қилиш ҳаракатлари
2006-йилда армадилло ИУCН Қизил ро'йхатига яқин хавф остидаги тоифага киритилган. 2008-йилда аҳоли динамикаси ва табиат тарихи бо'йича илмий ма'лумотлар ё'қлиги сабабли у ма'лумотлар этишмаслиги тоифасига о'тказилди. Дала кузатувлари камдан-кам учрайди ва аввалгига қараганда камроқ тарқалгани тасдиқланди, гарчи пушти пери армадиллони тунги фоссорий турмуш тарзи туфайли кузатиш аллақачон қийин[2].
Тадқиқотчилар пушти пери армадилло жуда стрессга дучор бо'лишини аниқладилар, бу эса ҳар қандай табиатни муҳофаза қилиш сиёсатини қо'ллашга уринишларни (жумладан, уни табиий муҳитдан олиб ташлаш) муваффақияциз ва жуда қийин қилади. Атроф-муҳит, ташқи ҳарорат ёки овқатланишдаги ҳар қандай о'згаришлар стресс реаксиясини қо'зг'атиши ма'лум, бу эса асирликда бо'лишга уринишларнинг муваффақияциз бо'лишининг мумкин бо'лган сабаби ҳисобланади. Бундан ташқари, ко'плаб армадиллолар о'зларининг ёввойи яшаш жойларидан ташиш жараёнида нобуд бо'лишди ва яна ко'плари асирликда бир неча кун омон қолишди. Умуман олганда, пушти пери армадиллосини асирликда сақлаш то'г'рисида атиги учта ҳисобот мавжуд - улар 1970, 1985 ва 2009-йилларда мос равишда камида 30 ой, 22 ой ва 8 ой давомида асирликда яшаши ҳақида хабар берилган[2].
Ушбу армадилло тури бир нечта қо'риқланадиган ҳудудларда, жумладан, Лиҳуé Калел миллий бог'ида жойлашган . Турларни ҳимоя қилиш учун миллий ва вилоят қонунчилиги мавжуд.
Манбалар
- ↑ 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 Делсуc, Ф.; Суперина, М.; Тилак, М.-К.; Доусерй, Э.; Ҳассанин, А. (2012). „Молеcулар пҳйлогенетиcс унвеилс тҳе анcиэнт эволутионарй оригинс оф тҳе энигматиc фаирй армадиллос“. Молеcулар Пҳйлогенетиcс анд Эволутион. 62-жилд, № 2. 673–680-бет. дои:10.1016/ж.ймпев.2011.11.008. ПМИД 22122941.
- ↑ 2,00 2,01 2,02 2,03 2,04 2,05 2,06 2,07 2,08 2,09 2,10 Суперина, М (2011). „Ҳусбандрй оф а Пинк Фаирй Армадилло (Чламйпҳорус трунcатус): Cасе Студй оф а Cрйптиc анд Литтле Кноwн Спеcиэс ин Cаптивитй“. Зоо Биологй. 30-жилд, № 2. 225–231-бет. дои:10.1002/зоо.20334. ПМИД 20648566.
- ↑ 3,0 3,1 Мöллер-Крулл, М.; Делсуc, Ф.; Чураков, Г.; эт ал. (Новембер 2007). „Ретропосед Элеменц анд Тҳеир Фланкинг Регионс Ресолве тҳе Эволутионарй Ҳисторй оф Хенартҳран Маммалс (Армадиллос, Антеатерс, анд Слотҳс)“ (ПДФ). Мол. Биол. Эвол. 24-жилд, № 11. 2573–2582-бет. дои:10.1093/молбев/мсм201. ПМИД 17884827.
- ↑ Суперина, Мариэлла (2006). „Неw Информатион он Популатион Деcлинес ин Пинк Фаирй Армадиллос“. Эдентата. 7-жилд. 48-бет. дои:10.1896/1413-4411.7.1.48.
- ↑ А-З-Анималс.cом. „Анимал Фаcц, Имагес анд Ресоурcес А-З Анималс – Анимал Фаcц, Имагес анд Ресоурcес“. А-З Анималс. Қаралди: 2014-йил 16-июн.
- ↑ 6,0 6,1 "Пампас Ҳоме то Пинк Фаирй Армадилло."