Kontent qismiga oʻtish
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦

Pxarmat

ZiyoSfera, erkin ensiklopediya

Пхармат (чех. пкҳяр — темирчи ва мат/мот-стан, темирчи яшайдиган жой)[1] — чечен мифологиясида Села худосидан олов ўғирлаган нарт[2][3][4]. Ингуш мифологиясида у Курко (Курюко) номи билан машҳур[1].

Олов ўғирлиги

Казбек тоғи

Чечен афсонаси. Пхармат

Пхармат Момақалдироқ Селадан Нарт-Орстхоис учун оловни ўғирлади ва бунинг учун Худо одамларга бахцизлик юборди. Буни тузатиш учун у Селанинг олдига келди ва уни Бешлам (Казбек) тоғига занжирбанд қилишни буюриб, уни абадий азобга маҳкум қилди. Ҳар куни Ида қуши унинг ёнига учиб келиб, жигарини пешарди[5][6][7][8].

Ингуш афсонаси. Курюко

Худди шундай афсона чеченлар орасида ҳам мавжуд эди. Чеченлар Урса Мажор юлдуз туркумини — „Ворҳ Вешин Ворҳ Седа — етти ака-уканинг етти юлдузи“ деб аташади. Бироқ юлдузга айланган етти ака-ука ҳақидаги чечен афсонаси „Дарзи Кланташ“ (Дарза Конгаш инг.) Пхармата (Курюко) ҳақидаги афсонадан алоҳида мавжуд. Бундан ташқари Ингуш версиясидан фарқли ўлароқ, Селанинг рафиқаси Сата (Села-Сата Инг.) Пхарматга (Курюко) ёрдам беради ва унинг тақдирига ҳамдардлик билдиради.

Курюко одамларни очликдан қутқариш учун олов ва бир нечта қўйларни ўғирлади, Села уларни айблади. Бунда унга Селанинг етти ўғли ёрдам берди. Жазо сифатида Курюко Казбек тоғига занжирбанд қилинган. Момақалдироқ хотини Фуркига уни қўриқлашни буюрди ва ўғилларини жаннатга сургунга юборди ва энди улар Урса Мажор юлдуз туркумини ташкил қилади. Кетишдан олдин ўғиллар оналарини абадий олов ва гўшт билан таъминладилар. Ингушлар уларни „Дарза конгаш“ („Бўрон ўғиллари“) деб аташади[9][10].

Афсонанинг келиб чиқиши

Шимолий Кавказнинг деярли барча халқларида Худодан олов ўғирлаган қаҳрамон ҳақида афсона бор (Амирани, Абрскил, Курюко ва бошқалар). Бунинг учун у Казбек (Бешлоам) тоғига абадий занжирбанд қилинган. Ушбу афсонанинг мотиви, эҳтимол, юнон келиб чиқишига боғлиқдир. Прометей ҳақидаги юнон афсонасидан маълумки, оловни ўғирлагани учун Зевс Гефестга (ёки Гермес) Прометейни Кавказ тоғлари қоясига (Колхида) ёки Скифияда занжирбанд қилишни буюрган[11][12].

Мифнинг биринчи ёзувлари

Чечен афсонасининг биринчи ёзуви Аҳмад Сулаймонов томонидан 1937-йилда отаси Сулаймондан қилинган. Миф тоғли Итум-Калинский лаҳжасида ёзилган. Руслан Нашхоэв томонидан 2002-йил таржимаси. Қаҳрамон Пҳяри (Пхарматнинг уй ҳайвонлари шакли) деб номланган афсонанинг яна бир версияси 1940-йилда Зумсой тоғ жамиятида қайд этилган. Унга етиб бориш қийин бўлган Гелой-Кўрта тоғининг („Гела чўққи“) чўққисида яшаган Гела исмли чол айтди. Бу вариантни рус тилига тилшунос профессор Катй Чокаэв[2] таржима қилган.

Ингуш афсонаси „Бўроннинг етти ўғли“ Светлов Валериан Яковлевич томонидан ёзилган.

Бадиий адабиётда

  • Сергей Стратановский — „Занжирланган Пхармат“ шеърий песаси[13].

Манбалар

  1. ↑ 1,0 1,1 Сулейманов А.С.. Топонимия Чечено-Ингушетии ИИ часть. Грозный: Чечено-Ингушское книжное издательство, 1978. 
  2. ↑ 2,0 2,1 Чеснов Я. В.. Телесность человека: философско-антропологическое понимание. ИФ РАН, 2007. ИСБН ИСБН 978-5-9540-0073-3. 
  3. ↑ Чокаев К.З.. К вопросу бытования образа Прометея. 
  4. ↑ Нашхоев Р.. Загадки Пхьармата. Москва: Евразия, 2002. 
  5. ↑ Мелетинский Е.В. Мифологический словарь. Москва: Советская энциклопедия, 1990. 
  6. ↑ Чокаев К.З. К вопросу бытования образа Прометея в фольклоре чеченцев и ингушей, Известия Чечено-ингушского научно-исследовательского института истории языка и литературы, 1972. 
  7. ↑ Танкиев Х.А.. Ингушский фольклор, Грозный, 1990. 
  8. ↑ Хамидова З.. Чеченские сказки = Нохчийн туьйранаш: на чеченском и русском языках. Москва: Пантори, 2003. ИСБН ИСБН 5-9218-0011-2. 
  9. ↑ Дахкильгов И.А. Ингушский нартский эпос, Нальчик, 2012. 
  10. ↑ Далгат Б.К.. Первобытная религия чеченцев и ингушей, Москва, 2004. 
  11. ↑ Гесиод. Теогония. 
  12. ↑ Эсхил. Прикованный Прометей. 
  13. ↑ Сергей Стратановский. „Пхармат прикованный (Действо на основе чеченского мифа о Прометее)“ (ру). Торонто Славиc Қуартерлй. ситес.уторонто.cа. 2018-йил 8-июлда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2018-йил 8-июл.

Адабиётлар

  • Сулаймонов А. ФРОМ. " Чечен-Ингушетия топонимияси " ИИ қисм. — Гр. : Чечен-Ингуш китоб нашриёти, 1978-йил.
  • Чеснов Я.В. „Инсоннинг жисмонийлиги: фалсафий ва антропологик тушуниш“. — ИП РАС, 2007. — ИСБН 978-5-9540-0073-3.
  • Чўқаэв К. З. „Прометей образининг мавжудлиги масаласида“.
  • Нашхоэв Р. „Пхярмат сирлари“. — М. : Эвроосиё, 2002.
  • Мелетинский Э.В. " Мифологик луғат ". — М. : Совет Энциклопедияси, 1990-йил.
  • Чўкаэв К.З. Чеченлар ва ингушлар фолклорида Прометей образининг мавжудлиги ҳақидаги саволга. — Чечен-Ингуш тили ва адабиёти тарихи илмий-тадқиқот институти материаллари. — 1972-йил.
  • Танкиэв Х. А. „Ингуш фолклори“. — Гр., 1990-йил.
  • Хамидова З. „Чечен эртаклари — Нохчиин туйранаш : чечен ва рус тилларида“. — М..: Пантори, 2003-йил. — ИСБН ИСБН 5-9218-0011-2.
  • Ҳесиод. " Теогония ".
  • Эсхил " Занжирланган Прометей ".
  • Дахкилгов И. А. Ингуш Нарт достони. — Налчик, 2012-йил.
  • Далгат Б.К. Чеченлар ва Ингушларнинг ибтидоий дини. — Москва, 2004-йил.