Ziyosfera

Qabala

Қабала (озарбайжонча: Қəбəлə) Озарбайжондаги шаҳар, Қабала туманининг маъмурий маркази[2]. Муниципалитет таркибига Қабала шаҳри ва Кüснат қишлоғи киради[3]. Илгари шаҳар Куткашен номи билан машҳур бўлган, аммо Озарбайжон Республикаси мустақилликка эришгач, археологик обекти 20 км жануби-ғарбда жойлашган Кавказ Албаниясининг собиқ пойтахти Габала шаҳри шарафига шаҳар номи ўзгартирилди.

Қабала

озарбайжонча: Қəбəлə
Шаҳар
40°58′53″Н 47°50′45″Э / 40.98139°Н 47.84583°Э / 40.98139; 47.84583
Мамлакат Озарбайжон
Туман Қабала
Ҳукумат
Асос солинган 1537
Майдон 1,548 км2 (598 кв ми)
Расмий тил(лар)и озарбайжон тили
Аҳолиси
 (2011)
 12 808[1]
Вақт минтақаси УТC+4:00
Телефон коди +994 160
Qabala xaritada
Qabala
Қабала

Тарихи

Антик давр

Габала — Кавказ Албаниясининг қадимий пойтахти. Археологик далиллар шуни кўрсатадики, шаҳар милоддан аввалги ИВ асрдаёқ Кавказ Албаниясининг пойтахти бўлган[4]. Ҳозиргача бу ерда қадимий шаҳар харобалари ва Кавказ Албаниясининг асосий дарвозаси бор. Чухур қишлоғи яқинида олиб борилаётган қазишмалар шуни кўрсатадики, Габала эрамиздан аввалги ИВ-ИИИ асрлар ва 18-асрларгача савдо ва ҳунармандчилик ривожланган асосий шаҳарлардан бири бўлган. Қадимий шаҳар харобалари вилоят марказидан 15 км узоқликда, Гарачой ва Жоурлучой дарёлари оралиғидаги ҳудудда жойлашган[5]. Габала 2500 йиллик Буюк Ипак йўлининг ўртасида жойлашган бўлиб, уни Кичик Плиний „Кабалака“, юнон географи Птолемей Клавдий „Хабала“, араб тарихчиси Аҳмад ибн Яҳё ал-Балозурий „Хазар“ номи билан тилга олган. 19-асрда озарбайжонлик тарихчи Аббасгулу Бакихонов ўзининг „Гулистони Ирем“ китобида Кбала ёки Хабала аслида Габала эканлигини эслатиб ўтган.

Милоддан аввалги 60-йилларда Рим қўшинлари Кавказ Албаниясига ҳужум қилишди, аммо Қабала ҳудудини эгаллашга муваффақ бўлишмади. Милодий 262-йилда Кавказ Албанияси Сосонийлар давлати томонидан босиб олинган, аммо сиёсий ва иқтисодий мақомини сақлаб қолган. 464-йилда шимолий кўчманчи қабилаларнинг кўп йиллик босқинлари туфайли ўз мустақиллигини йўқотди ва пойтахтини Партавага (ҳозирги Озарбайжондаги Бардаа) кўчиришга мажбур бўлди.

Феодал давр

Габалани Ширвоншоҳ Фарибурз, 1120-йилда Грузия қироли Давид ИВ, 1386-йилда Амир Темур, 1538-йилда Сафавийлар шоҳи Таҳмосб И, 1734-йилда форс шоҳи Нодиршоҳ эгаллаб олган, аммо ўз маданияти ва ўзига хослигини сақлаб қола олган. 1747-йилда Нодиршоҳ вафотидан кейин вилоят мустақил хонлик ва султонликларга бўлиниб кетди ва Габала Қутқашен султонлигига айланди. У Габала Маҳали деб ҳам аталган. Озарбайжон Республикаси 1813-йилда Россия-Форс уруши (1804-1813) ва натижада тузилган Гулистон шартномаси натижасида Қожарлар сулоласи бошқарувидаги Форс империясидан Россия империяси томонидан қўшиб олинган. 1813-йилда маъмурий ислоҳотлар ўтказди ва 1841-йилда бу ҳудуддаги хонликлар тугатилиб, ҳудудлар губернаторлик таркибига киритилди. Габала ҳудуди Елизаветпол губернаторлигининг Нуха уездига қўшилди. Габаладаги археологик топилмалар туфайли у 1985-йилда Миллий давлат қўриқхонаси деб эълон қилинган[6].

Республика даври

Озарбайжондаги Албания пойтахти Габала дарвозалари харобалари
Қабала табиати

Совет Иттифоқи парчаланганидан кейин Қабала ўз тарихида кўрилмаган миқёсда қайта қуриш жараёнини бошлади[7]. Совет давридан қолган минглаб бинолар унинг қирғоғида яшил камар қуриш учун бузиб ташланган; Қабала этагини тўлдириб ўзлаштирилган ерларда боғлар ва парклар барпо этилди[8]. Умумий тозалаш, техник хизмат кўрсатиш ва ахлат йиғишда яхшиланишлар амалга оширилди ва бу хизматлар энди Ғарбий Европа стандартларига мос келади. Шаҳар Каспий денгизи қирғоқлари бўйлаб шимол ўқида жадал сур’атлар билан ривожланмоқда.

2010-йиллардан бошлаб Қабала 2013-йилдаги Туркий Кенгаш саммити каби воқеалар магнити сифатида намоён бўлмоқда[9]. 2013-йилда шаҳар Озарбайжон ва минтақа тарихига қўшган узоқ йиллик ҳиссаси эътироф этилган ҳолда Мустақил давлатлар ҳамдўстлигининг маданий пойтахти деб эълон қилинди[10].

Географияси

Шаҳарнинг географик жойлашуви ва тоғли релефи вертикал қурғоқчилик зонасида мураккаб иқлим шароитининг шаклланишига, шунингдек, дарёлар тармоғининг зичлиги ва тупроқ-ўсимлик қопламининг бойлигига катта таъсир кўрсатди[11]. Қабала ҳудудининг релефи ва нам иқлим шароити ҳудудда қалин дарёлар тармоғининг шаклланишига олиб келди. Шаҳар дарёлари Кўра ҳавзасининг чап тармоқларига тегишли бўлиб, тўғридан-тўғри Кўра ёки Ширвон зонаси дарёларига қуйилади[11].

Шаҳар каштан ва финдиқ дарахтларига бой[2]. Туманнинг ўсимлик ва ҳайвонот дунёси бой. Ўрмонда кийик ва тоғ турлари, ёввойи чўчқа, қуён, айиқлар, бўрилар, тулкилар ва кўплаб қушлар — қирғовул, гроусе, франколин ва бошқаларни топиш мумкин. Бу хусусиятлар овчиларни ўзига тортади.

Иқлими

Қабала нам субтропик иқлим (Cфа) чегарасига яқин нам континентал иқлимга (ДФА) эга. Қабала иқлими иссиқ мўтадил, қиши паст ерларда қуруқ, баланд тоғларда совуқ ва нам, жанубда йиллик ёғин миқдори 500-600 мм, шимолий баланд тоғларда 1600 мм гача[12].

Иқтисодиёти

Қабала иқтисодиёти қисман қишлоқ хўжалигига, қисман туризмга асосланган бўлиб, айрим ишлаб чиқариш тармоқлари, асосан, озиқ-овқат консервалари, тамаки ва ипак қурти қуритиш билан шуғулланади[5]. Шаҳарнинг асосий ишлаб чиқариш компаниялари муҳандислик, қурилиш, пиво ва дистиллаш ва озиқ-овқат ишлаб чиқариш билан шуғулланади[13][14]. Шунингдек, „Белтманн“ пианино заводи ҳам бор, унинг пианино ишлаб чиқарувчиси Ханс Леферинк — 1901-йилда Нидерландия Қироллигида шунга ўхшаш бизнесга асос солган Иоганн Белтманнинг набираси[15][16]. Туманда шарбат заводи, ёнғоқ заводи каби турли заводлар ишлаб турибди.

Туризми ва савдоси

Қабала ўзининг баҳорий иқлими, тоғли ландшафти ва хилма-хил фаунаси туфайли сайёҳлик маскани ҳисобланади[17]. Кўпгина жаҳон даражасидаги меҳмонхоналар ва курортлар мавжуд бўлиб, улар Кавказ тармоғининг кўп қисмини ташкил қилади[18]. Ҳудуднинг табиий иқлим шароити туманда ёзги ва қишки туризмни ривожлантириш учун кенг имкониятлар яратади. Қабаланинг шимолий томони Катта Кавказ тоғ тизмасининг жанубий ён бағирларига, марказий қисми Алазан-Ҳафтарон водийсига, жанубий қисми Ажиноҳур тоғларига тегишли. Бундан ташқари, республиканинг энг баланд чўққиси — Бозордузу тоғи (4466 метр) шу ҳудудда жойлашган[12].

Қабалада Едди Гўзел шаршараси ҳам жойлашган. Бу ном шаршаранинг етти босқичидан келиб чиққани учун „етти гўзал“ деган маънони англатади, лекин айни пайтда классик Низомий Ганжавий ҳикоясини акс эттиради. Вандам ғарбидаги ўрмонзорларда жойлашган шаршарага ҳар йили минглаб одамлар кўтарилишади — пастки қаватларга зинапоялар орқали чиқиш мумкин[19].

Шаҳарда „Қабаланд“ кўнгилочар боғи, конкида учиш майдончаси ва юнонча театр, ташқарида консертлар учун махсус қурилган ижара уйлари мавжуд[20]. Қабалада бир қанча қебеледе кирае эвлер савдо марказлари ҳам бор[21].

Қабалада Озарбайжондаги энг яхши чанғи курорти[22] ва Кавказдаги энг илғорлардан бири ҳисобланган Туфандаг тоғ-чанғи мажмуаси жойлашган[23]. Мажмуа кунига 3000 кишигача хизмат қилади[24].

Маданияти

Қабала халқаро мусиқа фестивали.

2009-йилдан бери шаҳарда Қабала халқаро мусиқа фестивали ўтказиб келинади, унда Ал Жарро ва Қироллик филармоник оркестри каби классик ва жазз ижрочиларининг чиқишлари намойиш этилади[25][26].

Қабала шунингдек, Қабала тарихий этнография музейи ва Қабала маданият маркази каби кўплаб музейларга, хусусан, Жалил Маммадқулизода номидаги халқ театрига эга[27].

Диққатга сазовор жойлари

Қабала радар стансиясининг 1984-йилги тасвирий консепсияси.

Қабала милоддан аввалги 4-асрга оид қадимий девор билан ўралган шаҳар Çухур Қəбəлə харобалари билан машҳур. Шаҳарда катта уруш ёдгорлиги, кўплаб қадимий тош уйлар ва улкан китоб шаклидаги Рашидбек ёдгорлиги жойлашган[2].

Яна бир диққатга сазовор жой — Қабала радар стансияси бўлиб, у шаҳардан кўриниб турадиган масофада жанубий уфқда жойлашган. Собиқ СССРдаги иккита Дарял типидаги ракеталарни эрта огоҳлантириш станцияларидан бири саналади[28].

Парклари ва боғлари

Қабала миллий ҳукумат томонидан сақланиб қолган ёки яшил зоналар сифатида белгиланган катта яшил ўсимликларга эга. Шаҳар таркибига Озарбайжондаги энг катта истироҳат боғи бўлган „Қабаланд“ киради[29].

Спорти

Шаҳарда Озарбайжон футболининг юқори лигасида қатнашадиган битта профессионал футбол жамоаси бор — ҳозирда Озарбайжон Премер-лигасида ўйнайдиган Қабала. Жамоани 2010—2011-йилги мавсумда Англия ва Арсеналнинг собиқ футболчиси Тонй Адамс бошқарган[30]. Клублар уй ўйинларини Қабала шаҳар стадионида ўтказади. Қабала от пойгалари мажмуаси от пойгалари мусобақалари учун ишлатилади[31]. 2013-йилдан бошлаб шаҳарда Қабала отиш клуби фаолият юритмоқда[32].

Ошхонаси

Туманнинг Озарбайжоннинг бошқа ҳудудлари каби ошхонаси бой[манба керак]. Маҳаллий таомлар орасида Қабала палови, ёнғоқли дўлма, довга, учгулоқ ва чигиртма турлари (товуқ чигиртма, бақлажон чигиртма, чигиртма палов, янги яшил ловия чигиртма ва бошқалар машҳур.

Транспорти

Жамоат транспорти

Қабала мунтазам автобус ва микроавтобус орқали Боку, камроқ қатнов орқали эса бошқа туман марказлари билан боғланган. Шаҳар ичида соатига бир ёки икки марта учта рақамли микроавтобус йўналишлари мавжуд.

Ҳаво транспорти

Қабала аэропорти шаҳардан 20 км жанубда жойлашган. Бокуга ҳафтасига икки марта рейслар ва Дубай ва Россияга халқаро алоқалар мавжуд[33].

Таълими

Шаҳарда 4 та бошланғич мактаб, 5 та ўрта мактаб ва 4 та махсус мактаб бор[34].

Соғлиқни сақлаш тизими

Қабала марказий минтақавий касалхонаси шаҳардаги энг йирик шифохона бўлиб, Қабала болалар касалхонаси ва Қабала даволаш-диагностика маркази реабилитация ва узоқ муддатли касалликлар ва шароитларга ихтисослашган[35].

Минтақавий ОАВ

СССР даврида Қабалада „Галибият“ газетаси нашр этилган.

Ҳозирда бир гуруҳ ёшлар туманнинг туризм салоҳиятини ривожлантириш мақсадида Қабала ҳақида маълумот берувчи Габалаcитй.нет сайти яратган.

Туманда бугун 1933-йил 15-октабрда „Бўл“ номи билан нашр этилган „Қабала“ газетаси нашр этилмоқда[36].

Галерея

  • Qabaland koʻngiolchar parki
    Қабаланд кўнгиолчар парки
  • Qadimiy Qabala qal’asi
    Қадимий Қабала қал’аси
  • Qabala qal’asi arxeologik joyi
    Қабала қал’аси археологик жойи
  • Arxeologik qazishmalar
    Археологик қазишмалар
  • Qabaladagi arxeologik qazishmalar
    Қабаладаги археологик қазишмалар
  • Sopol topilmalar
    Сопол топилмалар
  • Qabala koʻli
    Қабала кўли
  • Qoʻlda ishlangan qushlar
    Қўлда ишланган қушлар
  • Hunarmandchilik Qabaladagi alohida sanʼat turi hisoblanadi
    Ҳунармандчилик Қабаладаги алоҳида санъат тури ҳисобланади
  • Qabaladagi sharshara
    Қабаладаги шаршара

Манбалар

  1. ↑ „Азəрбайcан Республикасı Қəбəлə Раён İcра Ҳакимиййəти“. www.қебеле-иҳ.гов.аз.
  2. ↑ 2,0 2,1 2,2 „Габала Травел Гуиде - Тоурс, Аттраcтионс анд Тҳингс То До“. www.адвантоур.cом.
  3. ↑ „Беледийе Информасия Системи“ (аз). 2008-йил 24-сентябрда асл нусхадан архивланган.
  4. ↑ „6.2 Ревиситинг Ҳисторй: Анcиэнт Габала“. азер.cом.
  5. ↑ 5,0 5,1 „Хəта 404 - Сəҳифə тапıлмадı!“. Азəрбайcан Республикасı Мəдəниййəт Назирлийи.
  6. ↑ „Азəрбайcан Республикасı Қəбəлə Раён İcра Ҳакимиййəти“. www.қебеле-иҳ.гов.аз.
  7. ↑ „Ҳисторй оф Қабала“. www.қебеле-иҳ.гов.аз. Қаралди: 2014-йил 11-ноябр.
  8. ↑ „Президент Ильхам Алиев: Сегодня Габала стала одним из культурных и туристических центров Азербайджана“. www.азери.лв. Қаралди: 2014-йил 11-ноябр.
  9. ↑ „Тҳе Тҳирд Туркиc Cоунcил Суммит Меэтинг wас ҳелд ин Габала“. www.мфа.гов.тр. Қаралди: 2014-йил 11-ноябр.
  10. ↑ „Суммит то Сеэ“. www.тҳебусинессеар.cом. 2014-йил 11-ноябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2014-йил 11-ноябр.
  11. ↑ 11,0 11,1 „Тҳе cлимате оф тҳе регион“. www.қебеле-иҳ.гов.аз. Қаралди: 2014-йил 11-ноябр.
  12. ↑ 12,0 12,1 „Азербаижан Републиc Габала Регион Эхеcутиве Поwер“. Қаралди: 2017-йил 26-май.
  13. ↑ „Wине Адвентурес оф Италианс ин Қабала. Фурор Магазине (Марч 2013)“. www.аспиwинерй.cом. Қаралди: 2014-йил 11-ноябр.
  14. ↑ „Инфраструcтуре оф Габала“. www.қебеле-иҳ.гов.аз. Қаралди: 2014-йил 11-ноябр.
  15. ↑ „"Белтман" пиано фаcторй“. www.қебеле-иҳ.гов.аз. Қаралди: 2014-йил 11-ноябр.
  16. ↑ Белтманн wебсите (Wайбаcк Мачине сайтида 2 Април 2015 санасида архивланган)
  17. ↑ Қəбəлə раёну он Қабала.азтелеком.орг (Wайбаcк Мачине сайтида 25 Жулй 2011 санасида архивланган) (озарбайжонча)
  18. ↑ „Реcоммендед фор ёу ин Габала“. www.боокинг.cом. Қаралди: 2014-йил 10-ноябр.
  19. ↑ Едди Гöзəл
  20. ↑ Мачлачлан, Фиона „Геттинг то кноw Дмитрй Яблонскй“. Висионс оф Азербаижан. Қаралди: 2011-йил 23-сентябр.
  21. ↑ „Гранд шоппинг cентер то бе опенед ин Габала“. www.тодай.аз. Қаралди: 2014-йил 10-ноябр.
  22. ↑ „Ски ресорц Азербаижан - скиинг ин Азербаижан (Азəрбайcан)“. www.скиресорт.инфо.
  23. ↑ „Моунтаин-скиинг тоурист cомплехес“. азербаижан.травел. 2014-йил 11-ноябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2014-йил 10-ноябр.
  24. ↑ „Илҳам Алиев ревиэwед прогресс оф cонструcтион оф тҳе "Туфан" суммер анд wинтер ски ресорт ин Габала“. эн.пресидент.аз. Қаралди: 2014-йил 10-ноябр.
  25. ↑ „Габала Интернатионал Мусиc Фестивал программе“. неwс.аз. 2010-йил 1-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2010-йил 15-август.
  26. ↑ „Сеcонд Интернатионал Мусиc Фестивал оффиcиалй [сиc] опенс ин Габала“. неwс.аз. 2010-йил 5-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2010-йил 15-август.
  27. ↑ „Cултуре ин Қабала“. www.қебеле-иҳ.гов.аз. Қаралди: 2014-йил 11-ноябр.
  28. ↑ „Габала Радар Статион: "Сомебодй ис wатчинг ус"“. 2009-йил 26-августда асл нусхадан архивланган.
  29. ↑ „Травел то Габала“. азербаижан.травел. 2017-йил 1-июнда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2014-йил 9-ноябр.
  30. ↑ „Тонй Адамс' гранд планс фор Азербаижан“ (2010-йил 11-май).
  31. ↑ „"Қəбəлə" атıcıлıқ клубу Дüня Кубокунун финалıна эв саҳиблийи эдəcəк“ (аз). аз.тренд.аз (2014-йил 21-октябр). Қаралди: 2014-йил 10-ноябр.
  32. ↑ „Таргет ин Сигҳт“. www.тҳебусинессеар.cом. 2014-йил 11-ноябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2014-йил 11-ноябр.
  33. ↑ Ягубов, Элвин. „Неw флигҳт лаунчед фром Қабала то Мосcоw“. апа.аз/. Азери-Пресс Агенcй (АПА) ЛЛC (2014-йил 25-июл). Қаралди: 2014-йил 28-июл.
  34. ↑ „Қəбəлəдə Тəҳсил“ (аз). www.қебеле-иҳ.гов.аз. Қаралди: 2014-йил 12-ноябр.
  35. ↑ „Ҳеалтҳcаре ин Габала“. www.қебеле-иҳ.гов.аз. Қаралди: 2014-йил 11-ноябр.
  36. ↑ Қəбəлə раёну

Ҳаволалар

"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/19914441" dan olindi