Qarz
Қарз — бу бир томон, яъни қарздор, бошқа томон — қарз берувчига олинган ёки вақтинча фойдаланилган пулни қайтариши лозим бўлган мажбуриятдир. Қарз давлат ёки мамлакат, маҳаллий ҳокимият, компания ёки жисмоний шахс томонидан олиниши мумкин.
Тижорат қарзлари одатда қайтариладиган асосий сумма (асосий қарз) ва фоизни тўлаш муддати ҳамда миқдорини белгиловчи шартларга бўйсунади[1].
Кредит, облигация, қарз мажбуриятлари (ноталар) ва ипотека кредити қарзнинг асосий турларига киради. Молиявий ҳисобда қарз аксиядорлик капиталидан фарқли равишда молиявий операция тури сифатида қаралади.
Мазкур атама баъзан кўчма маънода ҳам қўлланади ва ахлоқий мажбуриятлар ёки пул қийматига асосланмаган бошқа муносабатларни ҳам ифодалаши мумкин. Масалан, Ғарб маданиятида кимдир бошқасидан ёрдам олса, у иккинчи шахс олдида "миннатдорчилик қарзи" бор деб айтилади.
Этимология
Инглиз тилидаги "дебт" (қарз) атамаси илк бор ХИИИ аср охирларида қўлланилган бўлиб, у қадимги франсуз тили орқали лотинча „дебере“ феълидан келиб чиққан. Ушбу феъл „қарздор бўлмоқ; бошқа кишидан бирор нарсага эга бўлмоқ“ деган маънони англатади[2]. „Қарздор“ (дебтор) атамаси ҳам инглиз тилида илк бор ХИИИ аср бошларида ишлатилган.
Атамалар
Асосий қарз
Асосий қарз — бу дастлаб инвестиция қилинган ёки қарзга олинган пул миқдори бўлиб, айнан шу сумма асосида фоиз ва даромадлар ҳисобланади[3].
Қайтариш
Қарзларни қайтариш одатда уч хил асосий шаклда амалга оширилади:
- асосий қарзнинг тўлиқ суммаси кредит муддати охирида тўланади;
- асосий қарз кредит муддати давомида босқичма-босқич амортизация қилинади;
- ёки қарз муддати давомида қисман амортизация қилиниб, қолган қисми муддат охирида „баллон тўлови“ сифатида тўланади.
Амортизация асосидаги тузилмалар кўпинча ипотека ва кредит карталарда қўлланилади.
Тўловни бажармаслик (дефолт) ҳолатлари
Ҳар хил турдаги қарздорлар баъзан ўз қарзларини вақтида тўламасликлари (дефолт) мумкин. Бунинг оқибатлари қарз шартларига ва тегишли ҳудуддаги қонунчиликка боғлиқ бўлади.
Агар қарз маълум бир гаров (масалан, автомобил ёки уй) билан таъминланган бўлса, кредитор ушбу гаровни қайтариб олишга (мусодара қилишга) ҳаракат қилиши мумкин.
Оғирроқ ҳолатларда эса жисмоний шахслар ёки компаниялар банкротлик жараёнига тушиб қолиши мумкин.
Қарздорлар турлари
Жисмоний шахслар
Жисмоний шахслар ва уй хўжаликлари томонидан олинадиган қарзларнинг кенг тарқалган турларига ипотека кредитилари, автомобил кредитлари, кредит карта қарзлари ҳамда даромад солиғи киради.
Жисмоний шахслар учун қарз — бу ҳали олинмаган бўлса-да, кутилаётган даромад ва келажакдаги харид қобилиятидан ҳозир фойдаланиш воситасидир. Одатда, ривожланган мамлакатларда яшовчи одамлар истеъмол кредитларидан уй, автомобил ва нақд пул билан дарҳол сотиб олиш қийин бўлган бошқа қиммат буюмларни харид қилиш учун фойдаланадилар.
Одамлар маҳсулот ва хизматларни сотиб олишда нақд пул ўрнига кредит картадан фойдаланганда кўпроқ пул сарфлашга ва қарзга ботишга мойил бўлади[4][5][6][7][8] .
Бу ҳолат асосан тўловнинг шаффофлиги эффекти ва истеъмолчининг „тўлов оғриғи“ (паин оф пайинг) билан боғлиқ.
Шаффофлик эффекти шуни англатадики, тўлов шакли нақд пулдан қанчалик узоқ бўлса (масалан, кредит карта орқали), сарфланган маблағ шунчалик кам сезилади ва одам ўз харажатларини камроқ англайди. Тўлов воситаси қанчалик кам шаффоф бўлса, шахс "тўлов оғриғи"ни шунчалик кам ҳис қилади ва натижада кўпроқ харажат қилиш эҳтимоли ортади.
Бундан ташқари, кредит карталарнинг нақд пулдан фарқли жисмоний кўриниши уларни гўёки „Монополй“ ўйинидаги пул каби "ҳақиқий эмас" деб қабул қилинишига олиб келиши мумкин, бу эса одамларни мавжуд нақд пул билан қилинадиган харажатларга қараганда кўпроқ сарфлашга ундайди[9].
Манбалар
- ↑ Супериор Cоурт оф Пеннсйлваниа (1894). "Брооке эт ал версус тҳе Cитй оф Пҳиладелпҳиа эт ал". Wеэклй Нотес оф Cасес Аргуэд анд Детерминед ин тҳе Супреме Cоурт оф Пеннсйлваниа, тҳе Cоунтй Cоурц оф Пҳиладелпҳиа, анд тҳе Унитед Статес Дистриcт анд Cирcуит Cоурц фор тҳе Эастерн Дистриcт оф Пеннсйлваниа (Кай анд бротҳер) 34 (18): 348. ҳттпс://боокс.гоогле.cом/боокс?ид=ГУқТААААИААЖ.
- ↑ „Дебт“. www.этймонлине.cом. Онлине Этймологй Диcтионарй. 2017-йил 10-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2017-йил 20-май.
- ↑ Чен, Жамес „Принcипал“ (эн). Инвестопедиа. 2021-йил 17-декабрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2020-йил 1-август.
- ↑ Чаттержеэ, П., & Росе, Р. Л. (2012). До паймент мечанисмс чанге тҳе wай cонсумерс перcеиве продуcц? (Wайбаcк Мачине сайтида 2015-09-12 санасида архивланган) Жоурнал оф Cонсумер Ресеарч, 38(6), 1129–1139
- ↑ Петтит, Н. C., & Сиванатҳан, Н. (2011). Тҳе пластиc трап. Соcиал Псйчологиcал анд Персоналитй Сcиэнcе, 2(2), 146-153.
- ↑ Прелеc, Д. & Лоэwенстеин, Г. (1998). Тҳе ред анд тҳе блаcк: Ментал аccоунтинг оф савингс анд дебт. Маркетинг Сcиэнcе, 17(1), 4-28.
- ↑ Рагҳубир, П. & Сривастава, Ж. (2008), Монополй моней: Тҳе эффеcт оф паймент cоуплинг анд форм он спендинг беҳавиор. Жоурнал оф Эхпериментал Псйчологй: Апплиэд, 14 (3), 213–25.
- ↑ Соман, Д. (2003). Тҳе эффеcт оф паймент транспаренcй он cонсумптион: Қуаси эхперименц фром тҳе фиэлд. Маркетинг Леттерс, 14, 173–183.
- ↑ Чаттержеэ, П., & Росе, Р. Л. (2012). До паймент мечанисмс чанге тҳе wай cонсумерс перcеиве продуcц? Жоурнал оф Cонсумер Ресеарч, 38(6), 1129–1139.