Qatron Tabriziy
Қатрон Табризий (форсча: قطران تبریزی) – ХИ аср Эроннинг етакчи форс[1] шоирларидан бири (1009—1014 – 1088-йилдан кейин вафот этган). Озарбайжоннинг шимоли-ғарбий минтақасида туғилган у бутун умрини у ерда, шунингдек, қўшни Кавказорти минтақасида ўтказган, асосан маҳаллий равводийлар ва шаддодийлар сулолалари даврида сарой шоири бўлиб хизмат қилган.
| Қатрон Табризий | |
|---|---|
 Қатрон ҳам дафн этилган Табриздаги Мақбарацҳуаро | |
| Таваллуди |
قطران تبریزی 1009–1014 |
| Вафоти |
1088-йилдан кейин Ганжа, Аррон, Шаддодийлар сулоласи |
| Касби | шоир |
| Ижод қилган тиллари | форсча |
Қатран 1009—1014-йиллар оралиғида Озарбайжоннинг шимоли-ғарбий минтақасидаги Табриз шаҳри яқинидаги Шодиободда туғилган[2]. Унинг шеърларидан бирида Шодиобод унинг она шаҳри сифатида тилга олинади, бу шеърда уни Термизий, Жабалий, Жилий, Урмавий, Ажали нисбалари билан атайдиган бошқа ривоятлар рад этилади. ХВ аср Темурийлар даври тарихчиси Давлацҳоҳ Самарқандийнинг сўзларига кўра, Қатроннинг отасининг исми Мансур бўлган, аммо бу аввалги манбаларда тасдиқланмайди. Қатрон бир нечта манбаларда „Адудий“ лақаби билан аталади, бу ҳукмрон равводийлар сулоласининг авлодлари бўлган араб қабиласининг номи бўлган Азди исмининг бузиб кўчирилган шакли деб тахмин қилинади[1].
Таржимаи ҳоли
Қатроннинг ҳаёти ҳақида кўп нарса маълум эмас[1]. Эроннинг озарий лаҳжасида сўзлашувчи ғарбий форс сифатида[2][а], Қатрон Хуросоннинг шарқий форс лаҳжаси бўлган „форсий“ (яъни дарий) тилини тушунишда баъзи қийинчиликларга дуч келган. Бу ҳақда хуросонлик шоир Носир Хисрав 1046-йилда Табризда у билан учрашганида Сафарнома асарида тилга олинган; „У яхши шеърлар ёзган, лекин форс тилини яхши билмас эди. У менга Мунжик ва Дақиқий девонини олиб келди, уни мен билан бирга ўқиб, қийинчилик туғдирган ҳар бир парча ҳақида сўради. Мен унга маъносини айтдим ва у ёзиб олди“. Дарийда Шарқий Эрон сўзлари (масалан, Суғдча) бор эди, улар Қатрон каби Ғарбий форс учун тушунарсиз эди[1][4]. Афтидан, Қатрон форс тилида ёзилган Тафасир фи луғат ал-Фурс номли луғат тузган, аммо у бизгача етиб келмаган[1]. Унинг асари замондоши Асадий Тусийнинг Озарбайжоннинг зиёли аҳолиси учун ёзилган форсча луғатининг сўзбошисида тилга олинган. Асадий ўз луғатида Қатроннинг бирон бир шеърини келтирмайди, бу эса асарнинг мақсади шарқий форс тилида ишлатиладиган ноёб сўзларни аниқлаштириш эканлигини яна бир бор таъкидлайди[1][5][6]. ХИ аср ўрталарида Салжуқийлар империяси томонидан Эроннинг қайта бирлашиши билан шарқий Форс адабиёти ғарбий вилоятларга таъсир ўтказиш учун кўпроқ имкониятга эга бўлди[7][б].
Қатран бутун умрини Озарбайжон ва Кавказортида ўтказган кўринади, у ерда маҳаллий ҳукмдорлар қўл остида хизмат қилган[2]. Унинг девони 20-асрда яшаган эронлик бизнесмен ва коллектор Ҳажж Муҳаммад Нахичевоний (1962-йилда вафот этган) томонидан тузилган ва нашр этилган[9]. Асар 3000 – 10 000 байтдан иборат бўлиб, унда ўттизга яқин ҳомий тилга олинган. Унинг девонидаги одаларнинг аксарияти Табризнинг равводий ҳукмдорлари Абу Мансур Ваҳсудон (1019—1059-йилларда ҳукмронлик қилган) ва унинг вориси Абу Наср Мамлон ИИ (1058/9—1070-йилларда ҳукмронлик қилган), шунингдек, Ганжанинг шаддодий ҳукмдорлари Абу’л-Асвар Шавур ибн Фазл (1022—1067-йилларда ҳукмронлик қилган) ва Фазл ибн Шавурга (1067—1073-йилларда ҳукмронлик қилган) бағишланган. Бошқа таниқли ҳомийлар қаторига Нахичеван ҳукмдори Абу Дулафий Дайроний ҳам киради[2][10]. Баъзи асарлар, масалан, Қавснома хато равишда Қатронга тегишли деб ҳисобланган, бу аслида ундан 100 йил кейин яшаган Қатрон Термизийнинг асари бўлган. Машҳур форс шоири Рудакийнинг (941-йилда вафот этган) баъзи асарлари ҳам услубларининг ўхшашлиги ва ҳомийлари – сомоний ҳукмдор Наср ибн Аҳмад (914—943-йилларда ҳукмронлик қилган) ва Абу Наср Мамланнинг исмлари туфайли хато равишда Қатронга тегишли деб ҳисобланган[1][2]. Қатрон дарий тилида шеър ёзган озарбайжонлик биринчи шоир ҳисобланади[1]. Шунингдек, у Тафāсīр фī луғат ал-фурс номли форсча луғатни тузган, унинг маълум нусхалари сақланиб қолмаган[11].
Қатроннинг асари тарихшуносликда ҳам муҳим манба ҳисобланади, чунки унинг шеърларида тилга олинган Озарбайжон ва Кавказдаги кўплаб исмлар ва воқеалар акс ҳолда номаълум бўлар эди[2]. Бунга бошқа нарсалар қатори Аррон ва Озарбайжонга ғузларнинг босқинлари ва 1040-йилда равводийлар ва шаддодийлар ўртасидаги тинчлик шартномаси киради[8][12]. Кейинги фаолияти давомида Қатрон подагра касаллигига чалинган, эҳтимол бу унинг яхши яшаганидан далолат беради[2]. Қатрон Ганжада вафот этди[2]; вафот этган санаси номаълум. 19-аср форс шоири Ризоқулихон Ҳидоят каби баъзи ёзувчиларнинг маълумотларига кўра, Қатрон 1072-йилда вафот этган. Бироқ, Қатроннинг Абу Наср Мамланга бағишланган қасидаларидан бирида у ҳеч бўлмаганда 1088-йилгача яшаганлиги кўрсатилган[1]. Тақийнинг сўзларига кўра, Қатрон 1092-йилда вафот этган[10].
Мероси
Қатран ХИ аср Эронининг етакчи шоирларидан бири ҳисобланади[1]. Замонавий тарихчи Де Бруижн уни ғарбий Эрон вилоятларида туғилган биринчи таниқли шоир деб атайди[7].
Эслатмалар
Манбалар
- ↑ 1,00 1,01 1,02 1,03 1,04 1,05 1,06 1,07 1,08 1,09 Деҳгҳан 1978, с. 773.
- ↑ 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 2,5 2,6 2,7 Рйпка 1968, с. 194.
- ↑ Фре 2004, сс. 321–326.
- ↑ де Блоис 2004, с. 187.
- ↑ де Блоис 2004, сс. 186–187.
- ↑ Паул 2000.
- ↑ 7,0 7,1 де Бруижн 1978, с. 61.
- ↑ 8,0 8,1 Пеаcоcк 2000.
- ↑ Эттеҳад 2009.
- ↑ 10,0 10,1 де Блоис 2004, с. 186.
- ↑ Маcкензиэ 1997, с. 525.
- ↑ Пеаcоcк 2017.
Адабиётлар
- де Блоис, Франcоис. Персиан Литературе - А Био-Библиограпҳиcал Сурвей: Поэтрй оф тҳе Пре-Монгол Период (Волуме В). Роутледге, 2004. ИСБН 978-0947593476.
- ван Донзел, Э., эд (1978). "Иран, вии.—Литературе". Энcйcлопаэдиа оф Ислам. Волуме ИВ: Иран–Кҳа (2нд нашри). Леиден: Э. Ж. Брилл. 52–75 б. ОCЛC 758278456. ҳттпс://референcеwоркс.бриллонлине.cом/энтриэс/энcйcлопаэдиа-оф-ислам-2/иран-CОМ_0377.
- ван Донзел, Э., эд (1978). "Ḳаṭрāн". Энcйcлопаэдиа оф Ислам. Волуме ИВ: Иран–Кҳа (2нд нашри). Леиден: Э. Ж. Брилл. ОCЛC 758278456. ҳттпс://референcеwоркс.бриллонлине.cом/энтриэс/энcйcлопаэдиа-оф-ислам-2/катран-СИМ_4028.
- Эттеҳад, Ҳушанг (2009). "Наḵжавāни, Ḥāжж Моḥаммад". Энcйcлопæдиа Ираниcа, онлине эдитион. Неw Ёрк. ҳттпс://ираниcаонлине.орг/артиcлес/накжавани-ҳажж-моҳаммад.
- Фре, Р. Н. (2004). "Иран в. Пеоплес оф Иран (1) А Генерал Сурвей". ин Яршатер, Эҳсан. Энcйcлопæдиа Ираниcа, Волуме ХИИИ/3: Иран ИИ. Ираниан ҳисторй–Иран В. Пеоплес оф Иран. Лондон анд Неw Ёрк: Роутледге & Кеган Паул. 321–326 б. ИСБН 978-0-933273-89-4. ҳттпс://ираниcаонлине.орг/артиcлес/иран-в1-пеоплес-сурвей.
- Паул, Лудwиг (2000). "Персиан Лангуаге и. Эарлй Неw Персиан". Энcйcлопæдиа Ираниcа, онлине эдитион. Неw Ёрк. ҳттпс://ираниcаонлине.орг/артиcлес/персиан-лангуаге-1-эарлй-неw-персиан.
- Маcкензиэ, Д. Н. (1997). "Кāмūс 2. Персиан Лехиcограпҳй". Энcйcлопаэдиа оф Ислам. ИВ: Иран-Кҳа. Э.Ж. Брилл. 524-528 б. ИСБН 90 04 05745 5.
- Пеаcоcк, Андреw (2000). "Шаддадидс". Энcйcлопæдиа Ираниcа, онлине эдитион. Неw Ёрк. ҳттпс://ираниcаонлине.орг/артиcлес/шаддадидс.
- Пеаcоcк, Андреw (2017). "Раwwадидс". Энcйcлопæдиа Ираниcа, онлине эдитион. Неw Ёрк. ҳттпс://ираниcаонлине.орг/артиcлес/раwwадидс.
- Рйпка, Жан. Ҳисторй оф Ираниан Литературе. Спрингер Нетҳерландс, 1968. ИСБН 978-9401034814.
- Лорнежад, Сиаваш; Доостзадеҳ, Али. Он тҳе модерн политиcизатион оф тҳе Персиан поэт Незами Ганжави. Cауcасиан Cентре фор Ираниан Студиэс, 2012. Қаралди: 2022-йил 4-май (2022-йил 14-сентябрда асл нусхадан архивланган).