Qavvali

Қаввали (арабча: қаввал — нотиқ, бахши сўзидан) — Покистон, Шимолий Ҳиндистон, Бангладеш, шунингдек, Эрон ва баъзи араб мамлакатларининг айрим воҳаларида кенг тарқалган мумтоз мусиқа жанри. "Қавл" атамаси дастлаб кенг тарқалган ашула шаклларидан бирини англатган. Кейинчалик (тахминан ХИВ асрдан бошлаб) Шимолий Ҳиндистон ҳудуди (Ғурийлар давлати, Деҳли султонлиги)с.а мусулмон дини тарқалиши ҳамда Ўрта Осиё бадиий анъаналарининг таъсири натижасида Қ. диний маросимлар билан боғлиқ ҳолда ривожланиб келган, дарвишларнинг самоларида ҳам қўлланган. Ўрта аср рисолаларида Қ. жанри таҳлил этилган ("Дар жувозе самаъ", Абу Жалил Бин Абдураҳмон, 1650 ва бошқалар), Қ.нинг илк моҳир ижрочиси ва ижодкори сифатида Хусрав Деҳлавий кўрсатилган ("Нағмаи Ушшоқ", Муҳаммад Нурасад Чиштий, 1834 ва бошқалар).

Қ. метр ва ритм ҳамда рага билан боғлиқ лад асосларининг ривожланганлиги, ижро услуби мураккаблиги, шакли мукаммаллиги билан ажралиб туради. Қ, асосан, иккита етакчи (кучли, кенг диапазонли, чуқур нафасли овозга эга) хонанда, бир неча (одатда, 5—6) жўрнавоз хонанда, сетор, саранги, танпура, фисгармония ва табла каби чолғулардан тузилган созандалар гуруҳи томонидан туркум шаклида ижро этилади. Қ. кичикроқ, асосий парда тузилмаси ва асар кайфиятини ифодаловчи чолғувокал муқаддима билан бошланиб, мураккаб услубидаги асосий қисм билан давом эттирилади. Унда яккахон хонанданинг бадиҳаларидан кейин бутун жамоа ижро этаётган нақарот қисмлари келади. Жўрнавоз хонандаларнинг нақарот қисмларида қарсак чалиб туриши, суръатнинг тобора тезлашиши Қ.га хос бўлган хусусиятлардан. 2асосий қисм тўла гуруҳ томонидан ижро этилиб, аниқ усул ва муайян шеърий матн (Хусрав Деҳлавий, Кабир, Тулси Дас, Мирза Ғолиб ва бошқаларнинг муҳаббат, ватанпарварлик ва диний мавзудаги қасида, рубоий ва ғазал)ларга асосланади. Қ. ҳозирда диний маросимлар билан бирга консерт дастурлари, кино мусиқасидан ҳам кенг ўрин олган.

Муҳиддин Носиров.