Qaychi

Қайчининг одатий кўриниши

Қайчи — турли материалларни кесиш (қирқиш) учун ишлатиладиган асбоб. Дастлабки қайчи бир-бирига эгилувчан ёйсимон металл пластина билан бириктирилган икки пичоқдан иборат бўлган, ҳозирги қайчиларга ўхшаш (шарнирли бириктирилган 2 пичоқдан иборат) қайчи милоддан аввалги ВИИИ асрда Яқин Шарқда яратилган ва аста-секин такомиллаштириб борилган. Ҳунармандчилик (косибчилик, тикувчилик, тунукасозлик, боғдорчилик ва бошқалар касблар) ривожланган сари қайчининг тури ҳам кўпая борган (чеварлар қайчиси, ток қайчи, тунука қайчи ва бошқалар). Саноат ривожлана бошлагач (ХВИИИ аср 60-йилларидан бошлаб), механик қайчилар пайдо бўдди. Кейинчалик (ХИХ аср 30—40 йиллари) электр қайчилар яратилди. Ҳозир қайчининг дастаки, механик ва электр турлари мавжуд.

Дастаки қайчи билан мато, қоғоз ва бошқалар материаллар кесилади. Унинг рўзғорда, чилангарликда (1расм), тунука қирқишда, тикувчиликда, тиббиётда ва бошқалар мақсадларда ишлатиладиган хиллари бор. Механик қайчи турли материалларни қирқиш учун мўлжалланган қайчили қурилмалар, дисксимон ҳамда тўғри пичоқлари бўлган муқим (стационар) ва кўчма қурилмалардан иборат. Буларга стул ва ричагли қурилмалар киради (2расм). Стул қурилма дастаки қайчидан юқори дастасининг узунлиги (400–800 миллиметр), пастки дастаси тўғри бурчак остида эгилиб, учи ўткирлиги билан фарқ қилади. Улар билан 2–3 мм гача қалинликдаги металлар кесилади. Ричагли қурилма иккита чўян стояк ва столдан иборат. Столга ён томонидан қўзғалмас пичоқ бириктирилган, ричагга устки пичоқ маҳкамланган. Кесиладиган лист планка билан ричагга қисилади. Ричагли қурилма билан 2–3 мм гача қалинликда ва 1050 мм узунликдаги металл листлар кесилади.

Лист ва полоса материаллар, трубалар, шаклдор прокат профилли трубалар ва бошқалар материаллар кучлироқ электр қайчилар билан кесилади. Булар иш органларининг тузилишига қараб, гилотин (параллел), аллигатор (ричагли), дискли ва бошқаларга бўлинади. Улар ёрдамида 60 мм гача қалинликдаги пўлат листларни, 170 мм гача диаметрли доира прокатларни кесиш мумкин.