Ziyosfera

Qibla

Қибла (Арабча: قبلة; араб. — Қарши томонда турган нарса) — мусулмонлар намоз ўқиётган пайтда юзини қаратиб турадиган томон. Дастлаб Муҳаммад(С.А.В) ва уларнинг тарафдорлари Қуддус томонга қараб намоз ўқишган. Ҳижрий 2-йили (624-йил) Маккадаги Каъба барча мусулмонлар учун Қибла қилиб белгиланган. Ҳар бир мусулмон қаерда бўлмасин, албатта Қибла томонга қараб намоз ўқийди. Масжидларда меҳроб Қибла томонга ўрнатилади, шу томонга қараб азон айтилади. Исломдаги кўп маросимлар ҳам, одатда, Қиблага қараб бажарилади. Марҳум кўмилганда ҳам юзи Қиблага қаратиб қўйилади. Ислом шариати Қибла томонни улуғлайди, Қибла томонга оёқларни узатиб ўтириш ва ётиш одобсизлик ҳисобланади. Ўзбекистонга нисбатан Қибла жанубиғарб томонда бўлиб, компас мили Ғарб нуқтасидан чап томонга 14 градус қайтиши керак.

A man raising his hands in prayer in front of the Kaaba
Зиёратчи Макка масжидида мусулмонлар қибласи бо'лмиш Ка'ба томонга юзланиб дуо о'қийди.
A group of people prostrates in the same direction
Қо'шма Штатлардаги намозхонлар жамоати бир хил ёъналишга, қибла томонга сажда қилишади.

Бу йўналиш асосан мусулмонлар намоз ўқиётган пайтда юзини қаратиб турадиган йўналиш ҳисобланади. Исломда Каъба Иброҳим ва Исмоил пайғамбарлар томонидан қурилган муқаддас жой эканлигига ишонишади.Ундан қибла сифатида фойдаланиш Аллоҳ томонидан Қур'оннинг бир неча оятларида нозил қилинган.Ушбу оятлар Муҳаммад алайҳиссаломга ҳижрий иккинчи йилда ваҳий қилинган. Бу ваҳийдан олдин Муҳаммад ва унинг Мадинадаги тарафдорари ибодат қилиш учун Қуддус томонга қараб намоз ўқишган.Аксарият масжидларда меҳроб (деворга равоқ шаклида ишланган жой) мавжуд.,У қибла томонга ўрнатилади ва шу томонга қараб азон айтилади

Исломдаги кўп маросимлар ҳам, одатда, Қиблага қараб бажарилади.Қибла эҳромга кириш (ҳаж зиёратидаги муқаддас ҳолат); забиҳа (исломда жониворларни ҳалоллаб сўйиш) пайтида ҳайвонларнинг қайси томонга бурилиши; дуо қилиш учун тавсия этилган йўналишдир.Марҳум кўмилганда ҳам унинг юзи қиблага қаратиб қўйилади.Ислом шариати Қибла томонни улуғлайди, Қибла томонга оёқларни узатиб ўтириш, ётиш ва у томонга тупуриш одобсизлик ҳисобланади Қиблани Каъбанинг аниқ йўналишини билган ҳолда (айн ал-каъба) ёки умумий томонга қараган ҳолда (жиҳатул-каъба) аниқлаш мумкин. Аксарият ислом уламолари, намоз ўқиш ва шу каби ҳолатларда айн-ал- каъбани аниқлаб бўлмаса, жиҳатул-каъбани қабул қилиш мумкин, деб ҳисоблайдилар.

Осмон жисмлари ва ҳодисаларини ўрганувчи мусулмон олимлар жойлашув учун қўллайдиган энг кенг тарқалган таъриф Ер схарида Каъбадан ўтадиган катта доира йўналишидир. Бу маълум жойдан Каъбага қадар мумкин бўлган энг қисқа йўлнинг йўналиши бўлиб, жойлашув ва Каъбанинг манзилларини киритилади.Бу эса сферик тригонометрия формуласидан фойдаланган ҳолда қиблани аниқ ҳисоблаш имконини беради (қуйидаги формулага қаранг).Бу усул мусулмонлар учун мобил иловалар ва веб-сайтларни ишлаб чиқиш ва қибла компас каби асбобларда ишлатиладиган қибла жадвалларини тузиш учун қўлланади. Қуёш Маккада йилига икки марта тўғридан-тўғри тепада жойлашганида, вертикал таёқ соясини кузатиш орқали ҳам қиблани аниқлаш мумкин. Бу ҳол 27-28-май кунлари, Саудия Арабистони стандарт вақти билан соат 12:18 (09:18). УТC) ва 15 ва 16-Июл кунлари соат 12:27 САСТ (09:27 УТC)да юз беради

Ислом оламида астрономия фанининг ривожланишидан аввал мусулмонлар қиблани аниқлашда ан’анавий усуллардан фойдаланганлар. Бу усуллар Муҳаммад алайҳиссаломнинг саҳобалари бир жойда бўлганларида қўллаган йўналишга юзланишни ўз ичига олади; самовий жисмларнинг жойлашган ўрни ва кўтарилиш нуқталаридан; шамол йўналишидан фойдаланиш; ёки Муҳаммаднинг Мадинадаги қибласи бўлган жануб томонни аниқлаш шу усуллардан биридир. Илк ислом астрономияси ҳинд ва юнон олимлари, айниқса Птолемей асарлари асосида қурилган ва тез орада мусулмон астрономлари ИХ аср ўрталаридан бошлаб қибланинг тахминий йўналишларини ҳисоблаш усулларини ишлаб чиқдилар. ИХ—Х аср охирларида мусулмон астрономлари қибланинг аниқ йўналишини топиш учун замонавий формулаларга ўхшаш усулларни ишлаб чиқдилар. Дастлаб, бу „мунажжимлар қибласи“ анъанавий тарзда белгиланган турли хил қиблани аниқлаш усуллари билан бирга ишлатилган, натижада ўрта асрда мусулмон шаҳарларида жуда хилма-хиллик пайдо бўлган. Қолаверса, астрономик усулларнинг аниқ натижа бериши учун зарур бўлган аниқ географик маълумотлар ХВИИИ—ХИХ асрларга қадар мавжуд бўлмаган, натижада қибланинг янада хилма-хиллиги юзага келган. Турли қиблаларга эга бўлган тарихий масжидлар бугунги кунда ҳам ислом оламида сақланиб қолган. Диндор мусулмон Шайх Мусзапҳар Шукорнинг 2007-йилда Ер орбитасидан Халқаро космик стансия (ХКС)га учиши қибла йўналиши бўйича мунозарага сабаб бўлди.У астронавтлар учун „мумкин бўлган нарсага қараб“ қиблани аниқлаш усулини ёқлади ва ватанидаги Малайзия исломий маъмуриятини бу усулни қўллаб-қувватлашга ундади

Жойлашуви

Map of the Middle East
cласс=нотпагеимаге|
Муҳаммад ва Мадинадаги илк мусулмонлар дастлаб Қуддус томон намоз ўқишди ва 624-йилда қибла йўналишини Маккадаги Каъба томон ўзгартирдилар.

Қибла-мусулмонларнинг муқаддас зиёратгоҳи бўлмиш Ал-Масжид ал-Ҳаром (ал-Масжид ал-Ҳарам) марказида жойлашган куб шаклидаги бино-Каъбанинг йўналиши. Ал-Масжид ал-Ҳаром эса Саудия Арабистонининг Ҳижоз минтақасида, Макка шаҳрида жойлашган.Каъба Қибла вазифасидан ташқари, мусулмонлар учун энг муқаддас жой бўлиб, у Худонинг уйи (Байтуллоҳ) деб ҳам аталади ва ҳаж ва умра зиёратларида тавоф (араб.атрофида айланмоқ) қилинади. Каъба тахминан тўртбурчаклар шаклида бўлиб, унинг тўрт бурчаги тўртта асосий йўналишга яқин жойлашган.[1] Қур'онга кўра, у Исломда пайғамбар бўлган Иброҳим ва Исмоил томонидан қурилган.[1] Каъбанинг Ислом пайдо бўлишидан олдинги тарихини батафсил баён қилувчи бир нечта тарихий ёзувлар сақланиб қолган, аммо Муҳаммаддан олдинги авлодларда Каъба исломдан олдинги араблар динининг зиёратгоҳи сифатида ишлатилган.[1]

Каъбанинг (ёки у жойлашган Ал-Масжид ал-Ҳаромнинг) қибла эканлиги оятларга асосланади. Қур'оннинг „ Бақара“ сурасидаги 144,149 ва 150-боблари шу ҳақида бўлиб, уларнинг ҳар бирида „Юзингизни Ал-Масжидул ал-Ҳаром томонга буринг“ (фавалли важҳака шатр Ал-Масжид ал-Ҳаром) буйруғи мавжуд.[2] Ислом анъаналарига кўра, бу оятлар иккинчи ҳижрий йилнинг (624 CЕ милодий) Ражаб ёки Шабон ойида ёки Муҳаммад Мадинага ҳижрат қилганидан тахминан 15 ёки 16 ой ўтгач нозил бўлган.[2][3] Ушбу ваҳийлардан олдин Муҳаммад ва Мадинадаги мусулмонлар қибла сифатида Қуддус томонга қараб намоз ўқидилар, худди Мадина яҳудийлари томонидан қўлланадиган мизраҳ (Мизраҳи ибронийча:Шарқий) каби намоз йўналишидир. Ислом анъаналарида айтилишича, бу оятлар жамоат намози пайтида нозил қилинган; Муҳаммад ва унинг издошлари ибодат маросими ўртасида дарҳол Қуддусдан Маккага йўналишини ўзгартирдилар. Бу воқеа ўтказиладиган жой Масжид ал-Қиблатайн (“Икки қиблали масжид”) бўлди.[3]

Муҳаммад Маккада (Мадинага ҳижрат қилишдан олдин) бўлганида қибла йўналиши қандай бўлгани ҳақида турли фикрлар мавжуд. Тарихчи ат-Табарий ва тафсирчи (матн таржимони) ал-Байдавий келтирган хабарга кўра, Муҳаммад Каъбага қараб намоз ўқиган. Ал-Баладҳурий ва ат-Табарий келтирган бошқа бир хабарда айтилишича, Муҳаммад Маккада бўлганида Қуддус томонга қараб ибодат қилган. Ибн Ҳишомнинг Муҳаммаднинг ҳаёти ҳақида эслаб ўтилган бошқа бир хабарида айтилишича, Муҳаммад бир вақтнинг ўзида намозини Каъба ва Қуддусга қараган ҳолда ўқиган.[3] Бугунги кунда барча тоифадаги мусулмонлар, жумладан сунний ва шиа ҳам Каъба томон намоз ўқийдилар. Тарихий жиҳатдан асосий истиснолардан бири Карматийлар-ҳозир йўқ бўлиб кетган синкретик (воқелик ва афсона аралашган, ҳақиқий ва рамзий) шиа мазҳаби бўлиб, улар Каъбани қибла сифатида рад этганлар; 930-йилда улар Маккани талон-тарож қилишди ва бир муддат Исломда янги даврни бошлаш ниятида Каъбанинг Қора тошини Ал-Аҳсо Оасисдаги ўзларининг ҳокимият марказига олиб кетишди.[1][4]

Диний аҳамияти

Several women pray inside a building. There is a niche on the wall in whose direction they pray.
Масжид деворларидан биридаги меҳроб намоз оъқиш учун қибла томонни коърсатади..Шоҳизиндадаги сурат, Самарқанд, Оъзбекистон.

Келиб чиқиш жиҳатидан арабча қибла сўзи (قبلة) „йўналиш“ деган маънони англатади. Исломий маросим ва қонунларда бу мусулмонлар ибодат пайтида ва бошқа диний амалларда дуч келадиган махсус йўналишни англатади.[3] Ислом дини уламолари қиблага юзланиб туриш намознинг, яъни исломда фарз бўлган намознинг тўғри бўлишининг зарурий шарти эканлигини айтишади;[2] истисноларга қўрқув ёки уруш ҳолатидаги намозлар, шунингдек, саёҳат вақтидаги фарз бўлмаган намозлар киради.[2] Ҳадис (Муҳаммаднинг сўзи)да шунингдек, мусулмонлар эҳромга кираётганда (ҳаждаги муқаддас ҳолат), ўрта жамраҳ(рамзий шайтонга тош отиш маросими) ва зиёрат пайтида қиблага юзланиб туришлари кераклиги айтилган.[3] Ислом одоби (адаб) мусулмонларни ҳайвон сўйилганда бошини, марҳумларни кўмаётганда эса юзларини қиблага қаратишга чақиради.[3] Дуо қилишда афзал тараф қибла бўлиб, тупуришда ва бошқа ёқимсиз ҳолларда у томондан юз буриш керак.[3]

Масжид ичида қибла одатда меҳроб, яъни қиблага қаратиб ўрнатилган девордаги жой билан кўрсатилади. Жамоат намозида имом унинг ичида ёки унга яқин жойда, қолган намозхонлардан олдинда туради.[5] Уммавийлар даврида меҳроб масжид таркибига кирди ва Аббосийлар даврида унинг шакли бир хил тузилиша эга бўлди; бундан олдин масжиднинг қибласи унинг деворларидан бирининг йўналишидан маълум бўлган ва у қибла девори дейилган. Қур'онда меҳроб атамаси фақат бир марта тасдиқланган, аммо у масжиднинг бир қисми эмас, балки Исроилликларнинг ибодат жойини билдиради.[5] [а] Мисрнинг Фустат шаҳридаги энг қадимий масжидлардан бири Амр ибн ал-Ос масжиди дастлаб меҳробсиз қурилгани маълум, аммо кейинчалик унинг ичида ҳам бир меҳроб қилинган.[5]

Айн ал-каъба ва жиҳат ал-каъба

Айн ал-каъба (Каъбага юзма-юз туриш) бу қиблага тўғридан-тўғри қараб туришни билдиради[6].Қиблани кузатишнинг бу усули Макка масжиди ва унинг атрофида осонлик билан амалга оширилади.Аммо Каъбанинг кенглиги 20 метр (66фут)дан камроқ эканлиги ҳисобга олинса, бу имконият узоқ жойлардан деярли мумкин эмас[7].Масалан Мадина шаҳридан, Каъбадан 338 километр (210 миля) узоқликда, аниқ ўлчамдан бир даража оғиш юз берса хатолик деярли сезилмайди.Фақатгина жойнамозни қўйишда 5.9 километр (3.7 миля) ўзгариш юз берганини билиш мумкин[8].Бу ўзгариш Маккадан узоқроқ жойларда[9] Жакарта, Индонезиядан тахминан 7.900 км (4.900 миля) узоқликда кучаяди, 1 даража оғиш 100 км (62 миля)дан кўпроқ ўзгариш бўлишига сабаб бўлади[10].Ҳаттоки бир неча сониялик оғишлар Каъбанинг жойлашувига нисбатан 100 м (330фут)дан кўпроқ силжиш юз беришига сабаб бўлади[10].Бундан фарқли равишда, масжиднинг қурилиш жараёнида ҳисобланган қибла йўналишидан беш даражагача хатога йўл қўйилиши мумкин. Намозхонлар учун кўрсаткич сифатида масжид ичига жойнамоз жойлаш натижасида яна беч даража оғиш қўшилиши мумкин[10].

Ислом дини уламоларининг озчилик қисми, масалан, Ибн Арабий (ваф.1240-йил) айн ал-каъбани намоз ўқиётганда фарз, бошқалари эса фақат имкони бўлганда фарз деб биладилар. Маккадан узоқроқда жойлашган ерлар учун Абу Ҳанифа (ваф. 699-йил) ва Ал-Қуртубий (ваф.1214-йил) каби олимлар, фақат Каъбанинг умумий йўналишига қараган ҳолда жиҳат ал-каъбани қабул қилиш жоиз эканлигини таъкидлайдилар.[2] Бошқалар эса, қиблага юзланишнинг шарти, умуман Каъба томонга қараш билан амалга ошади деб таъкидлайдилар.[11] Масалан, Ал-Андалусда (Ислом Пиренейи ярим ороли) бутун жануби-шарқий бурчакни ва Ўрта Осиёдаги жануби-ғарбий бурчакни қибла деб қабул қилувчи ҳуқуқий фикрлар мавжуд.[11] Жиҳат ал-каъбанинг тўғрилигига оид далиллар орасида Қур'оннинг мусулмонларга фақат „Юзларини Улуғ масжидга қаратиш“ ва бажариб бўлмайдиган талабларни қўйишдан сақланишни буюрган сўзлари киради. Айн ал-каъба ҳамма жойда фарз бўлиши керак эди.[2] Абу Ишоқ ал -Шерозийнинг ХИ асрдаги “ Китоб ат-Танбиҳ фи’л-Фиқҳ ” асарида келтирилганидек, Шофеъийлик ислом ҳуқуқи мазҳаби, кишилар масжидда кўрсатилган қиблага эргашишлари кераклигини таъкидлайди. Макка ёки масжид яқинида бўлмаганда ишончли кишидан сўраши, агар бунинг иложи бўлмаса, киши ўз ихтиёрида бўлган воситалар билан ижтиҳодга қарор қилиши керак.[3][2]

Катта доира ҳақида назарий асослар

A sphere with two points, marked A and B, and a path that connects them
Икки нуқтадан (А ва Б) о'тадиган катта доира улар орасидаги энг қисқа ё'лни (қалин) ко'рсатади.

Катта доира ортодром деб ҳам аталади. У маркази шарнинг ўрта қисмига бир хил масофада жойлашган ҳар қандай доирадир. Мисол учун, барча узунлик чизиқлари Ернинг катта доиралари, экватор эса катта доира бўлган ягона кенглик чизиғидир (бошқа кенглик чизиқлари Ер марказидан шимол ёки жанубда жойлашган).[12] Катта доира бир жойдан қибла йўналишини математик аниқлашга интиладиган аксарият намуналарда назарий асос бўлиб хизмат қилади. Бундай намуналарда қибла макон ва Каъбадан ўтадиган катта доиранинг йўналиши сифатида белгиланади.[13][14] Катта доиранинг хусусиятларидан бири шундаки, у доира бўйлаб ҳар қандай икки нуқтани боғловчи энг қисқа йўлни кўрсатади. Қиблани аниқлашда ундан фойдаланишнинг асосий сабаби шу. Икки жойни боғлайдиган энг қисқа парвоз йўлини топиш учун катта доира худди шундай ишлатилади - шунинг учун катта доира усули ёрдамида ҳисобланган қибла одатда Маккада жойлашган жойнинг йўналишига яқин.[15] Эллипсоид мукаммал сферадан кўра Ернинг аниқроқ шакли бўлгани учун, замонавий тадқиқотчилар қиблани ҳисоблашда эллипсоидал моделлардан фойдаланишни кўриб чиқдилар ва эллипсоиддаги геодезия тушунчаси ўрнига катта доира тушунчасини қўлладилар. Бу янада мураккаб ҳисоб-китобларга олиб келади, шу билан бирга аниқликнинг яхшиланиши масжиддан ташқарида намоз ўқиш ёки жойнамоз қўйишнинг одатий аниқлигига тўғри келади.[16] Масалан, ГРС 80 эллипсоидал моделидан фойдаланганда ҳисоб-китоблар Сан-Франcисcодаги жой учун қиблани 18°47'06″, катта доира усули эса 18°51'05″ масофа этиб белгилайди[15]

Сферик тригонометрия орқали ҳисоблаш

A globe, with a spherical triangle connecting Mecca, the North Pole, and Yogyakarta
Ёгякартадан қиблани ҳисоблаш, Индонезия (ҳисоблаш тафсилотлари учун матнга қаранг)

Сферик тригонометрия ёрдамида қиблани ҳисоблаш учун катта доира модели қўлланади.Бунда шарнинг учта катта доираси томонидан ҳосил қилинган учбурчакларнинг томонлари ва бурчаклари ўртасидаги математик муносабатлар билан шуғулланадиган геометрия бўлимидан фойдаланилади (икки ўлчовли учбурчак билан шуғулланадиган анъанавий тригонометриядан фарқли ўлароқ). Қўшилган расмда („Қиблани ҳисоблаш“ сарлавҳаси билан) жойлашув О{\дисплайстйле О}, Каъба Қ{\дисплайстйле Қ} ва шимолий қутб Н{\дисплайстйле Н} ер схарида учбурчак ҳосил қилади. Қибла билан ишора қилинади ОҚ{\дисплайстйле ОҚ}, бу иккаласидан ўтадиган катта доиранинг йўналиши О{\дисплайстйле О} ва Қ{\дисплайстйле Қ} . Қибла бурчак шаклида ҳам ифодаланиши мумкин, ∠НОҚ{\дисплайстйле \англе НОҚ} (ёки ∠қ{\дисплайстйле \англе қ}), қибланинг шимолга нисбатан, инҳираф ал-қибла деб ҳам аталади. Бу бурчакни маҳаллий кенгликнинг математик функсияси сифатида ҳисоблаш мумкин Φ{\дисплайстйле \Пҳи}, Каъбанинг кенглиги ΦҚ{\дисплайстйле \Пҳи_Қ} ва ҳудуд ва Каъба ўртасидаги узунлик фарқи ΔЛ{\дисплайстйле \Делта Л} .[17] Бу функсия бурчаклари бўлган ҳар қандай сферик учбурчак учун қўлланадиган котангенс қоидасидан олинган. А{\дисплайстйле А}, Б{\дисплайстйле Б}, C{\дисплайстйле C} ва томонлар а{\дисплайстйле а}, б{\дисплайстйле б}, c{\дисплайстйле c} :

cос⁡аcос⁡C=cот⁡бсин⁡а−cот⁡Бсин⁡C{\дисплайстйле \cос а\,\cос C=\cот б\,\син а - \cот Б \,\син C}[18]

Ушбу формулани сферик учбурчакда қўллаш △НОҚ{\дисплайстйле \триангле НОҚ} (алмаштириш Б=∠қ=∠НОҚ{\дисплайстйле Б = \англе қ = \англе НОҚ})[2] ва тригонометрик идентификацияларни қўллаш натижасида қуйидагилар олинади:

тан⁡қ=син⁡ΔЛсин⁡ϕcос⁡ΔЛ−cос⁡ϕтан⁡ϕҚ{\дисплайстйле \тан қ = \фраc{\син \Делта Л}{\син \пҳи \cос \Делта Л - \cос \пҳи \тан \пҳи_Қ}}, ёки</бр> қ=арcтан⁡(син⁡ΔЛсин⁡ϕcос⁡ΔЛ−cос⁡ϕтан⁡ϕҚ){\дисплайстйле қ = \арcтан \лефт(\фраc{\син \Делта Л}{\син \пҳи \cос \Делта Л - \cос \пҳи \тан \пҳи_Қ}\ригҳт)}[17]

Масалан, Индонезиянинг Ёгякарта шаҳрида қиблани қуйидагича ҳисоблаш мумкин. Шаҳар координаталари, Φ{\дисплайстйле \Пҳи}, 7,801389° С, 110,364444° Д, Каъба координаталари эса, ΦҚ{\дисплайстйле \Пҳи_Қ}, 21,422478° шим., 39,825183° шим. Узунлик фарқи ΔЛ{\дисплайстйле \Делта Л} (110,364444 минус 39,825183) 70,539261 га тенг. Қийматларни формулага алмаштириш натижасида қуйидагилар олинади: қ=арcтан⁡(син⁡(70.539261∘)син⁡(−7.801389∘)⋅cос⁡(70.539261∘)−cос⁡(−7.801389∘)⋅тан⁡(21.422478∘)){\дисплайстйле қ = \арcтан \лефт(\фраc{\син (70.539261^{\cирc}) }{\син (-7.801389^{\cирc}) \cдот \cос (70.539261^{\cирc}) - \cос (-7.801389^{\cирc}) \cдот \тан (21.422478^{\cирc}) }\ригҳт)} . беради:</бр> қ≈295∘{\дисплайстйле қ \аппрох 295^{\cирc}} .</бр> Ёгякарта шаҳри учун ҳисобланган қибла шунинг учун 295 ° ёки ғарбдан 25 ° шимолда.[2]

Бу формула замонавий олимлар томонидан олинган, аммо шунга ўхшаш усуллар мусулмон астрономларига ИХ асрдан (АҲ ИИИ аср) бери маълум бўлиб, турли олимлар, жумладан Ҳабаш ал-Ҳасиб (Дамашқ ва Бағдодда фаол) томонидан ишлаб чиқилган тах. 850), Ал-Найризи (Бағдод, тах. 900),[17] Ибн Юнус (Х—ХИ аср),[17] Ибн ал-Ҳайсам (ХИ аср),[17] ва Ал-Беруний (ХИ аср).[17] Бугунги кунда сферик тригонометрия қиблани ҳисоблайдиган деярли барча иловалар ёки веб-сайтлар асосида ҳам ётади.[13]

Сояни кузатиш

Illustration of the sun overhead of the Kaaba, and shadow cast by a vertical object in another position
Йилига икки марта қуёш то'г'ридан-то'г'ри Ка'ба устидан о'тиб, вертикал обектнинг соясидан унинг ё'налишини кузатиш имконини беради.

Ердан кузатилса, қуёш Шимолий ва Жанубий минтақалар ўртасида мавсумий равишда " силжийди "; Бундан ташқари, у ҳар куни ернинг ўз ўқи атрофида айланиши натижасида шарқдан ғарбга томон силжийди. Ушбу иккита ҳаракатнинг қўшилиши шуни англатадики, қуёш ҳар куни меридианни бир марта кесиб ўтади. Оодатда аниқ тепадан эмас, балки кузатувчининг шимол ёки жанубидан ўтади. Икки минтақа ўртасидаги жойларда - шимол ёки жанубда 23,5 ° дан пастроқ кенгликларда - йилнинг маълум вақтларида (одатда йилига икки марта) қуёш деярли тўғридан-тўғри тепадан ўтади. Бу қуёш меридианни кесиб ўтганда ва шу вақтнинг ўзида маҳаллий кенгликда бўлганда содир бўлади.[19]

Макка шаҳри 21°25' Н да жойлашганлиги сабабли бу ҳодиса содир бўладиган жойлар қаторига киради. У йилига икки марта, биринчи навбатда 27-28-май куни Саудия Арабистони стандарт вақти (САСТ) билан 12:18 ёки 09:18 УТCда :иккинчи марта эса 15-16-июл куни 12:27 САСТ (09:27 УТC)да содир бўлади.[19][2] [б] Қуёш Каъба тепасига етиб борар экан, ер юзида қуёш нури тушадиган ҳар қандай вертикал жисм сояси қиблани кўрсатади (расмга қаранг).[19] Қиблани топишнинг бу усули расд ал-қиблат (“қиблани кузатиш”) деб аталади.[19][2] Қуёш Каъбанинг рўпарасидаги ярим шарга ботгани учун Ердаги жойларнинг ярми (жумладан, Австралия, шунингдек, Америка ва Тинч океанининг аксарият қисми) буни бевосита кузата олмайди.[2] Аксинча, бундай жойларда қуёш Каъбанинг антиподал нуқтасидан юқорига ўтганда (бошқача қилиб айтганда, қуёш тўғридан-тўғри Каъба остидан ўтади) қарама-қарши ҳодисани кузатади, бу эса сояларни расд ал-қиблат пайтида кузатилганларга қарама-қарши томонда кўрсатади.[19][2] Бу йилига икки марта, 14-январ 00:30 САСТ (олдинги кун 21:30 УТC) ва 29-ноябр САСТ 00:09 (олдинги кун 21:09 УТC) да содир бўлади.[2] Расд ал-қиблат лаҳзалари ёки унинг антиподал нуқтаси беш дақиқа ичида ёки ҳар бир воқеадан икки кун олдин ёки кейин куннинг бир вақтида ўтказилган кузатишлар жуда кичик фарқ билан аниқ йўналишларни кўрсатади.[19][2]

Жаҳон харитасида

Маркази Маккада жойлашган Cраиг ретроазимутҳал прожеcтион ёрдамида яратилган харита. Ко'пгина хариталардан фарқли равишда, у харитадаги бошқа нуқтадан марказга ё'налишни ифодалайди.

Сферик тригонометрия ер юзининг ҳар қандай нуқтасидан Каъбага қадар энг қисқа йўлни кўрсатади, бироқ кўрсатилган йўналиш дунё харитасида тасаввур қилинганда тескари туюлиши мумкин. Мисол учун, сферик тригонометрия орқали аниқланса, қибла йўналиши Аласкадан деярли шимол томонга тўғри келади.[13] Бу кўриниб турган тескари ҳисоблар дунё хариталари томонидан қўлланадиган харитаграфик проексиялар туфайли юзага келади ва улар Ер юзасининг тахминий ўлчамларини бузади. Мерcатор проексиясидан фойдаланишда дунё харитасида кўрсатилган тўғри чизиқ ромб чизиғи ёки лоходроме деб аталади, бу эса оз мусулмонлар томонидан қиблани кўрсатиш учун ишлатилади.[15] [c] Бу баъзи жойларда кескин фарқга олиб келиши мумкин; масалан, Шимолий Американинг баъзи қисмларида текис харитада жануби-шарқда Макка кўрсатилган, катта доира ҳисоби эса шимоли-шарқда кўрсатилган.[13] Японияда харита уни жануби-ғарбда, катта доирада эса шимоли-ғарбда кўрсатилган.[2] Мусулмонларнинг аксарияти эса катта доира усулига амал қиладилар.[13]

Харитаграфик проексия - бу хаританинг исталган нуқтасидан харита маркази сифатида белгиланган нуқтагача бўлган катта доира йўлининг бурчак йўналишини (азимутини) сақлайдиган ҳар қандай харита проексияси.Бу проексия ривожланишининг дастлабки мақсади Каъбани марказ сифатида танлаб, қиблани топишга ёрдам бериш эди.[21] Ушбу проексиядан фойдаланган ҳолда сақланиб қолган энг қадимги асарлар ХВИИИ асрда Эронда яратилган иккита астролаб шаклидаги асбоблар эди.[21] Улар Испания ва Хитой ўртасидаги жойларни қамраб олувчи катакчаларни ўз ичига олади, йирик шаҳарларнинг манзилларини номлари билан бирга белгилайди, лекин ҳеч қандай қирғоқ чизиғини кўрсатмайди.[21][11] Улардан биринчиси 1989-йилда топилган; унинг диаметри 22.5 сантиметр ва унинг ўлчагичи бор, унинг ёрдамида асбоб айланасидаги белгилардан Макка томон йўналишни ва ўлчагичдаги белгилардан Маккагача бўлган масофани билиш мумкин.[11] [д] Иккинчиси Муҳаммад Ҳусайн томонидан яратилган.[11] Ғарб адабиётида харитаграфик проексиянинг биринчи расмий лойиҳаси 1910-йилда Мисрнинг тадқиқот бўлимида ишлаган шотландиялик математик Жамес Иреланд Cраиг томонидан яратилган Cраиг проексияси ёки Макка проексиясидир.[22] Бу хаританинг маркази Маккада жойлашган ва диапазони асосан мусулмонлар яшайдиган ерларни кўрсатиш билан чекланган.[22] Харитани марказдан узунлик бўйича 90° дан узоқроққа чўзиш одамларнинг тўпланишига олиб келади.[22][21]

Анъанавий усуллар

Тарихий маълумотлар ва сақланиб қолган эски масжидлар шуни кўрсатадики, тарих давомида қибла кўпинча анъанага асосланган оддий усуллар ёки математик астрономияга асосланмаган „халқ илми“ билан аниқланган. Баъзи илк мусулмонлар Муҳаммаднинг Мадинада (Макка Мадинадан жанубда жойлашган) бўлганида жанубга юзланиш ҳақидаги кўрсатмаларига том маънода амал қилиб, ҳамма жойда қибла сифатида фойдаланишган. Ғарбда Ал-Андалус ва шарқда Ўрта Осиё каби баъзи масжидлар жанубга қараган, гарчи Макка бу томонга яқин бўлмаса ҳам.[11] Турли жойларда исломда намуна саналган мусулмонларнинг биринчи авлоди бўлмиш Пайғамбарнинг саҳобалари томонидан қўлланган “саҳобалар қибласи” (қиблат ас-саҳоба) ҳам бор. Бундай йўналишлар мусулмон астрономлари Маккага аниқроқ йўналишларни топиш учун ҳисоб-китоблардан фойдалангандан кейин ҳам кейинги асрларда бошқа йўналишлар билан ёнма-ён баъзи мусулмонлар томонидан қўлланган. Саҳобаларнинг қиблалари деб таърифланган йўналишлар орасида Сурия ва Фаластинда жанубга,[11] Мисрда қиш қуёш чиқиши ва Ироқда қишки қуёш ботиш йўналиши бор.[11] Қишки қуёш чиқиши ва ботиши йўналиши ҳам анъанага кўра маъқул келади, чунки улар Каъба деворларига параллел.[11]

Қадимги астрономия

Қиблани белгилаш тарихда ҳам мусулмон жамоалари учун муҳим масала бўлиб келган. Қиблани билиш мусулмонлар кундалик намозларини ўқиш учун, шунингдек, масжидларнинг йўналишини аниқлаш учун ҳам зарурдир.[11] Муҳаммад Мадинада (Маккада,Ҳижоз минтақасида ҳам) мусулмонлар орасида яшаганида Макканинг маълум йўналиши бўйича жануб томонга қараб намоз ўқиган. 632-йилда Муҳаммад вафотидан кейин бир неча авлод ичида мусулмонлар Маккадан узоқроқ жойларга етиб боришди ва янги жойларда қиблани белгилаш масаласи келиб чиқди.[11] Астрономияга асосланган математик усуллар фақат ВИИИ аср охири ёки ИХ аср бошларида ривожланади ва ўшанда ҳам улар дастлаб машҳур бўлмаган. Шунинг учун илк мусулмонлар астрономик бўлмаган усулларга таянганлар.[11]

Дастлабки ислом даврида қиблани белгилашда жуда кўпи маҳаллий усуллар мавжуд бўлган, натижада ҳатто бир жойнинг ўзида турли йўналишлар пайдо бўлган. Жануб томон ва саҳобаларнинг қибласидан ташқари, араблар астрономия тарихчиси Давид А. Кинг томонидан анъанавий астрономиядан фарқлаш учун аталган „халқ“ астрономиясининг бир турини ҳам билишган.Бу тур исломдан олдинги одатлар асосида вужудга келган.[11] У математикада ҳеч қандай асоссиз табиий ҳодисалардан, жумладан Қуёш, Ой, юлдузлар ва шамолни кузатишдан фойдаланган. Ушбу усуллар кўпинча маълум бир юлдузнинг ботиши ва кўтарилиш нуқталари, тенг кунлик пайтида, ёз ёки қиш кунларида қуёш чиқиши ва ботишидан фойдаланган ҳолда алоҳида жойларда аниқ йўналишларни беради.[11] Тарихий манбаларда бир нечта шундай қиблалар қайд этилган, масалан: қуёшнинг Мағрибда (ғарбда) тенг кунлик нуқталарида чиқиши, Ҳиндистонда қуёш ботиши (ғарбда), шимол шамолининг келиб чиқиши ёки Шимолий юлдузнинг ўзгармас жойлашуви;Яманда, Сурияда Суҳайл юлдузининг кўтарилиш нуқтаси ва Ироқда қуёш ботиши.[11] Бундай йўналишлар фиқҳ (ислом фиқҳи) ва халқ астрономияси манбаларида ҳам учрайди. Астрономлар (халқ астрономларидан ташқари) одатда бу усулларни изоҳламайдилар, лекин уларга ислом ҳуқуқшунослари қарши чиқмаган.[11] Анъанавий йўналишлар қиблани аниқроқ ҳисоблаш усуллари ишлаб чиқилганда ҳам амалда бўлган ва улар бугунги кунгача сақланиб қолган баъзи ўрта аср масжидларида учраб туради.[11]

Астрономия

A table written in Arabic
ХИВ асрда Дамашқлик астроном ва муваққит (намоз вақтларини белгиловчи) Шамсиддин ал-Халилий томонидан тузилган қибла жадвалининг бир қисми. Қибла ё'налишлари арабча кичик белгиларда келтирилган.

Астрономияни ўрганиш - " илм ал-фалак „ номи билан машҳур (лит. Ислом интеллектуал анъаналаридаги — Ислом оламида ВИИИ асрнинг иккинчи ярмида пайдо бўла бошлаган, маркази Аббосийлар халифалигининг асосий шаҳри Бағдодда бўлган. Дастлаб бу фан ҳинд муаллифлари асарлари орқали киритилган бўлса, ИХ асрдан кейин Птолемей каби юнон астрономларининг асарлари араб тилига таржима қилиниб, бу соҳада асосий манбага айланди.[23] Мусулмон астрономлари юнон астрономиясини афзал кўрдилар, чунки улар буни назарий тушунтиришлар билан яхшироқ қўллаб-қувватланиши ва шунинг учун уни аниқ фан сифатида ривожлантириш мумкин деб ҳисоблашган; аммо ҳинд астрономиясининг таъсири айниқса астрономик жадвалларни тузишда сақланиб қолган.[23] Бу янги фан Птолемей географиясидан олинган кенглик ва узунлик тушунчасидан ҳамда мусулмон олимлари томонидан ишлаб чиқилган тригонометрик формулалардан фойдаланган ҳолда қиблани аниқлашнинг янги усулларини ишлаб чиқиш учун қўлланган.[11] Ўрта аср Ислом оламида ёзилган кўпгина астрономия дарсликларида астрономияни ислом қонунлари (шариат) билан боғловчи кўп нарсалардан бири ҳисобланган қиблани белгилаш боби мавжуд.[17][24] Девид А. Кингнинг таъкидлашича, қиблани аниқлашнинг турли ўрта аср ечимлари “3/9-8/ХИВ асрларда математик усулларнинг ривожланганлиги ва тригонометриянинг нафислик даражасидан гувоҳлик беради. ва бу олимлар эришган ҳисоблаш техникаси“.[17]

ИХ аср бошларида ишлаб чиқилган биринчи математик усуллар, одатда, текис харита ёки икки ўлчовли геометриядан фойдаланган ҳолда, математик муаммонинг тахминий ечимлари эди. Ҳақиқатда ер шарсимон бўлгани учун топилган йўналишлар ноаниқ эди, лекин улар Маккага нисбатан яқин жойлашган (жумладан, Миср ва Эрон каби) учун этарли эди, чунки хатолар 2° дан кам эди.[11]

Уч ўлчамли геометрия ва сферик тригонометрияга асосланган аниқ ечимлар ИХ аср ўрталарида пайдо бўла бошлади. Ҳабаш ал-Ҳасиб орфографик проексиядан фойдаланган ҳолда дастлабки мисолни ёзган.[11] [э] Ечимларнинг бошқа гуруҳи тригонометрик формулалардан фойдаланади, масалан Ал-Найризи томонидан Менелаус теоремасининг тўрт босқичли қўлланиши.[11] [ф] Кейинги олимлар, жумладан, Ибн Юнус, Абу ал-Вафо, Ибн ал-Ҳайсам ва Беруний замонавий астрономия нуқтаи назаридан аниқлиги тасдиқланган бошқа усулларни таклиф қилдилар.[11]

Кейинчалик мусулмон астрономлари Маккадан кенглик ва узунлик фарқлари бўйича гуруҳланган жойлар рўйхатидан қиблани кўрсатадиган жадвалларни тузишда ушбу усуллардан фойдаланганлар. Маълум бўлган энг қадимги мисол, тах. 9тҳ-cентурй Бағдод, 20 ° гача бўлган ҳар бир даража ва ёй дақиқаси учун ёзувларни ўз ичига олган.[14] ХИВ асрда Дамашқдаги Умавийлар масжидида муваққит (вақт назоратчиси) бўлиб хизмат қилган астроном Шамсиддин ал-Халилий Маккадан 60° гача узунлик фарқлари билан 2880 координата учун қибла жадвалини тузган. ва кенгликлари 10° дан 50° гача.[11][14] Подшоҳнинг фикрича, ўрта аср қибла жадваллари ичида ал-Халилийнинг асари “кўлами ва аниқлиги нуқтаи назаридан энг таъсирлиси”дир.[14]

Ушбу усулларни ҳақиқий жойларга қўллашнинг аниқлиги унинг кириш ўлчоларининг тўғрилигига боғлиқ.Маҳаллий кенглик ва Макканинг кенглиги ва узунлик фарқи асосий ўлчамлардир. Ушбу усулларни ишлаб чиқиш вақтида жойлашувнинг кенглигини бир неча ёй дақиқалари аниқлиги билан аниқлаш мумкин эди, аммо жойлашувнинг узунлигини аниқлашнинг аниқ усули йўқ эди.[11] Узунлик фарқини аниқлашда қўлланадиган умумий усуллар орасида ой тутилишининг маҳаллий вақтини Маккадаги вақт билан солиштириш ёки карвон йўллари масофасини ўлчаш киради;[11][17] Ўрта Осиёлик олим Ал-Беруний турли тахминий усулларни ўртача ҳисоблаб, ўз баҳосини берган.[11] Узунлик ўлчови бўйича ноаниқлик туфайли ўрта асрлардаги қибла ҳисоблари (жумладан, математик жиҳатдан аниқ усуллардан фойдаланган ҳолда) замонавий қийматлардан фарқ қилади. Мисол учун, Қоҳирадаги Ал-Азҳар масжиди „мунажжимлар қибласи“ ёрдамида қурилган бўлса-да, масжиднинг қибласи (127°) замонавий ҳисоб-китоблар натижаларидан (135°) бир оз фарқ қилади, чунки фойдаланилган узунлик фарқи уч даража.[11]

Ислом оламида аниқ узунлик қийматлари ХВИИИ—ХИХ асрларда харитографик суратлар қўллангандан кейингина мавжуд бўлган. Замонавий координаталар, ГПС сун’ий йўлдошлари ва электрон асбоблар каби янги технологиялар билан бир қаторда қиблани ҳисоблаш учун амалий асбоблар ишлаб чиқилди.[14] Замонавий асбоблар ёрдамида топилган қибла масжидлар йўналишидан фарқ қилиши мумкин, чунки масжид замонавий маълумотлар пайдо бўлишидан олдин қурилган ва замонавий масжидларни қуриш жараёнида йўналишдаги ноаниқликлар юзага келган бўлиши мумкин.[14][3] Бу маълум бўлса, баъзан масжид меҳробининг йўналиши ҳалигача кузатилади, баъзан эса меҳроб ўрнига эргашиш мумкин бўлган кўрсаткич (масжидда чизилган чизиқлар каби) қўшилади .[3]

Асбоблар

Joynamoz va kompass
Jadvallar va manzaralar bilan bezatilgan tarixiy kompass
Жойнамоз ва замонавий қибла компасс (чап); Усмонлилар империяси давридаги қибла компасси, 1738-йил (оънг)

Мусулмонлар масжид яқинида бўлмаганларида қибла йўналишини топиш учун турли асбоблардан фойдаланадилар. Қибла компасс магнит компас бўлиб, у йирик аҳоли жойларидан қибла бурчакларининг жадвали ёки рўйхатини ўз ичига олади. Баъзи электрон турлари қиблани тўғридан-тўғри ҳисоблаш ва кўрсатиш учун сунъий йўлдош ҳисобларидан фойдаланади.[14] Қибла компасслари тахминан 1300-йилдан бери мавжуд бўлиб, улар кўпинча асбобларнинг ўзида ёзиладиган қибла бурчаклари рўйхати билан тўлдирилади.[14] Мусулмон меҳмонлар жойлашган меҳмонхона хоналари шифтдаги қиблани кўрсатувчи белги ёки кўрсаткичидан фойдаланиши мумкин.[16] Ҳисоблашнинг пайдо бўлиши билан турли мобил иловалар ва веб-сайтлар ўз фойдаланувчилари учун қиблани ҳисоблаш учун формулалардан фойдаланади.[13][25]

Турли хиллик

Қадимги ислом дунёси

Замонавий Қоҳира ҳудуди харитаси. Э'тибор беринг, масжидлар бироз бошқача ё'налишга эга.

Қиблани аниқлашда турли усуллар қўлланганлиги сабабли, тарих давомида турли йўналишларда масжидлар қурилган, жумладан, бугунги кунгача сақланиб қолган масжидлар.[15] Астрономия ва математикага асосланган усуллар ҳар доим ҳам қўлланилмаган[14] ва бир хил аниқлаш усули маълумотлар ва ҳисоб-китобларнинг аниқлигидаги фарқлар туфайли турли қиблаларни бериши мумкин эди.[15] Мисрлик тарихчи Ал-Мақризи (ваф.1442-йил) ўша пайтда Қоҳирада қўлланган турли қибла бурчакларини қайд этган: 90° (шарққа қараб), 117° (қишки қуёш чиқиши, «саҳобалар қибласи»), 127° (Ибн Юнус каби астрономлар томонидан ҳисобланган), 141° (Ибн Тулун масжиди), 156° (Суҳайл/Канопуснинг кўтарилиш нуқтаси), 180° (Жануб томонда, Мадинадаги Муҳаммад қибласига тақлид қилади) ва 204° (Канопуснинг ўрнатиш нуқтаси). Қоҳира учун замонавий қибла 135° бўлиб, ўша пайтда бу маълум бўлмаган.[14] Бу хилма-хиллик Қоҳира туманларида ҳам тартибнинг бир хил бўлмаслигига олиб келади, чунки кўчалар кўпинча масжидларнинг турли йўналишига қараб йўналтирилади. Тарихий ма’лумотлар бошқа йирик шаҳарлар, жумладан, Кордова (113°, 120°, 135°, 150° ва 180° ХИИ асрда қайд этилган) ва Самарқанд (180°, 225°, 230°, 240°, 270° эса ХИ асрда қайд этилган).[14] Жиҳат ул-каъба таълимотига кўра, қиблаларнинг хилма-хил йўналишлари ҳали ҳам бир хил кенг йўналишда бўлса амал қилиниши мумкин.[11] Макканинг ўзида ҳам Каъбага тўғридан-тўғри қарамайдиган кўплаб илк масжидлар қурилган.[26]

1990-йилда география фани олими Мичаэл Э.Бонине ҳозирги Марокашнинг барча йирик шаҳарлари — Идрисийлар давридан (ВИИИ—Х асрлар) Алавийлар давригача (ХВИИ асрдан ҳозирги кунгача) қурилган асосий масжидлар бўйича тадқиқот ўтказди. . Замонавий ҳисоб-китоблар Марракешда 91° (деярли шарқ томонда) ва Танжерда 97° гача бўлган қиблаларни келтирса-да,[27] фақат Алавийлар даврида қурилган масжидлар қиблалари шу ўлчамга нисбатан яқинроқ бўлган ҳолда қурилган.[28] Қадимги масжидларнинг қибласи сезиларли даражада фарқ қилади, умумий ҳисоблар 155°–160° (жанубдан бироз шарқда) ҳамда 120°–130° (деярли жануби-шарқда) орасида бўлади.[27] 2008-йилда Бонине Туниснинг асосий шаҳар масжидлари бўйича сўровномани ҳам чоп этди, унда у кўпчилиги 147° га яқин текисланганлигини аниқлади.[27] Бу Уқба масжидининг йўналиши бўлиб, дастлаб 670-йилда қурилган ва охирги марта 862-йилда Аглобидлар томонидан қайта қурилган бўлиб, у кўпинча бошқа масжидлар томонидан қўлланган намуна сифатида қабул қилинади.[27] Ўрганилган масжидлар ичида Соусседаги Буюк масжид муҳим фарқга эга бўлган ягона масжид бўлиб, 163° бурчак остида жанубга қараган.[27] Катта доира усули ёрдамида ҳисобланган Маккага ҳақиқий йўналиш бутун мамлакат бўйлаб 110° дан 113° гача.[27]

Индонезия

Қибланинг ўзгариши дунёдаги энг кўп мусулмон аҳолиси бўлган Индонезияда ҳам содир бўлади. Астрономик ҳисобланган қибла архипелагдаги аниқ жойлашувига қараб 291°—295° (ғарбдан 21°—25° шим.) оралиғида.[29] Бироқ, қибла одатда анъанавий равишда оддийгина “ғарб” деб номланади, натижада масжидлар ғарбга ёки қуёш ботиш йўналишига қараб қурилган бўлади – бу йил давомида бир оз ўзгариб туради. Индонезия ислом астрономлари орасида турлича фикрлар мавжуд: Тоно Саксоно ва бошқалар. 2018-йилда намоз вақтида қиблага юзланиш аниқ жисмоний шартдан кўра кўпроқ “руҳий шарт” эканлигини ва минглаб километр узоқликдаги Ка’бага аниқ йўналиш масжид қуришда ёки намоз вақтида юзланиш учун қачон бўлиши мумкин бўлмаган ўта аниқликни талаб қилишини та’кидлайди. c.[16] Бошқа томондан, Муҳаммад Ҳоди Башорий 2014-йилда „қиблани тўғрилаш ҳақиқатан ҳам жуда долзарб иш“ ва сояни кузатиш каби оддий усуллар билан бошқарилиши мумкин, деб ҳисоблайди.[29]

Минтақа тарихида қибла ҳақидаги баҳслар 1890-йилларда ўша пайтдаги Голландиянинг Шарқий Ҳиндистонида ҳам бўлган. Индонезиялик олим ва Муҳаммадиянинг бўлажак асосчиси Аҳмад Даҳлан Макка шаҳридаги ислом ва астрономия фанларини ўрганишдан қайтгач, қироллик пойтахти Ёгякартадаги масжидларда қиблалар нотўғри эканлигини аниқлади, жумладан, ғарбга қараган Уқба масжиди ҳам. Унинг қиблани ўзгартиришга уринишларига Ёгякарта султонлигининг анъанавий уламолари қаршилик кўрсатди ва Даҳлан томонидан унинг ҳисоб-китоблари асосида қурилган янги масжид оломон томонидан бузиб ташланган. Даҳлан ўз масжидини 1900-йилларда қайта қурди ва кейинчалик Кауман масжиди ҳам астрономик ҳисобланган қибладан фойдаланган ҳолда қайта йўналтирилади.[30][31]

Шимолий Америка

An urban building located in a traffic intersection
Вашингтон Ислом маркази (1953-йилда ташкил этилган), АҚШдаги илк масжидлардан бири. Унинг қибласи астрономик ҳисоб-китобларга мувофиқ шимоли-шарққа қараган.[32]

Мусулмон аҳоли яшайдиган жойлар вақт ўтиши билан қибла йўналиши масаласини ҳал қилган. Қўшма Штатлар ва Канада каби бошқа мамлакатларда сўнгги бир неча ўн йилликлар ичида катта мусулмон жамоалари мавжуд бўлиб, қиблани белгилаш баҳс мавзуси бўлиши мумкин.[33] Вашингтондаги Ислом маркази 1953-йилда шарқдан бироз шимолга қараб қурилган ва дастлаб баъзи кузатувчиларни, шу жумладан мусулмонларни ҳам ҳайратда қолдирди, чунки Вашингтон шаҳрининг кенглиги Маккадан 17°30′ шимолда жойлашган. Гарчи дунё хариталарида (масалан, Меркатор проексиясидан фойдаланадиганлар) чизилган чизиқ Маккага жануби-шарқий йўналишни кўрсаца ҳам, катта доира усулидан фойдаланган ҳолда астрономик ҳисоблаш шимоли-шарқ йўналишини (56 ° 33') беради.[32] Шунга қарамай, Қўшма Штатлардаги кўпчилик илк масжидлар дунё хариталарида кўриниб турган йўналиш бўйича шарқ ёки жануби-шарққа қараган.[33] Мусулмонлар жамоати ўсиб, масжидлар сони кўпаяр экан, 1978-йилда америкалик мусулмон олими С.Камол Абдали китоб ёзиб, Шимолий Америкадан тўғри қибланинг катта доира усули билан ҳисобланганидек шимол ёки шимоли-шарқий эканлигини таъкидлаган ва Маккага энг қисқа йўлни белгилаган. [г][33][13] Абдалининг хулосаси кенг тарқалди ва кейин мусулмонлар жамоаси томонидан қабул қилинди ва натижада масжидлар қайта йўналтирилди.[33] 1993-йилда икки диний олим Риад Начеф ва Самир Кади жануби-шарқий қибла учун баҳслашувчи китоб нашр этиб, шимол/шимоли-шарқий қибла йўналишининг нотўғри эканлигини ва диний билимларнинг етишмаслигидан келиб чиққанлигини ёзган. [ҳ] [и][33][15] Бунга жавобан, Абдали 1997-йилда онлайнда „Тўғри қибла“ сарлавҳали мақоласида уларнинг далиллари ва танқидларига жавобни чоп этди.[33] Охир-оқибат шимолий америкалик мусулмонларнинг аксарияти шимол/шимоли-шарқий қиблани шарқий/жанубий-шарқий қиблага эргашган озчилик билан қабул қилди.[13][33]

Космик фазо

A satellite appears over the earth
Космосдаги қибла масаласи 2007-йилда Шайх Мусзафар Шукорнинг коинотдаги Халқаро космик стансияга учиши билан оммавий равишда ко'тарилган эди.[34]

Халқаро космик стансия (ХКС) ерни юқори тезликда айланиб чиқади — ундан Маккага йўналиш бир неча сония ичида сезиларли даражада ўзгаради.[13] ХКСга учувчи сифатида Шайх Мусзафар Шукор танланди ва Малайзия Миллий Фатво Кенгаши кўп тилларга таржима қилинган кўрсатмалар тақдим этди.[34] Кенгаш қиблани аниқлаш “имкониятга қараб” бўлиши кераклигини ёзди ва тўрт вариантни тавсия қилди, агар иложи бўлса, биринчи вариантга қараб намоз ўқиш, бўлмаса, кейинги вариантларга кетма-кет қайтиш кераклигини айтди:[13]

  1. Каъбанинг ўзи
  2. астронавт орбитаси баландлигидаги тўғридан-тўғри Каъба устидаги позиция
  3. умуман Ер
  4. „қаерда бўлмасин“

Фатво кенгашига мувофиқ, бошқа мусулмон уламолари эгилувчанлик ва қибла талабини астронавт бажара оладиган нарсага мослаштириш муҳимлигини таъкидлайдилар. Сан-Диэго Давлат Университетидан Халил Муҳаммад „Аллоҳ инсонни унинг қобилиятидан ташқарида бўлган иш учун жавобгарликка тортмайди“ деган. Камол Абдали намоз вақтида диққатни жамлаш аниқ йўналишдан муҳимроқ эканини таъкидлади ва у “масофадаги мумкин бўлган ўзгаришлардан хавотирланиш” ўрнига намоз бошидаги қибла йўналишини сақлашни таклиф қилди.[13] Шайх Мусзафар учишидан олдин камида саккиз мусулмон коинотга учган эди, бироқ уларнинг ҳеч бири коинотдаги ибодат билан боғлиқ масалаларни очиқ муҳокама қилмаган.[34]

Яна қаранг

Эслатмалар

  1. ↑ Тҳис референcе оccурс ин Андоза:Cите Қуран
  2. ↑ Тҳе датес слигҳтлй варй фром еар-то-еар беcаусе тҳе cалендар еар ис нот сйнчронизед wитҳ тҳе астрономиcал еар (сеэ леап еар).[20]
  3. ↑ Фор ан эхампле оф тҳе лоходроме усед то финд қибла, сеэ #Нортҳ Америcа.
  4. ↑ Кинг 1996, с. 150 ҳас а пиcтуре оф оне оф тҳе инструменц
  5. ↑ Тҳе детаилс оф тҳис метҳод анд иц прооф аре провидед инКинг 1996, сс. 144–145
  6. ↑ Тҳе детаилс оф тҳис метҳод анд иц прооф аре провидед инКинг 1996, сс. 145–146
  7. ↑ Тҳис боок ис Абдали, С. Камал. Праерс счедуле фор Нортҳ Америcа (инглизча). Индианаполис: Америcан Труст Публиcатионс, 1978. ОCЛC 27738892. 
  8. ↑ Тҳис боок ис Начеф, Риад; Кади, Самир. Тҳе Субстантиатион оф тҳе Пеопле оф Трутҳ тҳат тҳе Диреcтион оф ал-Қибла ин тҳе Унитед Статес анд Cанада ис то тҳе Соутҳеаст. Пҳиладелпҳиа: Ассоcиатион оф Исламиc Чаритабле Прожеcц, 1993. 
  9. ↑ Тҳис артиcле ис Абдали, С. Камал „Тҳе Cорреcт Қибла“. геомете.cом (17-сентабр 1997-йил). 2019-йил 18-декабрда асл нусхадан архивланган.

Манбалар

Иқтибослар

  1. ↑ 1,0 1,1 1,2 1,3 Wенсинcк 1978.
  2. ↑ 2,00 2,01 2,02 2,03 2,04 2,05 2,06 2,07 2,08 2,09 2,10 2,11 2,12 2,13 2,14 2,15 Ҳади Башори 2015.
  3. ↑ 3,00 3,01 3,02 3,03 3,04 3,05 3,06 3,07 3,08 3,09 Wенсинcк 1986.
  4. ↑ Дафтарй 2007.
  5. ↑ 5,0 5,1 5,2 Кубан 1974.
  6. ↑ Кинг 1996, с. 134.
  7. ↑ Ҳади Башори 2015, сс. 104–105.
  8. ↑ Саксоно, Фулаззакй & Сари 2018, с. 137.
  9. ↑ Саксоно, Фулаззакй & Сари 2018, с. 134.
  10. ↑ 10,0 10,1 10,2 Саксоно, Фулаззакй & Сари 2018, с. 136.
  11. ↑ 11,00 11,01 11,02 11,03 11,04 11,05 11,06 11,07 11,08 11,09 11,10 11,11 11,12 11,13 11,14 11,15 11,16 11,17 11,18 11,19 11,20 11,21 11,22 11,23 11,24 11,25 11,26 11,27 Кинг 1996.
  12. ↑ Wалтҳам 2013.
  13. ↑ 13,00 13,01 13,02 13,03 13,04 13,05 13,06 13,07 13,08 13,09 13,10 Ди Жусто 2007.
  14. ↑ 14,00 14,01 14,02 14,03 14,04 14,05 14,06 14,07 14,08 14,09 14,10 Кинг 2004.
  15. ↑ 15,0 15,1 15,2 15,3 15,4 15,5 Алмаккй & Снйдер 1996.
  16. ↑ 16,0 16,1 16,2 Саксоно, Фулаззакй & Сари 2018.
  17. ↑ 17,0 17,1 17,2 17,3 17,4 17,5 17,6 17,7 17,8 Кинг 1986.
  18. ↑ Ан эқуивалент формула инҲади Башори 2015, с. 119
  19. ↑ 19,0 19,1 19,2 19,3 19,4 19,5 Раҳарто & Суря 2011.
  20. ↑ Ҳади Башори 2015, с. 125.
  21. ↑ 21,0 21,1 21,2 21,3 Тоблер 2002.
  22. ↑ 22,0 22,1 22,2 Снйдер 1997.
  23. ↑ 23,0 23,1 Морелон 1996б.
  24. ↑ Морелон 1996а.
  25. ↑ МаcГрегор 2018.
  26. ↑ „Меccа мосқуэс 'wронглй алигнед'“ (инглизча). ББC Неwс (5-апрел 2009-йил). Қаралди: 16-август 2020-йил.
  27. ↑ 27,0 27,1 27,2 27,3 27,4 27,5 Бонине 2008.
  28. ↑ Бонине 1990.
  29. ↑ 29,0 29,1 Ҳади Башори 2014.
  30. ↑ Керстен 2017.
  31. ↑ Нашир 2015.
  32. ↑ 32,0 32,1 Май 1953.
  33. ↑ 33,0 33,1 33,2 33,3 33,4 33,5 33,6 Билиcи 2012.
  34. ↑ 34,0 34,1 34,2 Леwис 2013.

Адабиётлар

Ҳаволалар

Манбалар

"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/19914441" dan olindi