Qilin
Қилин ([тɕʰи ̌ .ли ̌ н] ; хитойча: 麒麟) — афсонавий туёқли химерик мавжудот бўлиб, у одатда хитой мифологиясида учрайди. Афсоналарда қилин донишманд ҳамда буюк келажакка эга ҳукмдорнинг келиши ёки ҳукмронлик қилиш даврида пайдо бўлиши айтилади[1]. Қилин — лин бир шохли ҳайвонларнинг мифологик оиласига мансуб ўзига хос тур ҳисобланади. Қилин бошқа маданиятларнинг мифологияларида, масалан, япон ва корейс мифологияларида ҳам учрайди, жумлада уларда кирин тарзида, Ветнам мифологиясида эса кỳ лâн номи билан учратиш мумкин.
Келиб чиқиши
Бу афсонавий шохли йиртқич ҳайвон ҳақидаги илк маълумотлар 麟之趾; Лíн зҳī зҳǐ; „Лин оёқлари“ шеърият классикасига киритилган шеърларда келтирилган (милоддан аввалги ХИ- ВИИ асрлар)[2][3][4][5].
Икки бўғинли шакл қилин (麒麟 ~ 騏驎), ёлғиз лин билан бир хил умумий маънога эга, Чжанго даврига (милоддан аввалги 475 — 221-йиллар) оид асарларда учрайди. Қ и эркакни, лин эса аёл маъносини билдиради[6][7][8].
Қилиннинг афсонавий қиёфаси Минг сулоласидаги жирафа образи билан боғланган[9]. Қилинни жирафалар билан боғлаш Чжен Хенинг ХВ асрда Шарқий Африкага қилган саёҳатидан кейин бошланган (бошқа жойлар қаторида, ҳозирги Сомалига ҳам ташриф буюрган). Минг сулоласи сомалилик савдогарлардан жирафалар ва зебраларни, тутатқи ва бошқа турли экзотик буюмларни сотиб олган. Шунингдек, Чжен Хе флоти Нанкинга иккита жирафани олиб келди ва улар Сомалида жирафа деган маънони англатувчи „гери“ номи деб аталди. Қилиннинг жирафалар билан бирга қўлланилиниши доимий таъсирга эга: бугунги кунда ҳам худди шу сўз корейс ва япон тилларида афсонавий ҳайвон ҳамда жирафани аташ учун ишлатилади[10].
Тавсиф
Қилин одатда хитойлик аждаҳога ўхшаш хусусиятларга эга: шохли ўхшаш бошлар, қалин кирпикли кўзлар, доимо юқорига қараб турувчи мўйлаблар ва соқоллар. Тана шакли кўпинча ҳўкиз, кийик ёки отга ўхшаш тарзда тасвирланади[11][12]. Улар ҳар доим туёқларида тирноқлар билан намойиш этилади[13]. Хитойда аждарлар одатда олтин рангда тасвирланган бўлса-да, қилин ҳар қандай рангда ва ҳатто турли хил рангларда ҳам тасвирланиши мумкин[14].
Афсоналарда айтилишича, қилин афсонавий Сариқ императорнинг боғида ҳамдаимператор Яо пойтахтида пайдо бўлган; иккала воқеа ҳам ҳукмдорларнинг бу афсонавий жониворга хайрихоҳлигидан далолат берди[12]. Бундан ташқари, буюк донишманд Конфуцийнинг туғилиши қилиннинг келиши билан башорат қилинганлиги айтилган[1].
Яккашох кўринишидаги қилин
Замонавий даврда қилин тасвирлари кўпинча яккашохлар тушунчаси билан уйқаш тарзда қўлланади. Қилин (麒麟) кўпинча инглиз тилига „униcорн“ (яккашох)деб таржима қилинади ва гарчи бу нотўғри бўлса ҳам, уни баъзан битта шохли жонивор сифатида тасвирлаш мумкин. Турли хил хитой афсонавий жонзотларини битта шох билан тасвирлаш мумкин ва қилин бир шох билан тасвирланган бўлса ҳам, хитой тилида „яккашох“ эмас, балки „бир шохли қилин“ деб номланади.
Шунга қарамай, мавжудотлар ўртасидаги афсонавий ва этимологик боғлиқлик турли маданий тадқиқотлар[10][15][16], ҳатто Хитой ҳукумати томонидан ҳам амалга оширилган бўлиб, қилин ва бир шохли қилин тасвири кумуш, олтин ва платина эсдалик тангаларида тасвирланган[17].
Бошқа маданиятлардаги ўрни
Шарқий Осиё
Япония
Замонавий японча жирафа сўзи ўрнига ҳам қўлланила бошланган Кирин, қилин сўзига ўхшайди. Япон санъатида кирин Хитой санъатига қараганда кийикларга ўхшашроқ тасвирланади. Шу билан бир қаторда, у кийик шаклидаги аждаҳо сифатида намойиш этилган, лекин шернинг думи ўрнига ҳўкиз думи[18] билан тасвирланган. Улар, шунингдек, кўпинча қисман яккашох сифатида тасвирланган, чунки унинг ташқи кўриниши яккашохга ўхшайди, лекин кириннинг шохи орқага эгилган ҳолатда бўлган.
Корея
Гирин ёки кирин (기린) қилин нинг корейсча шакли ҳисобланади. Бу кийикнинг гавдаси, ҳўкиз думи, отнинг туёғи бўлган, тангали жонзот сифатида тасвирланган. Гиринлар дастлаб кийикларга ўхшаш тарзда тасвирланган, аммо вақт ўтиши билан улар кўпроқ отга ўхшаш кўринишда тасвирлана бошланди[19]. Улар аждаҳо, феникс ва тошбақа билан биргаликда тўртта илоҳий мавжудот гуруҳини ташкил этган. Гирин тасвири Корея қироллик ва буддистларнинг санъат асарларида кенг қўлланган.
Замонавий корейс тилида „гирин“ атамаси „жирафа“ маъносида ишлатилади.
Жануби-Шарқий Осиё
Таиланд
Таиландда қилин „гилен“ номи билан танилган (тайча: กิเลนกิเลน), Таиланддаги Ҳимапант ўрмонининг афсонавий ҳайвонлари пантеонининг аъзоси. Гилен пантеонга қадимги замонларда Сиамга жойлашиб олиш учун Жанубий Хитойдан келган Тай Яй таъсирида киритилган бўлиши мумкин ва бу афсона, эҳтимол, Сиамнинг Ҳимапант афсоналарига шу тарзда киритилган деган тахминлар бор. Гилен — бу ҳар хил элементар муҳитидан келиб чиққан турли ҳайвонларнинг аралашмаси бўлиб, ҳар бир шахсийлаштирилган мавжудотда мавжуд бўлган элементар сеҳрли кучларни ўзида ифодалайди. Ҳимапант ҳайвонларининг аксарияти аслида Осмон оламининг худолари ва девалари ва бодҳисаттвалар бўлиб, улар ҳар бир махлуқ худосининг асл табиатини ифодаловчи тимсол сифатида намойиш этилади[20].
Пҳра Апҳаи Мани ХВИИИ асрнинг таниқли шоири Сунтҳорн Пҳунинг дурдона эпик шеъри ҳисобланади. Эпоснинг бош қаҳрамонларидан бири бўлган Судсакорннинг оти бўлган йиртқич ҳайвон образи бор. Бу жонзот "Ма Нин Мангкорн" деб номланган (тайча: ม้านิลมังกรม้านิลมังกร, „сейлонит аждаҳо оти“), у олмос тишли, сейлонит терили ва тилида туғилиш белгиси бўлган ҳолда тасвирланган. Бу от, аждаҳо, кийик шохлари, балиқ тангачалари ва Пҳая Нак думи сингари турли ҳайвонларнинг аралашмасидан иборат. Унинг ташқи кўриниши қилинга ўхшайди[21].
Галерея
-
Пингзҳен Хинши боғидаги Қилин ҳайкали, Таоюан, Тайван -
Бенгалдан суд амалдорлари томонидан қилинган деб ҳисобланган ўлпон жирафасининг Минг давридаги расми -
Марказда қилин тасвирланган пластинка, Юан сулоласи -
Нақшли қилин тасвири, Қинг сулоласи -
Кỳ Лан ҳайкаллари, Бат Транг ўчоғи, Ханой, Нгуен сулоласи, сирланган керамика — Ханой, Ветнамдаги Ветнам тарихи миллий музейида -
Кирин Айиғи логотипида кирин тасвирланган (фото Хиросима, Японияда олинган) -
Қилин кулон -
Ливерпул, Буюк Британиядаги Жаҳон музейидаги Қилин тутатқиси -
Гулистондаги Симурғ ва Қилин тасвири -
Қилин тутатқиси (2 жуфтликдан бири) Ливерпул, Буюк Британиядаги Жаҳон музейида -
Қилин Империал Энциклопедияда тасвирланган -
Токиодаги Кирин релефи, Япония -
Токиодаги кирин ҳайкалининг қанотли варианти, Япония -
Қилин (кî-лîн) Тайваннинг Йилан шаҳрида сажда қилиш обекти сифатида
Манбалар
- ↑ 1,0 1,1 „қилин (Чинесе мйтҳологй)“. Энcйcлопæдиа Британниcа. Қаралди: 2011-йил 24-июл.
- ↑ Cлассиc оф Поэтрй „Аирс оф Зҳоу анд тҳе Соутҳ — Линъс Феэт“ транслатед бй Жамес Легге
- ↑ Дуррант, Ли, & Счаберг (транслаторс) (2016). Зуо традитион: Cомментарй он тҳе Спринг анд Аутумн Анналс. Сеаттле & Лондон: Университй оф Wашингтон Пресс. п. 1920, н. 292. қуоте: "Ит ис сигнифиcант тҳат тҳе эарлиэст соурcе кноwн то ментион тҳе лин ицелф ис „Лин зҳи зҳи“ 麟之趾, ор „Тҳе Фоот оф тҳе Лин“
- ↑ Зуозҳуан „Дуке Аи — 14тҳ еар — жинг & зҳуан“'
- ↑ Дуррант, Ли, & Счаберг (транслаторс) (2016). Зуо традитион: Cомментарй он тҳе Спринг анд Аутумн Анналс. пп. 1919-1921
- ↑ ЧинаКноwледге.де
- ↑ СWЖЗ Радиcал 鹿" қуоте: „麟：大牝鹿也。……麒：仁獸也。麋身牛尾，一角。……麐：牝麒也。“ транслатион: „Лíн (麟): а ларге фемале деэр. […] Қí (麒): а ҳумане беаст. Wитҳ элапҳуре'с бодй, ох’с таил, анд оне ҳорн. […] Лíн (麐): фемале қí.“
- ↑ Паркер, Жеанниэ Тҳомас (2018) Тҳе Мйтҳиc Чинесе униcорн. Виcториа: Фриэсен Пресс. п. 44
- ↑ 此“麟”非彼“麟”专家称萨摩麟并非传说中麒麟
- ↑ 10,0 10,1 Паркер, Ж. Т.:" Тҳе Мйтҳиc Чинесе Униcорн"
- ↑ „Чаргер wитҳ а қилин, анонймоус, c. 1350“ (эн). Рижксмусеум. Қаралди: 2022-йил 15-май.
- ↑ 12,0 12,1 Лисcомб, Катҳйлн „CҲАПТЕР 9 Ҳоw тҳе Гираффе Беcаме а Қилин: Интерcултурал Сигнифиcатион ин Минг Дйнастй Арц“, . Тҳе Зооморпҳиc Имагинатион ин Чинесе Арт анд Cултуре. Университй оф Ҳаwаи'и Пресс, 2016 — 341–378-бет. ИСБН 9780824872564.
- ↑ Буш, Сусан „CҲАПТЕР 2 Лабелинг тҳе Cреатурес: Соме Проблемс ин Ҳан анд Сих Дйнастиэс Иcонограпҳй“, . Тҳе Зооморпҳиc Имагинатион ин Чинесе Арт анд Cултуре. Университй оф Ҳаwаи'и Пресс, 2016 — 76–77-бет. ИСБН 9780824872564.
- ↑ Ёшида, Масако (2014). "Траде Сториэс: Чинесе Эхпорт Эмброидериэс ин тҳе Метрополитан Мусеум". Метрополитан Мусеум Жоурнал 49 (1): 4–5. дои:10.1086/680031. ҳттпс://www.жстор.орг/стабле/10.1086/680031.
- ↑ Жанҳунен, Ж. (2011). Униcорн, Маммотҳ, Wҳале: мйтҳологиcал анд этймологиcал cоннеcтионс оф зоонймс ин Нортҳ анд Эаст Асиа. Лингуистиcс, Арчаэологй анд тҳе Ҳуман Паст, Оccасионал Папер, 12, 189-222.
- ↑ „Хирс ин Болор диcтионарй“. 2022-йил 26-сентябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 26-сентябр.
- ↑ „5 Юан, Чина“ (эн). эн.нумиста.cом. Нумиста. Қаралди: 2017-йил 13-декабр.
- ↑ Гриффис, Wиллиам Эллиот. Тҳе Религионс оф Жапан. Библиобазаар, Оcтобер 2007 — 39-бет. ИСБН 978-1-4264-9918-0.
- ↑ 기린 : 네이버캐스트
- ↑ „Таэп Паяторн Ридинг Қилин Ҳимапант Лион Ҳланг Янт – Нуэа Понг Маҳа Санаэҳ Луан – Ажарн Wарут – Wат Понг Wонарам“. Буддҳа Магиc Мултимедиа & Публиcатионс. 2019-йил 16-майда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 26-сентябр.
- ↑ Пралонгчоэнг. „ม้ามังกร“ (Тҳаи). Тҳаи Ратҳ (2014-йил 20-сентябр). Қаралди: 2021-йил 7-август.