Qofiya sahifasining manbasini koʻrish

'''Qofiya''' <span lang="ar">([[arabcha]]: ergashish, izidan borish)</span> — sheʼriy misralarning muayyan oʻrnida ohangdosh soʻz yoki soʻz birikmalarining izchil takrorlanib kelishi. Qofiya sheʼrning mazmuni, janri, shakli va kompozitsiyasida muhim oʻrin egallaydi. Qofiya hosil qiluvchi soʻzlarning ohangdoshligi [[oʻzak]] bilan oʻzak yoki qoʻshimcha bilan qoʻshimcha oʻrtasidagi uygʻunlik tufayli yuzaga keladi.

Qofiya [[sheʼr]] [[ritm]]i va musiqiyligini taʼminlaydi. U ritmiklik va ohangdoshlikdan tashqari, yana bir nechta vazifani bajaradi. Ana shu vazifalardan biri qofiyaning sheʼr gʻoyaviy mazmuni bilan bogʻliqligidir. Shu bois u sheʼr mazmunini goʻzal va taʼsirchan ifodalashga xizmat qiladi. Qofiyada odatda sheʼr gʻoyasini tashuvchi soʻzlarni misraning sheʼrxon diqqatini oʻziga tortadigan oʻrniga (koʻpincha oxiriga) joylashtirish taqozo etiladi. Shu bilan birga qofiya badiiy [[takt]] vazifasini ham bajaradi. Badiiy takt esa sheʼr gʻoyasining taʼsirchan va jozibali ifodalanishiga koʻmak beradi. Qofiyaning yana bir vazifasi sheʼr qurilishida kompozitsion uyushtiruvchilikdan iborat, chunki u misralarni uygʻunlik, ohangdorlik bilan bir-biriga ulaydi, bogʻlaydi, [[bayt]] yoki [[band]] kabi sheʼriy birliklarni tashkil etadi. Qofiyaning vazifalaridan yana biri shundaki, u sheʼr [[intonatsiya]]sini (ohangdorligini) yuzaga keltiradi. Sheʼrning poetik mazmuni, undagi soʻzlar ohangdorligi, ritmi, vazni, band tuzilishi bilan uzviy bogʻliqlikda oʻzining intonatsion vazifasini bajaradi. Qofiya ritmik vazifa ham bajaradi. Bunday qofiyalar sheʼrda [[radif]] boʻlmagan hollarda misralar soʻngi (chegarasi)ni taʼkidlab, izchil ritmik qatorlarni tashkil etishda yetakchi vazifani ado etadi.

[[Turkiy xalqlar]] ogʻzaki ijodida qofiyaning oddiy soʻz takroridan tortib mukammal mustaqil turlarigacha boʻlgan shakllari uchraydi. Umuman, oʻzbek ogʻzaki va yozma adabiyotida qofiyaning vujudga kelishida [[sajʼ]] muhim oʻrin tutadi. Bunga [[turkiy xalqlar]]<nowiki/>ning koʻplab ogʻzaki ijod turlarida, urxun-yenisey yodnomalarida, <nowiki>XI</nowiki> asrda [[Mahmud Koshgʻariy]] tomonidan yaratilgan "[[Devonu lugʻotit turk]]" asarida uchrovchi sheʼriy parchalardagi qofiyalar misol boʻla oladi.

[[Arablar]] istilosidan keyin turkiy xalqlar sheʼriyatiga ham [[aruz]] sheʼriy tizimi kirib keladi. <nowiki>IX—X</nowiki> asrlarda esa [[Arablar|arab]], [[Forslar|fors]] va boshqa xalqlar sheʼriyatida mumtoz qofiya nazariyasi yaratiladi. Bu nazariya monorim <span lang="fr">([[fransuzcha]]: topopte — yagona qofiya)</span> qofiya yoki tovushlar uygʻunligiga asoslanadi. Ushbu nazariyaga koʻra, qofiya yagona tovush ([[harf]]) takroriga asoslanadi va bu harf raviy <span lang="ar">([[arabcha]]: qofiyadagi undosh tovush)</span> deb ataladi. Raviy soʻz oʻzagi, yasama soʻzlarda negiz oxiridagi undosh, choʻziq unli, baʼzan esa qisqa unlilarning aynan takrorlanishi tufayli yuzaga keladi. Masalan, „gul-bul-bul“ soʻzlaridagi „l“, „tortar-ortar“ soʻzlaridagi oxirgi „r“, „vafo-jafo“ soʻzlaridagi „o“, „bahona-zamona“ soʻzlaridagi oxirgi „a“ tovush-harflari raviy hisoblanadi. Mazkur nazariya talablariga koʻra, raviysiz qofiya vujudga kelmaydi.

Mumtoz qofiya nazariyasida qofiyalanuvchi soʻzlar tarkibiga qarab raviydan oldin va raviydan keyin 4 tadan qofiya unsuri ishtirok etishi mumkin. Raviydan oddin keluvchi unsurlar: qayd — raviydan oldin kelgan harakatsiz undosh tovush („balandqand“ soʻzlaridagi „n“ tovushi); ridf — undosh raviydan oldin kelgan choʻziq unli („sha-har-sahar“ soʻzlarida „r“ raviydan oldingi „a“ unlisi); taʼsis — raviydan oldin kelgan bir harakatli undoshdan ilgari keluvchi choʻziq unli („homil-qotil“ soʻzlaridagi „o“ tovushi); daxil — raviy bilan taʼsis orasida keluvchi harakatli undosh („zoyil-qoyil“ soʻzlaridagi „y“ undoshi). Raviydan keyin keluvchi qofiya unsurlari ham 4 ta: vasl — raviyga vositali yoki vositasiz tirkalgan tovushlar („ulfatim-suhbatim“ soʻzlaridagi „m“ undoshi va „bulogʻi-qulogʻi“ soʻzlaridagi „i“ unlisi); xuruj — vasldan soʻng takrorlanuvchi harakatsiz undosh yoki choʻziq unli; mazid — xurujdan keyin keluvchi undosh yoki choʻziq unli; noira —maziddan soʻng kelgan undosh va choʻziq unlilar.

<nowiki>XX</nowiki> asr boshlaridan oʻzbek sheʼriyatida [[barmoq tizimi]] yetakchilik qila boshladi. Natijada qofiya tarkibini nozik hamda asosli tahlil qilishga imkon beruvchi mumtoz qofiya nazariyasiga murojaat etish asta-sekin kamaydi. Bu holat qofiya haqida yangi — [[polirifma nazariyasi]]ni keltirib chiqardi. Ushbu nazariyaga koʻra, qofiya tirgak tovushga asoslanadi. Tirgak tovush esa raviy singari injiq emas. Qofiyalanuvchi soʻzlar tarkibidagi talaffuz usuli va oʻrni jihatdan bir-biriga yaqin barcha tovushlar tirgak tovush boʻla oladi. [[Polirifma nazariyasi]]ga koʻra, qofiyaning toʻliq (toʻq), notoʻliq (och), sodda, murakkab, ochiq, yopiq, taxminiy kabi shakllari mavjud.

Qofiyalanuvchi soʻzlarning uygʻunligi, miqdori, mazmuni, oʻrni va fonetik tarkibiga qarab, qofiyaning [[zulqofiyatayn]] (qoʻsh qofiyalilik), tarseʼli (baytning har 2 misrasidagi barcha soʻzlarning oʻzaro ohangdosh, vazndosh boʻlib kelishi), tasviriy, kinoyaviy, kontrast, metaforik, tajnisln kabi turlari farqlanadi va ularning har biri oʻzbek sheʼriyatida ham muhim [[Evfoniya|evfonik]], [[Semantika|semantik]] vazifa bajaradi. Sheʼriy misraning boshlanishi yoki oʻrtasida, oxirida kelishiga qarab esa qofiyaning [[anaforik]], ichki va [[epiforik]] turlari farqlanadi.

Umuman, qofiya odatda sheʼriy misralar oxirida kelib, ularni ohangdoshlik, uygʻunlik va mazmuniy yaxlitlik asosida birlashtiradi. Bugungi kunda oʻzbek sheʼriyatida [[sarbast]] tizimining ham koʻproq mavqe egallab borayotganligi bu xildagi poetik asarlarda qofiyaning tutgan oʻrni, tabiati va gʻoyaviy-badiiy vazifalarini alohida oʻrganishni taqozo etmoqda.

== Manbalar ==

* Izzat Sulton, Adabiyot nazariyasi, T., 1939 (soʻnggi nashri — 2005);
* Samoylov D.S., Kniga o russkoy rifme, M., 1973;
* Adabiyot nazariyasi [2 j.li], 2-j., T., 1979.
{{OʻzME}} <!-- Bot tomonidan yaratildi -->

{{chala}}

[[Turkum:Sheʼriyat]]